BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Huỳnh Minh Hải

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÁC BÀI TẬP THỰC
TIỄN TÍCH HỢP LIÊN MƠN TRONG DẠY HỌC
CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TỒN” VẬT LÍ

10 THPT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Huỳnh Minh Hải

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÁC BÀI TẬP THỰC
TIỄN TÍCH HỢP LIÊN MƠN TRONG DẠY HỌC
CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TỒN” VẬT LÍ

10 THPT
Chun ngành
Mã số

: Lí luận và phương pháp dạy học bộ mơn Vật lí


lợi nhất và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực nghiệm sư phạm.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau Đại học, Ban chủ nhiệm
khoa Vật lý và Tổ bộ mơn Lí luận và Phương pháp dạy học bộ mơn Vật lí Trường
Đại học Sư phạm TP.HCM đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện luận văn này.
Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè và các bạn học viên K27 đã ln động
viên, giúp đỡ tơi trong q trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
Do thời gian thực hiện đề tài có hạn nên khơng thể tránh khỏi các thiếu sót. Kính
mong nhận được sự góp ý từ Quý Thầy Cô và Các bạn để đề tài được hoàn thiện hơn.

Xin chân thành cảm ơn!
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2018
Tác giả luận văn

Huỳnh Minh Hải

MỤC LỤC
Trang phụ bìa


Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng – biểu
Danh mục các hình ảnh và đồ thị
MỞ ĐẦU.................................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài.............................................................................................................. 1
2. Mục đích nghiên cứu....................................................................................................... 3
3. Giả thuyết nghiên cứu......................................................................................................3
4. Nhiệm vụ nghiên cứu.......................................................................................................3
5. Phương pháp nghiên cứu................................................................................................. 3

CHƯƠNG “CÁC ĐỊN
2.1.

Tổng quan về chương .........................................................

2.1.1. Phân tích nội dung chương ..................................................................................
2.1.2. Các bộ mơn tích hợp và chuẩn kiến thức kĩ năng từng bộ môn ..........................
2.1.3. Các vấn đề cần giải quyết ....................................................................................
2.2.

Cấu trúc tổ chức dạy học chương “Các định luật bảo toàn”

2.2.1. Kế hoạch tổ chức dạy học chương các định luật bảo toàn ..................................
2.2.2. Tổ chức thực hiện ................................................................................................
2.2.3.
2.3.

Phân bố thời lượng .........

Xây dựng các tiến trình thực hiện cụ thể ............................

2.3.1. Chủ đề “Cơng và Năng lượng” ............................................................................
2.3.2. Chủ đề “Vật lí và Quốc phịng an ninh” ..............................................................
2.3.3. Chủ đề “Vật lí và Thể thao” ................................................................................
2.3.4. Cơng cụ đánh giá sự hình thành và nâng cao năng lực GQVĐ .........................

Chương 3. THỰC NGHIỆM .................................................................................
3.1.

Mục đích, đối tượng, thời gian và phương pháp thực nghiệ


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề.................................................. 10
Bảng 1.2. Biểu hiện năng lực học sinh và cơng cụ đánh giá.....................................11
Bảng 1.3. Kiểu hình thành BTTT THLM.................................................................. 38
Bảng 2.1. Các bộ mơn tích hợp và chuẩn kiến thức kĩ năng.....................................50
Bảng 2.2. Phân bố thời lượng thực hiện chủ đề......................................................... 56
Bảng 2.3. Bảng tiêu chí đánh giá quyển báo cáo nghiên cứu tư liệu.........................83
Bảng 2.4. Phân bố thời lượng thuyết trình................................................................ 84
Bảng 2.5. Phân bố thực hiện chủ đề Vật lí và Quốc phịng an ninh........................... 87
Bảng 2.6. Phân bố thời lượng thực hiện chủ đề Vật lí và Thể thao...........................92
Bảng 2.7. Cơng cụ đánh giá sự hình thành và nâng cao năng lực của HS...............119
Bảng 3.1. Số điểm và số tiêu chí học sinh đạt được qua bài nghiên cứu tư liệu......131
Bảng 3.2. Bảng nhận xét một số học sinh có điểm nổi bật trong toàn đợt thực nghiệm . 136


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 1.1.

Mức độ nhận biêt khái niệm BTTT THLM.......................................43

Biểu đồ 1.2.

Mức độ sử dụng BTTT THLM.......................................................... 43

Biểu đồ 1.3.

Mục đích sử dụng BTTT THLM....................................................... 44

Biểu đồ 1.4.

