Trường ĐHNL Huế Lớp cao học trồng trọt K15
Chuyên đề 1
PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Cây rất cần đất vì: Đất là giá thể cho cây bám rễ để sinh sống, như ngôi
nhà đối với con người. Hơn thế nữa đất là “kho” chứa thức ăn, nước cho cây hút
hàng ngày. Trong đất có chứa các nguyên tố đa lượng là những thức ăn cây lấy
từ đất ví như là gạo cơm của con người. Các nguyên tố trung, vi lượng cây cần
rất ít nhưng không thể thiếu được, như mắm muối gia vị cho bữa ăn. Nếu thiếu
những thứ này mặc dù đã bón đầy đủ các nguyên tố đa lượng nhưng cây vẫn
sinh trưởng còi cọc không cho thu hoạch hoặc chết. Mà các nguyên tố này cũng
này cũng được lấy từ đất.
Trong đất chứa nước và không khí, là những thứ không thể thiếu được
trong đời sống của cây. Nước hòa tan dinh dưỡng và cung cấp cho cây “uống”.
Cây không thể hút đủ nước từ không khí, từ nước mưa mà nuôi cơ thể suốt đời
được. Nước cây hút chủ yếu từ đất bằng sự làm việc cần cù, thầm kín của hệ
thống rễ. Rễ sống trong đất rất cần không khí được chứa trong các lỗ hổng của
đất để hô hấp “thở”. Khác với người và vật nuôi, cây “thở” (hút Oxi) từ bộ rễ
sống trong đất. Bộ lá cây thực hiện chức năng quang hợp để tổng hợp nên chất
xây dựng cơ thể.
Do vậy, đất tốt là đất luôn có độ xốp thích hợp để vừa chứa đủ nước cho
cây ‘uống”, nhưng lại cân đối với không khí để “thở” được bình thường. Cây hút
nước thì cũng hút cả thức ăn hòa tan để lên nuôi thân, lá, hoa, qủa. Cây hút thức
ăn từ đất ở dạng hòa tan như con người uống đường vậy. Nếu các chất dinh
dưỡng không hòa tan trong dung dịch đất thì cây không ăn được. Cây sẽ bị chết
đói khi trong “kho” còn chứa đầy thức ăn, mà không hòa tan trong dung dịch đất
được. Ngược lại nếu sự hòa tan các chất trong dung dịch quá nhanh, cây chưa
kịp hấp thu sẽ dẫn tới sự mất các chất dinh dưỡng ở trong đất. Vì vậy các quá
trình hóa học đặc thù xảy ra trong đất có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với đời
sống của cây.
Đối với một loại đất tốt cho cây thì phải đảm bảo bốn yêu cầu sau:
Thứ nhất: Đảm bảo cho cây ăn no. Có nghĩa là đủ dinh dưỡng khoáng,

Các sinh vật sống trong đất (vi sinh vật, sinh vật bậc thấp như giun, dế,
kiến, mối…), vi sinh vật đất tạo cho đất có sự sống thông qua quá trình chuyển
hóa sinh học.
Còn ba phần trên tạo ra các quá trình sinh hóa học, quá trình lý học, cơ
học trong đất.
Vì vậy, tôi thực hiện tiểu luận này để tìm hiểu: “Để giải quyết vấn đề “đủ
ăn” và “ở tốt” của cây về mặt hóa học đất chúng ta cần quan tâm những vấn
đề gì”.
Học viên: Hoàng Bích Thủy Trang 2
Trường ĐHNL Huế Lớp cao học trồng trọt K15
PHẦN II. NỘI DUNG
1. Đảm bảo cho cây “đủ ăn” về mặt hóa học
Phân bón là thức ăn của cây trồng, khi bón vào đất có tác dụng cung cấp
dinh dưỡng cho cây và cải tạo đất. Mỗi loại cây cho một sản phẩm khác nhau thì
đương nhiên nhu cầu "thức ăn" phải khác nhau.
Đảm bảo cho cây “đủ ăn” tức là đảm bảo đủ dinh dưỡng cho cây sinh
trưởng và phát triển. Cây trồng có thể nói là một sinh vật “ăn tạp”, nó đòi hỏi rất
nhiều các yếu tố dinh dưỡng: đa lượng chính (N, P, K), trung lượng (Ca, Mg, S),
vi lượng (Fe, Zn, Mn, Cu, B, Mo, Cl) và siêu vi lượng (Na, Co...).
* Các nguyên tố đa lượng chính trong đất đó là: Đạm, lân, kali.
Đạm trong đất: N trong đất có nguồn gốc tự nhiên đó là nhờ sự cố định
đạm của vi sinh vật sống trong đất (nguồn N cung cấp chính mà đất có được), do
sấm sét và do nước đưa đạm từ nơi khác bổ sung vào đất.
N là nguyên tố cần cho hầu hết các loại cây trồng nhưng trong đất thường
chứa ít đạm. Hàm lượng đạm tổng số trong các loại đất Việt Nam khoảng 0,1 –
0,2%, có loại dưới 0,1% như đất xám bạc màu. Vì vậy, muốn cây trồng có năng
suất cao cần phải sử dụng liên tục phân đạm.
Hàm lượng N trong đất tỷ lệ thuận với hàm lượng mùn (thường N chiếm
5-10% của mùn.
Đạm trong đất có 2 dạng là: đạm vô cơ và hữu cơ, ngoài ra còn có dạng N

