Giới thiệu về đánh giá tác động
môi trường
John Glasson
Riki Therivel
Andrew Chadwick

(Môi trường tự nhiên và nhân tạo)
Số 1
Chương 1: Ðại cương và nguyên tắc
1.1. Giới thiệu
Trong những năm gần đây, công chúng ngày càng quan tâm đến các vấn đề môi trường, đến
phát triển bền vững và cải tiến phương thức quản lý phát triển sao cho hài hòa với lợi ích môi
trường. Cùng với sự quan tâm đó là sự ra đời của các quy định luật pháp mới (bao gồm các quy
định của quốc gia và quốc tế, ví dụ như quy định của Uỷ ban Châu Âu) nhằm cố gắng làm thay
đổi mối quan hệ giữa môi trường và phát triển. Ðánh giá tác động môi trường là một ví dụ quan
trọng về một trong những nỗ lực đó. Luật đánh giá tác động môi trường được áp dụng ở Mỹ đã
hơn 20 năm nay. Năm 1985, Uỷ ban Châu Âu ra chỉ thị tăng cường áp dụng luật này ở các
nước thành viên EC và kể từ năm 1988 - khi luật được giới thiệu ở Anh - nó đã trở thành một
lĩnh vực phát triển mạnh. Từ chỗ ban đầu chỉ có 20 báo cáo về tác động môi trường mỗi năm,
hiện nay Anh đã có trên 300 báo cáo /năm và đây mới chỉ là “một góc nhỏ của tảng băng trôi”.
Trong những năm 1990, phạm vi đánh giá tác động môi trường sẽ được mở rộng hơn rất nhiều.
Do đó, chúng ta có lẽ sẽ rất ngạc nhiên khi biết rằng việc đánh giá tác động môi trường gặp
phải nhiều sự phản đối ở nhiều nước khác nhau, đặc biệt là ở Anh. Các nhà lập kế hoạch thanh
minh rằng họ đã và đang tiến hành các đánh giá tác động môi trường, nhưng điều này chỉ đúng
sự thật một phần. Nhiều chuyên gia về phát triển coi đánh giá tác động môi trường là một sức
ép khác đối với sự phát triển, gây tốn kém thời gian và tiền bạc. Ngoài ra, cả chính quyền trung
ương cũng rất thiếu nhiệt tình. Ðiều đáng buồn cười là luật pháp Anh hiện nay chỉ dùng thuật
ngữ “đáng giá môi trường”, lờ đi từ “tác động” vốn rất nhạy cảm về chính trị và nghe có vẻ tiêu
cực. Thực ra, thuật ngữ này vẫn còn đang ở giai đoạn hình thành sơ khai. Do đó, trong chương
này, chúng tôi đưa ra những giới thiệu đại cương về Ðánh giá tác động môi trường trên phương
diện là một quy trình cùng với mục tiêu của quy trình đó; về các hình thức phát triển, môi

