ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

NGUYỄN THỊ THANH

TRUYỀN THUYẾT VỀ NỮ THẦN, MẪU THẦN
VÀ THÁNH MẪU TRONG KHƠNG GIAN
VĂN HĨA HỊA BÌNH VÀ THANH HĨA

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội, 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

NGUYỄN THỊ THANH

TRUYỀN THUYẾT VỀ NỮ THẦN, MẪU THẦN
VÀ THÁNH MẪU TRONG KHƠNG GIAN
VĂN HĨA HỊA BÌNH VÀ THANH HĨA

Chun ngành: Văn học Dân gian
Mã số

: 60 22 01 25

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Đồng thời tơi xin bày tỏ lịng biết ơn tới nhà nghiên cứu dân gian Bùi
Huy Vọng, các cán bộ thư viện Quốc gia, thư viện Trường Đại học Khoa
học Xã hội và Nhân văn, thư viện tỉnh Hịa Bình và gia đình, người thân,
đồng nghiệp đã giúp đỡ tơi hoàn thành luận văn thạc sĩ này.

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ............................................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu .......................................................................................... 3
3. Mục đích nghiê n cứu ................................................................................................... 8
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................. 8
6. Đóng góp của luận văn............................................................................................... 10
7. Cấu trúc luận văn........................................................................................................ 10
NỘI DUNG ....................................................................................................................... 11
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI................................................................ 11
1.1. Không gian văn hóa Hịa Bình và Thanh Hóa ................................................. 11
1.1.1.Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên .......................................................................... 11
1.1.2. Đặc điểm lịch sử - xã hội ...................................................................................... 13
1.1.3. Đặc điểm văn hóa .................................................................................................. 15
1.2. Khái quát văn học dân gian tỉnh Hịa Bình và Thanh Hóa........................... 17
1.3. Khái qt về Đạo Mẫu Việt Nam và tín ngưỡng thờ Mẫu ở Hịa Bình và
Thanh Hóa ........................................................................................................................ 23
1.3.1. Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam....................................................................... 23
1.3.2.Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Hịa Bình và Thanh Hóa ........................................... 29
1.4. Về hiện tượng văn học dân gian Đạo Mẫu ở Hịa Bình và Thanh Hóa ..... 32

Thánh Mẫu ở Hịa Bình và Thanh Hóa .................................................................... 89
Tiểu kết chương 3:........................................................................................................... 93
Kết luận.............................................................................................................................. 95
Tài liệu tham khảo........................................................................................................... 98
Phụ lục..............................................................................................................................104


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1.Tín ngưỡng thờ Mẫu là một tín ngưỡng văn hóa dân gian có lịch sử
hình thành và phát triển từ lâu đời. Người Việt Nam thờ Mẫu cũng chính là
thờ mẹ. Bởi mẹ là người đã mang nặng đẻ đau, ni nấng chăm sóc che
chở cho con cái suốt cả cuộc đời. Theo quan niệm của dân gian thì Mẫu
cịn tượng trưng cho sự sinh sơi nảy nở và sự trù phú. Mẫu cịn là người mẹ
tâm linh ln phù hộ độ trì cho con người gặp nhiều may mắn, giúp con
người có sức mạnh để vượt qua mọi khó khăn thử thách trong cuộc sống...
1.2. Việt Nam thuộc nền văn minh nông nghiệp lúa nước nên sự đảm
đang khéo léo của người phụ nữ được đề cao. Trong vốn huyền thoại và
truyền thuyết của dân tộc ta, ban đầu con người coi tự nhiên như người mẹ :
Mẹ Đất, Mẹ Nước, Mẹ Lúa, Mẹ Mưa.... Trải qua quá trình hình thành, phát
triển và sự bồi đắp về văn hóa, tín ngưỡng tâm linh, dân tộc ta đã hình
thành nên tục thờ Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu. Các vị thần này có thể
là những Nữ thần tự nhiên hay những người mẹ, những người phụ nữ có
thực trong lịch sử đã anh dũng chiến đấu vì độc lập tự do của tổ quốc,
những người có cơng lao xây dựng cuộc sống cộng đồng…. được nhân dân
ghi nhớ, tôn phong, phụng thờ. Nhờ vậy mà những người phụ nữ ấy sống
mãi trong tâm thức của người dân Việt Nam và trường tồn cùng lịch sử dân
tộc. Cho đến nay, hệ thống các Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu ở nước ta
được thờ phụng ngày càng nhiều, nhưng tiêu biểu nhất là: Thánh Mẫu Liễu
Hạnh, Thánh Mẫu Thoải, Thánh Mẫu Thượng Ngàn, Thánh Mẫu Man