Hình 2.4. Một số kiểu nâng vật đúng cách khác...................................................... 63
Hình 2.5. Nhà máy điện gió Bạc Liêu..................................................................... 64
Hình 2.6. Mơ hình nhà máy điện gió....................................................................... 64
Hình 2.7. Mơ hình nhà máy thủy điện..................................................................... 67
Hình 2.8. Pin quang điện được gắn lên các mái nhà................................................ 70
Hình 2.9. Những bảng dán tuyên truyền tiết kiệm điện năng của cơng ty Điện lực
Việt nam
72
Hình 2.10. Ơ tơ tiếp nhiên liệu................................................................................ 75
Hình 2.11. Lũ qt gây thiệt hại nghiêm trọng........................................................ 77
Hình 2.12. Sự thay đổi nhiệt độ Trái đất theo năm.................................................. 79
Hình 2.13. Học viên tập bắn súng AK..................................................................... 88
Hình 2.14. Tên lửa nước.......................................................................................... 90
Hình 2.15. Bảng chỉ số calo cho lứa tuổi mỗi ngày................................................. 96
Hình 2.16. Điện tâm đồ của một người ở các trạng thái khác nhau.......................104
Hình 2.17. Điện tâm đồ của một người bình thường.............................................105
Hình 2.18. Vận động viên nhảy dù........................................................................109
Hình 2.19. Vật rơi tự do từ điểm A đến điểm B.....................................................112
Hình 3.1. Biểu đồ tỉ lệ số điểm tìm hiểu chủ đề và tỉ lệ phần trăm số điểm theo
phân phối Gauss (hay phân phối chuẩn) kết hợp với biểu đồ phân bố
Histogram.............................................................................................135
Hình 3.2. Biểu đồ tỉ lệ số điểm bài kiểm tra và tỉ lệ phần trăm số điểm theo phân
phối Gauss (hay phân phối chuẩn) kết hợp với biểu đồ phân bố
Histogram.............................................................................................139


1
MỞ ĐẦU
1.Lí do chọn đề tài
Xã hội ngày càng phát triển, tiêu chuẩn nhân lực ngày càng đòi hỏi cao, điều đó

2
và đào tạo đáp ứng u cầu cơng nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Trong chương trình giáo dục
tổng thể sau năm 2018 được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực
của người học, tạo môi trường học tập và rèn luyện, giúp học sinh phát triển hài hòa về
thể chất và tinh thần; trở thành người học tích cực, tự tin, có ý thức lựa chọn nghề
nghiệp và học tập suốt đời; … Để thực hiện các nội dung này, cấu trúc nội dung môn
Khoa học tự nhiên gồm các chủ đề phân mơn (Vật lí, Hóa học, Sinh học) và các chủ đề
liên mơn, nhằm hình thành nhận thức về các nguyên lí, qui luật chung của thế giới tự
nhiên, vai trò của khoa học tự nhiên đối với sự phát triển của xã hội và bước đầu vận
dụng được kiến thức khoa học tự nhiên trong sử dụng và khai thác tài nguyên thiên
nhiên một cách bền vững. Đi kèm với chương trình là hệ thống các năng lực chung giúp
phát triển cho học sinh như: năng lực tự học và tự chủ; hợp tác giao tiếp;
…

trong đó chú trọng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho

người học. Mặt khác, khi dạy học trong giai đoạn mới người giáo viên sẽ phải bổ
sung những
bài tập thực tiễn tích hợp liên mơn. Trong mỗi bài tập đó, học sinh phải vận dụng kiến
thức của nhiều mơn học hiện tại trong chương trình để giải quyết một vấn đề thực tiễn
được đặt ra. Nhưng cũng chính điều đó địi hỏi người phải giáo viên phải vững chuyên
môn, kiến thức sâu rộng, nắm vững chương trình ban hành, thậm chí là các vấn đề bên
ngồi mà học sinh có nhu cầu tìm hiểu và trao đổi với giáo viên. Đó cũng chính là động
lực và thách thức làm cho người giáo viên phải đầu tư, tìm hiểu, kết hợp, khai thác thơng
tin có liên quan giữa các mơn học để từ đó xây dựng và sử dụng các tiến trình dạy học,
kiểm tra đánh giá với các bài tập thực tiễn mang tính tích hợp liên môn.
Để chuẩn bị cho việc giảng dạy và học tập của bản thân, sau khi nghiên cứu và xem
xét trong chương trình Vật lí 10 THPT, trong đó chương “Các định luật bảo toàn” chiếm
thời lượng rất nhiều và có nội dung kiến thức quan trọng. Trong chương này việc liên hệ