định về Ðánh giá tác động môi trường hiện hành ở nơi và ở thời điểm tiến hành đánh giá.
* Phạm vi: ngay từ lúc đầu, phải xác định được những vấn đề chính yếu từ tất cả những tác
động mà một dự án phát triển có thể gây ra và từ tất cả những giải pháp thay thế có thể áp dụng
được.
* Xem xét những giải pháp thay thế: bước này để đảm bảo rằng các biện pháp khả thi khác đã
được xem xét, bao gồm thay đổi địa điểm, quy mô, quy trình, cách bố trí, điều kiện hoạt động
của dự án, kể cả giải pháp “không hành động”.
* Miêu tả hoạt động của dự án phát triển: bước này bao gồm phân loại mục đích và tính hợp lý
của dự án; tìm hiểu những đặc điểm khác nhau của dự án, ví dụ như các giai đoạn phát triển,
địa điểm, các quy trình.
* Miêu tả tình trạng môi trường: miêu tả tình trạng môi trường hiện nay và trong tương lai, khi
dự án kết thúc, trong đó có tính đến những thay đổi do các sự cố thiên nhiên và do các hoạt
động của con người.
* Xác định những tác động chủ yếu: bước này cùng với các bước trên nhằm đảm bảo rằng tất cả
các tác động đáng kể có thể xảy ra đối với môi trường (cả tác động có lợi lẫn tác động có hại)
đều được phát hiện và tính đến trong quá trình đánh giá.
 Dự đoán những tác động nhằm xác định quy mô và các khía cạnh khác của một sự
thay đổi môi trường khi có một dự án/hoạt động đang diễn ra bằng cách so sánh với
tình hình khi không có dự án /hoạt động đó.
- Ðánh giá ý nghĩa: nhằm đánh giá ý nghĩa tương đối của các tác động để tập trung vào những
tác động tiêu cực chủ yếu.
- Khắc phục: Bước này đưa ra những biện pháp nhằm tránh, giảm nhẹ, khắc phục hoặc bồi
thường cho bất kỳ tác động có hại nào.
- Xin ý kiến và kêu gọi sự tham gia của quần chúng: Bước này nhằm đảm bảo chất lượng, tính
toàn diện và hiệu quả của quy trình Ðánh giá tác động môi trường cũng như để đảm bảo rằng
quan điểm của công luận được xem xét kỹ lưỡng trong quá trình đưa ra quyết sách.
* Trình bày: Ðây là một bước rất quan trọng trong quy trình. Nếu bước này không được thực
hiện tốt thì sẽ làm cho các công việc trước đây trở nên vô ích
*Xem xét, đánh giá lại: đây là bước xem xét một cách có hệ thống về chất lượng đánh giá tác
động môi trường nhằm đóng góp cho quá trình đưa ra quyết sách.


Hình 1.1. Những bước quan trọng trong quy trình Ðánh giá tác động môi trường: Ðánh giá tác
động môi trường là một hoạt động có tính quay vòng, trong đó có sự liên hệ chặt chẽ giữa các
bước khác nhau. Ví dụ như sự tham gia của quần chúng rất hữu ích trong hầu hết các bước của
quy trình, các hệ thống theo dõi giám sát cần thảm khảo những thông số trong các bước đầu và
trong miêu tả tình hình.
Công bố tài liệu về đánh giá tác động môi trường
Việc công bố những tài liệu về đánh giá tác động môi trường bao gồm công bố những thông tin
dự đoán thu được sau các bước của quy trình đánh giá. Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Khi một hệ
thống EIA phát hiện ra nhiều tác động có hại không thể tránh khỏi, nó sẽ cung cấp những thông
tin rất có giá trị nhằm giúp đình chỉ hoặc có những cải tiến cơ bản đối với hoạt động phát triển
đó. Nếu có thể hạn chế được những tác động có hại đó bằng các biện pháp khắc phục ảnh
hưởng thì có thể đưa ra quyết định khác. Bảng 1.1 cho thấy một ví dụ về nội dung của một hệ
thống đánh giá tác động môi trường của một dự án phát triển.
Báo cáo tóm tắt ngoài chuyên môn là một trong những bộ phận tài liệu quan trọng. Việc đánh