1.4. Hịa Bình và Thanh Hóa là hai tỉnh thuộc miền núi Việt Nam là
nơi cư trú của nhiều dân tộc ít người. Chính vì vậy mà ở đây có một kho
tàng văn học nghệ thuật dân gian vô cùng phong phú và đa dạng. Những
giá trị đó được chắt lọc, sáng tạo từ cuộc sống của người Mường, Kinh,
Thái, Dao, Thổ, H’Mông, Khơ Mú… được lưu truyền từ đời này sang đời
khác. Đã có rất nhiều bài báo, cơng trình nghiên cứu viết về các giá trị của
kho tàng văn học nghệ thuật ở tỉnh Hịa Bình và Thanh Hóa nhưng chưa có
bài viết nào đi sâu nghiên cứu truyền thuyết về Nữ Thần, Mẫu thần và
2


Thánh Mẫu. Vì vậy nghiên cứu về Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu qua
tín ngưỡng, truyền thuyết, lễ hội và Văn chầu trong khơng gian văn hóa
Hịa Bình và Thanh Hóa là một đề tài nghiên cứu hay và cần thiết, giúp
chúng ta có một cái nhìn tồn diện và sâu sắc về giá trị văn hóa, tinh thần
của tín ngưỡng thờ Mẫu trong việc ni dưỡng tâm hồn con người.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
2.1 Về văn bản
- Để có một cái nhìn sâu sắc và tồn diện về đề tài nghiên cứu truyền
thuyết Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu trong khơng gian Hịa Bình và
Thanh Hóa chúng tơi đã tìm và khảo sát từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau.
Cuốn sách Tổng tập văn học dân gian người Việt do Kiều Thu Hoạch chủ
biên của Viện Khoa học xã hội Việt Nam xuất bản năm 2004, là một bộ
sách có giá trị lớn về mặt văn hóa và văn học vì đã bao qt tương đối đầy
đủ kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Trong đó tập 4 và tập 5 của bộ
sách này tác giả đã biên soạn phần truyền thuyết Việt Nam từ thời Hùng
Vương đến thời Nguyễn một cách khoa học theo từng giai đoạn và thời kì
lịch sử. Trong tập 4 và 5 của Tổng tập văn học dân gian người Việt chúng
tôi đã thống kê được 13 truyền thuyết viết về Nữ thần: Mẫu thần và Thánh
Mẫu ở Thanh Hóa .

ngưỡng dân gian (Bùi Huy Vọng) [64], Địa chí Hịa Bình (Tỉnh Ủy- Hội
đồng nhân dân- Ủy ban nhân dân tỉnh Hịa Bình) [58]….
Tác giả Bùi Huy Vọng là người con của xứ Mường, ông đã dành
nhiều thời gian và tâm huyết trong lĩnh vực sưu tầm nghiên cứu văn hóa
dân gian Mường ở huyện Lạc Sơn tỉnh Hịa Bình, những tác phẩm tiêu biểu
như : “Đền Băng và các Nghi lễ tín ngưỡng dân gian”[65]. Trong đó nhà
nghiên cứu Bùi Huy Vọng có sưu tầm được 4 truyền thuyết về Nữ thần,
Mẫu thần và Thánh Mẫu: Thần tích đền Băng, Thần tích Miếu Khụ Động,
Truyền thuyết về Mệ vua Hoàng Bà, Truyền thuyết Vua Út, Vua Ả (con gái
của Mệ Vua Hoàng Bà). Cuốn“Truyền thuyết truyện cổ dân gian dân tộc
Mường vùng huyện Lạc Sơn tỉnh Hịa Bình” [64] , tác giả đã sưu tầm được
83 truyện cổ thì có 3 truyền thuyết kể về Mệ Vua Hoàng Bà (Quốc Mẫu
4


