TỔNG QUAN VỀ BHXH VÀ CÔNG TÁC THU BHXH.
I.Bản chất, đối tượng, chức năng và tính chất của BHXH.
1.Bản chất của BHXH.
1.1.Sự ra đời và phát triển của BHXH.
Cùng với sự ra đời của nền kinh tế hàng hoá, sức lao động trở thành hàng
hoá được mua bán trên thị trường làm phát sinh quan hệ thuê mướn lao động.
Thời kỳ đầu chủ sử dụng lao động chỉ cam kết trả công cho người lao động theo
thời gian họ làm việc, không trả công thời gian người lao động nghỉ làm việc do
họ bị ốm đau tai nạn… Điều đó đã gây khó khăn không ít cho người lao động
đặc biệt khi thời gian lao động của họ bị kéo dài không đủ để cho họ tái sản xuất
sức lao động. Trước tình trạng đó những người lao động liên kết lại với nhau đấu
tranh chống lại giới chủ, đòi họ phải trả tiền lượng với một mức nhất định cho
những người lao động phải nghỉ lao động vì những rủi ro trên.
Mâu thuẫn này kéo dài ảnh hưởng đến đời sống kinh tế xã hội do đó nhà
nước đã phải đứng ra can thiệp bằng cách bắt buộc cả người lao động và chủ sử
dụng lao động phải trích thu nhập hàng tháng để đóng vào quỹ chung, từ đó bù
đắp một phần thu nhập bị mất khi người lao động gặp phải rủi ro. Và khi thiếu sẽ
được sự hỗ trợ từ Ngân sách Nhà nước và đây được gọi là BHXH.
Như vậy BHXH ra đời là sự bù đắp một phần thu nhập bị mất cho người
lao động khi gặp phải rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc
làm. Qua đó hình thành một quỹ tài chính tập trung có sự đóng góp của người
lao động, người chủ sử dụng lao động và Nhà nước. Từ đó giúp người lao động
và gia đình họ ổn định cuộc sống của chính mình.
1.2.Bản chất của BHXH.
Con người muốn tồn tại và phát triển trước hết phải ăn, mặc, ở và đi lại
v.v… Để thỏa mãn những nhu cầu tối thiểu đó, người ta phải lao động để làm ra
những sản phẩm cần thiết. Khi sản phẩm được tạo ra ngày càng nhiều thì đời sống
con người ngày càng đầy đủ và hoàn thiện, xã hội ngày càng văn minh hơn. Như
vậy, việc thỏa mãn những nhu cầu sinh sống và phát triển của con người phụ thuộc
vào chính khả năng lao động của họ. Nhưng trong thực tế không phải lúc nào con
người cũng chỉ gặp thuận lợi, có đầy đủ thu nhập và mọi điều kiện sinh sống bình

lợi và được bảo vệ, sản xuất kinh doanh diễn ra bình thường, tránh những xáo trộn
không cần thiết. Vì vậy, nguồn quỹ tiền tệ tập trung được thiết lập ngày càng lớn và
nhanh chóng. Khả năng giải quyết các phát sinh lớn của quỹ ngày càng đảm bảo.
Toàn bộ những hoạt động đối với những mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ
trên được thế giới quan niệm là bảo hiểm xã hội đối với người lao động. Như vậy,
BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao
động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất
việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo
đời sống cho người lao động và gia đình họ góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
Với cách hiểu như trên, bản chất của BHXH được thể hiện ở những nội
dung chủ yếu sau đây:
- BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là
trong xã hội mà sản xuất hàng hoá hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ
thuê mướn lao động phát triển đến một mức độ nào đó. Kinh tế càng phát triển thì
BHXH càng đa dạng và hoàn thiện. Vì thế có thể nói kinh tế là nền tảng của
BHXH hay BHXH không vượt quá trạng thái kinh tế của mỗi nước.
- Mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao
động và phát sinh giữa 3 bên: Bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được
BHXH. Bên tham gia BHXH chỉ là người lao động hoặc cả người lao động và
người sử dụng lao động. Bên BHXH (bên nhận nhiệm vụ BHXH) thông thường là
cơ quan chuyên trách do Nhà nước lập ra và bảo trợ. Bên được BHXH là người lao
động và gia đình họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc cần thiết.
- Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trong
BHXH có thể là những rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn chủ quan của con người
như: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp… Hoặc cũng có thể là những
trường hợp xảy ra không hoàn toàn ngẫu nhiên như: tuổi già, thai sản… Đồng thời
những biến cố đó có thể diễn ra cả trong và ngoài quá trình lao động.
- Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi khi gặp phải những
biến cố, rủi ro sẽ được bù đắp hoặc thay thế bằng một quỹ tiền tệ tập trung được
tồn tích lại. Nguồn quỹ này do bên tham gia BHXH đóng góp là chủ yếu, ngoài ra

kinh tế – xã hội, góp phần củng cố thể chế chính trị của Nhà nước trước mắt và lâu
dài, đảm bảo sự công bằng xã hội.
Mặc dù có nhiều điểm khác nhau về đối tượng và phạm vi, song BHXH, cứu
trợ xã hội và ưu đãi xã hội là những chính sách xã hội không thể thiếu được của
một quốc gia. Những chính sách này luôn bổ sung cho nhau và tất cả đều góp phần
đảm bảo an toàn xã hội.
2. Đối tượng của BHXH
BHXH ra đời vào những năm giữa thế kỷ 19, khi nền công nghiệp và nền
kinh tế hàng hoá đã bắt đầu phát triển mạnh mẽ ở các nước châu Âu. Từ năm 1883,
ở nước Phổ (CHLB Đức ngày nay) đã ban hành đạo luật bảo hiểm y tế. Một số
nước châu Âu và Bắc Mỹ mãi đến cuối những năm 1920 mới có đạo luật về
BHXH.
BHXH là một hệ thống đảm bảo khoản thu nhập bị giảm hoặc bị mất đi do
người lao động bị giảm hoặc bị mất khả năng lao động, bị mất việc làm vì các
nguyên nhân rủi ro như ốm đau, tai nạn lao động, già yếu ... Chính vì vậy, đối
tượng của BHXH chính là thu nhập của người lao động bị biến động giảm hoặc
mất đi do bị giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm của những người
tham gia BHXH.
Đối tượng tham gia BHXH là người lao động và người sử dụng lao động.
Tuy vậy, tuỳ theo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước mà đối tượng
này có thể là tất cả hoặc một bộ phận những người lao động nào đó.
Hầu hết các nước khi mới có chính sách BHXH, đều thực hiện BHXH đối
với các viên chức Nhà nước, những người làm công hưởng lương. Việt nam cũng
không vượt ra khỏi thực tế này, mặc dù biết rằng như vậy là không bình đẳng giữa
tất cả những người lao động.
Nếu xem xét trên mối quan hệ ràng buộc trong BHXH, ngoài người lao động
còn có người sử dụng lao động và cơ quan BHXH, dưới sự bảo trợ của Nhà nước.
Người sử dụng lao động đóng góp vào quỹ BHXH là trách nhiệm của họ để bảo
hiểm cho người lao động mà họ sử dụng. Còn cơ quan BHXH nhận sự đóng góp