-

Phân tích một số nội dung có thể tích hợp trong chương “Các định luật bảo tồn”

từ đó xây dựng các bài tập thực tiễn tích hợp liên mơn khi tiến hành dạy học.
-

Tìm hiểu về hệ thống năng lực trong chương trình giáo dục phổ thơng mới, đặc

biệt chú trọng năng lực giải quyết vấn đề. Tìm hiểu cấu trúc, mức độ và các biểu hiện
của năng lực giải quyết vấn đề. Cách thức tổ chức dạy học để phát triển năng lực học
sinh và đặc biệt năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề một cách hiệu quả nhất. Các
tiêu chí để đánh giá sự nâng cao năng lực giải quyết vấn đề.
Xây dựng qui trình thiết lập và sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên
mơn.
-

Xây dựng các tiến trình dạy học, giáo án cụ thể để dạy các bài tập thực tiễn tích

hợp liên mơn với các mục đích khác nhau.
-

Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra giả thuyết của đề tài.

5.Phương pháp nghiên cứu
-

Nghiên cứu tư liệu: phương pháp này được sử dụng trong việc thu thập tài liệu

thông qua các sách giáo khoa, sách tham khảo chương trình THPT, các nội dung tích

Phương pháp thống kê tốn học: để xử lí kết quả thực nghiệm.

6.Đóng góp của đề tài
-

Hệ thống hóa cơ sở lí luận về hệ thống năng lực học sinh, một số cách thức tổ

chức dạy học và đánh giá sự phát triển năng lực học sinh mà đặc biệt là năng lực giải
quyết vấn đề.
-

Xây dựng khái niệm bài tập thực tiễn tích hợp liên mơn và vai trị của nó trong

việc hình thành kiến thức, kĩ năng, thái độ và năng lực của học sinh. Xây dựng được qui
trình xây dựng các bài tập thực tiễn tích hợp liên mơn và qui trình sử dụng các bài tập đó
nhằm hình thành và nâng cao năng lực giải quyết vấn đề của học sinh. Tác giả đã xây
dựng được 24 BTTT THLM trong chương “Các định luật bảo tồn” nhằm hình thành và
nâng cao năng lực cho học sinh. Trong đó chủ đề “Cơng – Năng lượng” có

15 bài; “Vật lí và Quốc phịng an ninh có 5 bài; “Vật lí và Thể thao” có 4 bài. Tác giả
cũng đã xây dựng được 2 tiến trình để xây dựng kiến thức mới ở bài công – công
suất và bài cơ năng, 2 tiến trình mở rộng kiến thức bài động lượng – định luật bảo
toàn động lượng.


5
-

Tác giả đã tiến hành thực nghiệm và chứng minh được được sử dụng BTTT


định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thơng”. Nhóm
tác giả đã trình bày về hệ thống năng lực, cách thức tổ chức dạy học và kiểm tra,
đánh giá sự hình thành và phát triển năng lực của học sinh.
-

Tác giả Trần Trung Ninh “Dạy học tích hợp Hóa học – Vật lí – Sinh học”. Trong

cơng trình đã trình bày về một số vấn đề lí luận về đổi mới đào tạo giáo viên trong và
ngoài nước. Tác giả cũng đã xây dựng và tổ chức dạy học một số chủ đề dạy học tích
hợp khoa học tự nhiên như oxy và khơng khí, hợp chất của lưu huỳnh và vấn đề mưa
axit, phân bón và rau an tồn, mắt.
-

Vụ Giáo dục trung học cũng đã ban hành “Tài liệu tập huấn dạy học tích hợp liên

mơn” dành cho cán bộ quản lý và giáo viên trung học phổ thông. Tài liệu cũng đã trình
bày một số vấn đề về dạy học tích hợp liên mơn như khái niệm, ưu điểm, bố trí, xây
dựng các chủ đề dạy học tích hợp và một số tiến trình giảng dạy một số chủ đề cụ thể.


7
Trong những năm qua, các học viên cao học trường ĐH Sư phạm TpHCM cũng
đã có nhiều nghiên cứu về chương “Các định luật bảo tồn”. Những đề tài đó đã trình
bày những vấn đề sau:
Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Châu đã trình bày Xây dựng và tổ chức dạy
học dự án
chủ đề tích hợp liên mơn “Năng lượng và sử dụng năng lượng”. Trong đó đã trình
bày về cơ sở tâm lí học của qúa trình nhận thức của HS, phát huy tính tích cực, chủ
động, sáng tạo trong hoạt động thông qua tổ chức dạy học theo dự án. Tác giả cũng
đã xây dựng được qui trình tổ chức dạy học theo dự án nói chung và chủ đề “Năng


chắc chắn một số dạng hoạt động nào đó.