Hồng Bà) đó là những truyện: Mẹ Vua đi thử lịng người, Con dao sắt ước,
Tích đánh chiêng- sắc bùa của người Mường. Do các yếu tố chủ quan và
khách quan mà các truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu ở
Hịa Bình chưa được tập hợp một cách đầy đủ và hệ thống để in thành tổng
tập. Hầu hết các truyện cổ và truyền thuyết này chủ yếu được các nhà báo,
nhà nghiên cứu sưu tầm và in trên Báo Hịa Bình. Đây cũng là một hạn chế
gây khó khăn cho độc giả muốn tìm hiểu và nghiên cứu về văn hóa, văn
học dân gian tỉnh Hịa Bình.
Những truyện kể về Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu ở Thanh Hóa
phải kể tới cuốn Truyện dân gian Thanh Hóa- miền xi của (Hồng KhơiLê Huy Trâm- Lưu Đức Hạnh) [ 18] đã sưu tầm được 38 truyện cổ, trong
số đó có 7 truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu. Hợp tuyển
văn học dân gian các dân tộc ở Thanh Hóa [ 11], nhóm tác giả đã chọn lọc,
sưu tầm và biên soạn văn học dân gian của sáu dân tộc thiểu số ở Thanh
Hóa ở các mảng : Tục ngữ, Ca dao- đồng dao, Dân ca, Truyện thơ- Vè,
Truyện kể người Việt, Truyện kể các dân tộc ít người, Truyện Trạng

sách cho chúng ta thấy một bức tranh khái quát về thờ Mẫu ở các địa
phương trong cả nước. Đến năm 2012, tác giả Ngô Đức Thịnh viết cuốn
Đạo Mẫu Việt Nam [57]. Đây là cơng trình nghiên cứu cơng phu, có giá trị
lớn về Đạo Mẫu và tín ngưỡng thờ Mẫu ở nước ta. Cuối tác phẩm tác giả
giới thiệu về hiện tượng văn học dân gian Đạo Mẫu, sưu tầm nhiều bài Văn
chầu có giá trị .
Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Nguyệt cũng là người đã có nhiều bài
viết và đề tài nghiên cứu khoa học có giá trị về đề tài Thánh Mẫu ở Việt
Nam. Tác giả có nhiều bài báo khoa học quan tâm tới đề tài Thánh Mẫu:
“Hình tượng Thiên Y A Na Thánh Mẫu trong truyện kể dân gian” [31],
“Kiểu truyện về Thánh Mẫu và truyền thống trọng Mẫu trong văn hóa dân
gian Việt Nam”[ 28]…và một số chuyên khảo như:“Khảo sát một số kiểu
truyện tiêu biểu về các nhân vật “Tứ Bất Tử” trong truyện kể dân gian Việt
Nam” [ 30]. Những công trình nghiên cứu này đã có sự đánh giá rất sâu sắc
về vai trị và giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống tâm linh của
6