7. Tình hình sử dụng đất, cảnh quan và chất lượng thực tế
8. Ðịa lý, địa hình và đất
9. Chất lượng nước và điều kiện thủy văn
10. Chất lượng không khí và khí hậu
11. Sinh thái nước và đất
12. Tiếng ồn
13. Giao thông
14. Ðiều kiện kinh tế - Xã hội
15. Mối liên quan giữa các tác động
Các định nghĩa khác
Các hoạt động phát triển không chỉ ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên còn có thể ảnh hưởng
đến môi trường kinh tế và xã hội (ví dụ như: các cơ hội công ăn việc làm, các dịch vụ sức
khoẻ, giáo dục, các cấu trúc cộng đồng, lối sống và nhiều giá trị khác. Do đó, trong tài liệu này,
đánh giá tác động kinh tế - xã hội hay đánh giá tác động xã hội được coi như một bộ phận của
đánh giá tác động môi trường. Tuy nhiên, ở một số nước, chúng bị coi như một quy trình riêng
biệt, ở một số nước khác, chúng được tiến hành song song với quy trình đánh giá tác động môi
trường. (Carky & Bustelo 1984, Finsterbusch, 1985).
Ðánh giá môi trường chiến lược (SEA) là một hình thức đánh giá tác động môi trường nhưng
được mở rộng cho các chính sách, kế hoạch và chương trình. Các hoạt động phát triển có thể là
một dự án (ví dụ một nhà máy điện hạt nhân); một chương trình (ví dụ một số nhà máy điện hạt
nhân có sử dụng lò phản ứng áp lực nước); một kế hoạch (ví dụ kế hoạch về hệ thống quy
hoạch đô thị và nông thôn của Anh và xứ Wales); một chính sách (ví dụ chính sách phát triển
các nguồn năng lượng có thể tái tạo). Nói chung, việc đánh giá tác động môi trường, thường
được áp dụng đối với từng dự án riêng lẻ và vai trò của quy trình đánh giá tác động môi trường
chính là trọng tâm của tài liệu này. Hiện nay, hoạt động đánh giá môi trường chiến lược hay nói
cách khác là việc đánh giá tác động môi trường đối với các chương trình, kế hoạch và chính
sách được Cộng đồng Châu Âu rất quan tâm (Therivel & cộng sự 1992). Hoạt động đánh giá
môi trường chiến lược cho thấy một hình thức đề ra quyết sách ở trình độ cao hơn, có tính chất
chiến lược hơn. Về mặt lý thuyết, việc đánh giá tác động môi trường cần phải được tiến hành
trước hết với các chính sách, sau đó đến các kế hoạch và chương trình rồi cuối cùng mới đến

môi trường. Việc sớm xem xét những tác động môi trường ngay từ giai đoạn lập kế hoạch phát
triển sẽ giúp cho hoạt động phát triển đó trỏ nên an toàn cho môi trường; giúp cải thiện mối
quan hệ giữa các chuyên gia phát triển, các cơ quan quản lý quy hoạch và cộng đồng địa
phương; giúp cải tiến quy hoạch và theo một số chuyên gia phát triển ví dụ như các chuyên gia
của British Gas, trong một số trường hợp, nó giúp tăng lợi nhuận thu được (Breakell &
Glasson, 1981). O Riordan (1990) đã gắn những khái niệm đó với những khái niệm môi trường
mới như “Phong trào tiêu dùng bảo vệ môi trường” và “Tư bản môi trường”. Người tiêu dùng
hiện nay ngày càng đòi hỏi các sản phẩm phải không gây thiệt hại cho môi trường. Do đó, thị
trường cho các công nghệ sạch cũng ngày càng phát triển. Việc đánh giá tác động môi trường
có thể cung cấp cho các chuyên gia phát triển những dấu hiệu về những tranh chấp có thể xảy
ra. Do vậy, những chuyên gia phát triển khôn ngoan có thể sử dụng quy trình đánh giá tác động
môi trường như một giải pháp “Hiệu quả môi trường” nhằm loại bỏ những tác động tiêu cực
đối với môi trường, xoa dịu sự phản đối của công luận và tránh được kiện cáo tốn kém.
Một công cụ phục vụ cho phát triển bền vững
Ðằng sau tất cả những mục đích đó là vai trò trung tâm của hoạt động đánh giá tác động môi
trường trên phương diện là một trong những công cụ giúp đạt đến phát triển bền vững tức là
sự phát triển không bắt trái đất phải trả giá. Những hoạt động có hại cho môi trường hiện này
cần phải được quản lý càng chặt chẽ càng tốt. Trong một số trường hợp, các hoạt động đó tuy
đã bị đình chỉ nhưng những hậu quả môi trường do chúng để lại vẫn kéo dài hàng chục năm. Sẽ
rất có lợi nếu như những tác động tiêu cực đó được giải quyết sớm ngay từ giai đoạn quy hoạch
vì phòng bệnh bao giờ cũng tốt hơn là chữa bệnh.