8
-

Theo tác giả Đỗ Hương Trà: Năng lực là khả năng thực hiện hiệu quả một nhiệm

vụ/ một hành động cụ thể, liên quan đến một lĩnh vực nhất định dựa trên sự hiểu biết,
kĩ năng, kĩ xảo và sự sẵn sàng hành động. Người học có năng lực hành động về loại/
lĩnh vực hoạt động nào đó cần hội đủ các dấu hiệu cơ bản sau (Đỗ Hương Trà và các
tác giả, 2015):
+ Có kiến thức hay hiểu biết hệ thống chuyên sâu về loại/ lĩnh vực hoạt
động.
+ Biết cách tiến hành hoạt động hiệu quả và đạt kết quả phù hợp với mục
đích
(bao gồm xác định mục tiêu cụ thể, cách thức/ phương pháp thực hiện hành động/ lựa
chọn giải pháp phù hợp, … và cả các điều kiện, phương tiện để đạt mục đích).
+ Hành động có kết quả, ứng phó linh hoạt, hiệu quả trong những điều kiện
mới, khơng quen thuộc
Tóm lại, Năng lực là khả năng huy động, tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các
thuộc tính tâm lí cá nhân như hứng thú, niềm tin, ý chí, … để thực hiện thành cơng
một số loại công việc trong một bối cảnh nhất định.
1.2.1.2. Các cấu trúc của năng lực
Trong quá trình thực hiện hành động người có năng lực sẽ phải huy động và biểu
hiện toàn bộ các yếu tố sau để đạt được hiệu quả nhất định cho mục đích đề ra (Đỗ
Hương Trà và các tác giả, 2015).

-

biểu hiện năng lực của ngôn ngữ gắn liền với khả năng tư duy, kèm theo đó là thái độ
hành động, ý thức trách nhiệm và tinh thần sẵn sàng hành động… Có như vậy


9
thì mới có thể đánh giá được một kết quả của hành động là tích cực.
1.2.1.3. Hệ thống năng lực chung và năng lực chuyên biệt trong dạy học vật
lí a. Hệ thống năng lực chung (Lê Đình trung, Phan Thị Thanh Hội, 2016)
Theo chương trình tổng thể giáo dục phổ thông mới, bảng dưới đây là cấu trúc
và biểu hiện của một số năng lực chung cần hình thành và phát triển cho học sinh
trong dạy học.
Thông qua những thành tố và biểu hiện của hệ thống năng lực chung, người GV
xây dựng các giáo án, tiến trình dạy học, tổ chức chủ đề dạy học hướng đến hình
thành và nâng cao năng lực cho HS. Ngoài ra, GV cũng phải xây dựng các công cụ
để đánh giá được sự hình thành và nâng cao năng lực cho HS.
b. Hệ thống năng lực chun biệt mơn vật lí (Lê Đình trung, Phan Thị Thanh Hội,
2016).
Dạy học vật lí, người GV ngoài cung cấp kiến thức, rèn luyện kĩ năng, phát triển tư
duy, thái độ tích cực cho HS mà cịn phải hình thành và nâng cao năng lực chun biệt
bộ mơn của mình phụ trách. Thơng qua hoạt động dạy học, GV hình thành và nâng cao
cho HS năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, tiến trình lịch sử mà các nhà khoa học
đã tìm ra được kiến thức khoa học. GV cũng nâng cao cho HS kĩ năng quan sát, lặp luận,
trình bày, đề xuất giả thuyết, lặp luận và loại suy những giả thuyết không phù hợp, tiến
hành thực nghiệm, xử lí và trình bày kết quả nghiên cứu được. Có như vậy mục tiêu giáo
dục tổng thể mới đạt hiệu quả cao nhất. Thông qua giáo dục bộ mơn hình thành năng lực
chung và cả năng lực riêng. Từ những cái năng lực chung phát triển năng lực riêng và
ngược lại. Việc dạy học tích hợp cũng góp phần tạo nên mối liên hệ thống nhất, hiệu quả
trong sự hình thành và nâng cao năng lực cho HS.

c.

Năng lực thành phần
Phát hiện và làm rõ (phát biểu) vấn đề
cần giải quyết

Đề xuất và lựa chọn giải pháp để giải
quyết vấn đề

Thực hiện và đánh giá giải pháp giải
quyết vấn đề


11
- Biết suy ngẫm, tìm ra ưu, nhược điểm
của cách thức và tiến trình giải quyết vấn
đề để điều chỉnh.
- Vận dụng được giải pháp vào các tình
huống mới.
1.2.1.4. Các mức độ biểu hiện và công cụ đánh giá của việc phát triển năng lực
cho học sinh thông qua hoạt động nghiên cứu bài học
Bảng 1.2. Biểu hiện năng lực học sinh và công cụ đánh giá

Năng lực

I. Tự học, sáng
tạo, phát hiện
và giải quyết
vấn đề