người Việt. Bên cạnh đó, một số luận văn thạc sĩ như: Truyền thuyết về Nữ
thần và Thánh Mẫu ở Hà Nam (Trần Thị Bổng) [4], Luận văn thạc sĩ: Khảo
sát truyền thuyết dân gian Bắc Giang (Phạm Thị Xuyến) [69], là một gợi ý
để chúng tôi nghiên cứu đề tài truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần và
Thánh Mẫu trong khơng gian văn hóa Hịa Bình và Thanh Hóa.
Ngồi ra cịn có rất nhiều những cơng trình nghiên cứu khác về Đạo
Mẫu và văn học dân gian Đạo Mẫu: Đạo Mẫu và các hình thức Shaman
trong các tộc người của Việt Nam và Châu Á (Ngô Đức Thịnh chủ biên)
[55], Văn hóa thờ Nữ thần- Mẫu ở Việt Nam và Châu Á bản sắc và giá trị
(Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, Sở văn
hóa, thể thao và du lịch Nam Định) [60]; Hát văn (Ngô Đức Thịnh)
[ 51], …

văn hóa Hịa Bình và Thanh Hóa.
3. Mục đích nghiên cứu
- Tìm hiểu sự phong phú đa dạng của truyện cổ Hịa Bình và Thanh
Hóa nói chung và truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu ở
Hịa Bình và Thanh Hóa nói riêng.
- Bước đầu khảo sát truyện cổ dân gian về Nữ thần, Mẫu thần và Thánh
Mẫu ở Hịa Bình và Thanh Hóa để tiến hành khai thác và tìm hiểu những
phương diện khác nhau trong hình tượng Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu
ở Hịa Bình và Thanh Hóa.
- Nghiên cứu truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu trong
không gian văn hóa Hịa Bình và Thanh Hóa giúp chúng ta có một cái nhìn
sâu sắc và tồn diện truyền thống văn hóa tốt đẹp của con người nơi đây.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là các nhân vật Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu
trong truyền thuyết dân gian Hịa Bình trong mối quan hệ với Đạo Mẫu và
trong không gian văn hóa Hịa Bình, Thanh Hóa.

8


4.2. Phạm vi nghiên cứu
Các tài liệu nghiên cứu chính: Truyện cổ Hà Sơn Bình (Nhiều tác giả)
[32], “Truyền thuyết truyện cổ dân gian dân tộc Mường vùng huyện Lạc
Sơn tỉnh Hịa Bình” (Bùi Huy Vọng) [6], Truyện dân gian dân tộc Mường
(Bùi Thiện) [ 49], Truyền thuyết Việt Nam (Vũ Ngọc Khánh, Trần Thị An,
Phạm Minh Thảo) [15], Tổng tập văn học dân gian người Việt - tập 4 (Viện
Khoa học xã hội Việt Nam) [61 ], Tổng tập văn học dân gian người Việttập 5 (Viện Khoa học xã hội Việt Nam) [62] , Thần nữ và Liệt nữ Việt Nam
(Mai Ngọc Chúc) [6], Hợp tuyển văn học dân gian các dân tộc ở Thanh
Hóa (Hội văn nghệ- Ban dân tộc Thanh Hóa) [ 11], Truyện dân gian Thanh

- Xem xét mối quan hệ giữa truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần, Thánh
Mẫu với tín ngưỡng, lễ hội, di tích và Văn chầu trong khơng gian văn hóa
Hịa Bình và Thanh Hóa.
- Nghiên cứu về hình tượng Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu để có cái
nhìn đầy đủ và tồn diện về hình tượng Nữ thần, Mẫu thần và Thánh Mẫu
trong văn hóa và văn học dân gian.
7. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Tổng quan về đề tài
Chương 2: Nội dung và nghệ thuật truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần
và Thánh Mẫu ở Hịa Bình, Thanh Hóa
Chương 3: Mối quan hệ giữa truyền thuyết về Nữ thần, Mẫu thần và
Thánh Mẫu ở Hịa Bình, Thanh Hóa với những thành tố văn hóa khác

10


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI
1.1. Không gian văn hóa Hịa Bình và Thanh Hóa
1.1.1.Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên
Hịa Bình là một tỉnh nằm ở cửa ngõ vùng Tây Bắc của Tổ quốc, phía
Đơng giáp thành phố Hà Nội. Phía Bắc giáp các tỉnh Phú Thọ; phía Đơng
Nam giáp tỉnh Hà Nam, Ninh Bình; phía Tây, Tây Bắc, Tây Nam giáp với
các tỉnh Sơn La, Thanh Hóa. Trung tâm hành chính tỉnh cách thủ đơ Hà
Nội 76 km về phía Tây theo hướng đường quốc lộ số 6, là khu vực đối
trọng phía Tây của Thủ đơ Hà Nội có vị trí chiến lược quan trọng trong
phát triển kinh tế và khu vực phòng thủ của đất nước. Diện tích tự nhiên
tồn tỉnh là 4.662.5 km2.
Hịa Bình được coi là vùng đệm giữa một bên là châu thổ Bắc Bộ và

Địa hình Thanh Hóa nghiêng từ Tây Bắc xuống Đơng Nam. Đồi núi
chiếm ¾ diện tích của tồn tỉnh tạo thuận lợi cho việc phát triển kinh tế lâm
nghiệp, với nguồn tài nguyên khoáng sản, lâm sản dồi dào và phong phú.
Căn cứ vào địa hình Thanh Hóa có thể chia ra làm 3 vùng: Miền núi và
trung du, vùng đồng bằng, vùng ven biển. Với vị trí địa lí đặc biệt, đây là
nơi hội tụ đầy đủ tiềm năng của ba vùng kinh tế: miền núi, trung du, đồng
bằng ven biển với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú bao gồm tài
nguyên đất, tài nguyên rừng, tài nguyên khống sản. Có thể nói rằng đây là
vùng đất thu nhỏ của nước Việt Nam.
Thanh Hóa có khí hậu nhiệt đới gió mùa. Khí hậu ở Thanh Hóa được quy
định bởi hoàn cảnh địa lý của các vùng đồng bằng, vùng miền núi nên giữa
các vùng mang đặc trưng khí hậu khác nhau. Bờ biển Thanh Hóa dài với
mạng lưới sơng ngịi dày đặc, nên các yếu tố thủy văn có ảnh hưởng tới đời
sống của người dân trong tỉnh. Căn cứ vào diễn biến của dòng chảy theo
thời gian và sự phân hóa của các con sơng theo khơng gian, Thanh Hóa
chia thành 3 vùng thủy văn: vùng thủy văn hệ thống sông Mã, vùng thủy
văn hệ thống sông Chu, vùng thủy văn ảnh hưởng nước triều. Như vậy, ở
Thanh Hóa có nhiều vùng khí hậu và thủy văn mang đặc trưng khác nhau.
12


Chính điều này đã tác động sâu sắc đến điều kiện sinh sống, thói quen của
người dân, chi phối tính cách và khí chất của con người ở mỗi vùng trong
tỉnh. Đồng thời cũng tác động mạnh mẽ đến cảm hứng sáng tạo văn hóa,
nghệ thuật của con người trên cái nền văn hóa chung, đem lại những sắc
thái văn hóa riêng của từng vùng. Đây là điều kiện, là cơ sở để hình thành
các vùng văn hóa khác nhau tạo nên những đặc trưng riêng mà ta có thể
thấy được khi khảo sát truyền thuyết dân gian về Nữ thần, Mẫu thần và
Thánh Mẫu ở Thanh Hóa.
1.1.2. Đặc điểm lịch sử - xã hội

phong công trạng cho hai bà và ban chiếu để lập đền thờ.
Thanh Hóa là một tỉnh rộng lớn với dân số trên 3,4 triệu người sinh sống.
Vùng đất này là địa bàn cư trú của 7 dân tộc anh em: Kinh, Mường, Thái,
Dao, Mơng, Thổ và Khơ Mú. Mỗi dân tộc có một vẻ đẹp văn hóa riêng tạo
nên bức tranh đa màu sắc của vùng văn hóa xứ Thanh.
Trong buổi bình minh của lịch sử dân tộc, xứ Thanh là một vùng đất cổ
là địa bàn sinh sống đầu tiên của con người. Đây cịn là nơi có nhiều nền
văn hóa góp phần quan trọng trong tiến trình hình thành và phát triển lịch
sử, văn hóa của nhân loại. Vào những năm 60 của thế kỉ XX, giới khảo cổ
học đã phát hiện dấu tích con người thời tối cổ ở Núi Đọ (Thiệu HóaThanh Hóa). Tiếp đó là di chỉ hang Con Moong phát hiện ở Thạch Thành,
chứa đựng dấu vết khảo cổ học từ văn hóa Sơn Vi (thuộc thời đại đá cũ) ở
lớp dưới, trên đó là các lớp văn hóa Hịa Bình, Bắc Sơn. Q trình chinh
phục vùng đồng bằng trên đất Thanh Hóa của cư dân thời đồ đá mới đã để
lại nền văn hóa Đa Bút. Văn hóa Hoa Lộc là văn hóa khảo cổ thuộc sơ kì
thời đại kim khí, phát hiện ở huyện Hậu Lộc. Đơng Sơn là văn hóa thời đại
kim khí (đồ đồng, đồ sắt) được phát hiện vào năm 1924, tại làng Đơng Sơn,
huyện Đơng Sơn. Trước văn hóa Đơng Sơn, Thanh Hóa đã trải qua các giai
đoạn phát triển văn hóa sau: Cồn Chân Tiên, Đơng Khối- Quỳ Chữ. Đây là
sự chuẩn bị mọi mặt để đến văn minh Văn Lang cách đây hơn 2000 năm
lịch sử, văn hóa Đơng Sơn ở Thanh Hóa cho thấy sự phong phú độc đáo
trên đất nước ta tập trung chủ yếu ở lưu vực sông Hồng và sông Mã.
14


Thanh Hóa là một vùng đất có truyền thống đấu tranh anh dũng kiên
cường. Đây là nơi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Việt Nam. Vùng
đất này gắn liền với sự tồn vong, hưng thịnh của quốc gia và dân tộc.
Thanh Hóa là nơi sản sinh ra nhiều anh hùng dân tộc, lưu danh sử sách như:
Bà Triệu, Lê Hồn, Lê Lợi, Dương Đình Nghệ, Ngơ Quyền… Khơng
những thế vùng đất “Địa linh nhân kiệt” này còn là nơi sinh ra các vị chúa

Hịa Bình khơng nhiều nhưng thu hút rất đông du khách thập phương đến,
các đền nổi bật: Đền Thác Bờ trên lịng hồ sơng Đà; Đền Mẫu xã Phú Lão,
huyện Lạc Thủy; Đền Bồng Lai, huyện Cao Phong…. Ngồi ra, chúng ta
có thể kể tới một số các di tích lịch sử, danh thắng, khảo cổ học tiêu biểu
khác của tỉnh Hịa Bình như: Khu mộ cổ Đống Thếch ở xã Vĩnh Đồng,
huyện Kim Bôi, Bia Lê Lợi, Mái đá Làng Vành thuộc xóm Vành xã Yên
Phú, huyện Lạc Sơn….
Thanh Hóa có 1.535 di tích lịch sử- văn hóa nổi tiếng bao gồm đền,
miếu, chùa được xây dựng ở khắp nơi trong tỉnh: Đền Độc Cước, Đền Bà
Quốc Mẫu, Đền Vua Bà (thờ Tam Giang thần Mẫu), Đền Vua Hùng thứ 11,
Đền Mai An Tiêm, Đền Bà Lê Thị Hoa… Bên cạnh đó Thanh Hóa cịn có
rất nhiều di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh nổi tiếng như: Khu di tích Bà
Triệu, Thành nhà Hồ, Khu di tích lịch sử Lam Kinh….
Về văn hóa tinh thần:
Hịa Bình là nơi tập trung đông đồng bào dân tộc như : Mường,
Kinh, Thái, Dao, Mông, Tày… mặc dù địa bàn cư trú khác nhau nhưng
ln có sự giao lưu văn hóa tín ngưỡng giữa các dân tộc. Hịa Bình được
coi là trung tâm, là cái nôi của người Mường, cho nên người các nơi khác
khi đi về Hịa Bình thì gọi là về mường, về quê, gọi là dưới mường. Cịn
đối với những người Mường ở phía Tây Bắc gọi là mường ngoài, hay gọi là
mường ngoài đối với những người Mường ở Thanh Hóa. Hịa Bình cịn là
miền đất nổi tiếng với áng sử thi “Đẻ đất đẻ nước”, với kho tàng truyện cổ
dân gian phong phú: truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cười…. Các tác
phẩm văn học dân gian đều mang màu sắc độc đáo, riêng biệt được truyền
từ đời này sang đời khác. Hịa Bình cịn nổi tiếng với những lễ hội dân gian
16


đậm đà bản sắc dân tộc. Theo thống kê, hiện nay ở Hịa Bình có tất cả 38 lễ
hội hàng năm thu hút được rất đông nhân dân trong tỉnh và du khách thập

những tác phẩm ấy, các tác giả dân gian còn gửi gắm ở trong đó những bài
học về đạo lí làm người, lối sống của ông cha truyền lại cho con cháu mai
sau. Không phải ngẫu nhiên mà người ta coi Hịa Bình và Thanh Hóa là cái
nơi của con người nguyên thủy. Thiên nhiên ở đây đa phần là đồi núi với
rừng cao, núi sâu, hệ thống sơng ngịi dày đặc, các nguồn lâm thủy, hải sản
quý giá… là nguồn sữa mẹ nuôi dưỡng và bồi đắp giá trị văn hóa, tinh thần
tạo nên sức sáng tạo phong phú và dồi dào của người dân. Những giá trị ấy
được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác chủ yếu bằng phương pháp
truyền miệng, những tác phẩm tiêu biểu như : Ẩm Ệt Luông của người Thái,
Đẻ đất đẻ nước của người Mường, tiếng khèn của người Mông, tiếng hát ru
của người Dao, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn… tạo nên
bức tranh sinh động nhiều màu sắc trong văn học dân gian của Hịa Bình,
Thanh Hóa.
Kho tàng văn học dân gian tỉnh Hịa Bình vơ cùng phong phú đặc biệt ở
mảng truyện cổ (truyền thuyết, truyện cổ tích). Giá trị của những truyện cổ
đó được chắt lọc từ cuộc sống lao động chiến đấu chống giặc xâm lược của
các dân tộc : Mường, Thái, Dao, Kinh, Mơng…. Văn học dân gian tỉnh Hịa
Bình chủ yếu phản ánh quá trình chinh phục thiên nhiên đầy gian khổ của
đồng bào các dân tộc thiểu số ở vùng núi hiểm trở. Ở mảng truyện cổ, nội
dung các câu chuyện kể về sự tích các cơng trình kiến trúc, sự tích sự ra đời
và hình thành các cảnh quan thiên nhiên. Trong truyện Sự tích ghềnh thác
sơng Đà kể về chàng trai Khỏe mồ côi cả cha lẫn mẹ từ nhỏ, được dân bản
đùm bọc. Khi trưởng thành chàng trai có sức vóc hơn người, thấy yêu tinh
tác oai tác quái chàng quyết tâm trị nó. Với sức mạnh và lòng dũng cảm
chàng trai đã tiêu diệt được thuồng luồng ở sông Đà, cái đầu thuồng luồng
bị chàng trai Khỏe chặt đứt trơi xi hóa ra một bãi soi. Cịn thân thuồng
luồng nặng quá, lăn kềnh ra tại chỗ và trở thành một trong hai mươi ba
ghềnh thác của sông Đà. Bên cạnh đó cịn có rất nhiều câu chuyện kể về
cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ ở đây như: Sự tích Thác Bờ, Sự tích núi Bưa
18

chúng, tổ chức đánh giặc. Bao nhiêu lần quân giặc đánh là bấy nhiêu lần
19