3
-
và NH
4
+
, đây là hai dạng được đất hấp thu kém đặc
biệt là đất nghèo keo sét, dễ bị rửa trôi. Do đó, khi bón phân đạm cần phải có
những biện pháp kỹ thuật hạn chế rửa trôi đạm, quan trọng là phải dựa vào đặc
điểm của từng loại đất để có phương pháp bón phân thích hợp.
Lân trong đất:Hàm lượng lân tổng số ở trong đất khoảng 0,03 - 0,2%, Ở
Việt Nam giàu lân tổng số nhất là đất nâu đỏ trên đá bazan. Lân tổng số trong
đất phụ thuộc thành phần khoáng vật của đá mẹ, thành phần cơ giới đất, độ sâu
tầng đất và chế độ canh tác phân bón.
Lân trong đất tồn tại ở 2 dạng lân tổng số và dễ tiêu. Để chẩn đoán khả
năng cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng thì người ta phải dựa vào hàm lượng
Học viên: Hoàng Bích Thủy Trang 3
Trường ĐHNL Huế Lớp cao học trồng trọt K15
lân dễ tiêu. Ở một số loại đất Việt Nam có hàm lượng lân tổng số cao nhưng cây
trồng không thể hút được do nó bị giữ chặt, gọi là hiện tượng giữ chặt lân. Trên
đất nâu đỏ bazan lân bị giữ chặt rất mạnh, để có thể cung cấp đủ cho cây trồng
thì hàm lượng lân dễ tiêu phải đạt 8mg/100g đất. Trong khi đó, bón phân hoá
học chỉ có thể nâng lân dễ tiêu lên tạm thời, bón phân xanh có thể duy trì mức
lân dễ tiêu như vậy trong cả năm.
Cây hút lân chủ yếu ở dạng lân dễ tiêu, chia làm 4 loại:
- Photphat canxi: Đây là dạng cây hút chủ yếu, trong đó hai dạng chính là:
Supe lân (Ca(H
2
PO
4
)

PO
4
-
và HPO
4
2-
khi ở pH
từ 5-9, pH càng tăng thì lượng HPO
4
2-
và ngược lại pH càng thấp thì lượng
H
2
PO
4
-
càng tăng. Dung dịch đất quanh rễ cây càng chua thì cây hút lân chủ yếu
ở dạng H
2
PO
4
-
.
Để đảm bảo đủ lân cho cây trồng cần:
+ Bón vôi để nâng cao pH để chuyển lân từ dạng khó tiêu sang dễ tiêu.
+ Trên đất chua nên bón phân lân nung chảy sẽ có hiệu lực cao hơn.
+ Bón các loại phân duy trì mức lân dễ tiêu (như phân xanh).
Kali trong đất:Hàm lượng kali trong đất thường nhiều hơn N và P. Trong
quá trình hình thành đất, hàm lượng N từ không (trong mẫu chất) đến có, hàm
lượng lân ít thay đổi còn hàm lượng kali có xu hướng giảm dần (trừ vùng đất

cầu kali cho cây trồng cần dựa vào hàm lượng kali của từng loại đất, từ đó đưa
ra lượng kali bón thích hợp.
* Đảm bảo các nguyên tố trung lượng (Ca, Mg, S)
+ Canxi (Ca) và Magiê (Mg)
Ca và Mg có trong các khoáng vật Ôgit, Amphibôlit, anôctit, canxit,
Đôlômit...Khi phong hóa các khoáng vật trên thì Ca và Mg được giải phóng ra
dạng Ca(HCO
3
)
2
, Mg(HCO
3
)
2
, CaCO
3
, MgCO
3
. Những muối này kết hợp với
một số chất trong đất tạo thành muối clrorua, sunphat, photphat...
Về mặt dinh dưỡng thì có nhiều cây cần hút Ca hơn Mg, nhưng đất thực
sự thiếu Ca rất ít gặp, mà đất thiếu Mg gặp nhiều hơn. Hiện tượng này có lẽ là
do hàm lượng Ca dễ tiêu trong đất thường nhiều hơn Mg. Nhờ có tác dụng trao
đổi mà các cation Ca
2+
và Mg
2+
được hấp thu trên keo đất. Dù đất có độ no kiềm
(V%) cao hay thấp thì Ca
2+

- S ở dạng hợp chất hữu cơ.
Cây hút lưu huỳnh chủ yếu ở dạng SO
4
2-
, do đó sự tạo thành muối sunphat
ở trong đất là rất quan trọng. Ở Việt Nam, trừ các loại đất mặn, phèn còn nhiều
đất khác đều bị thiếu S, S tổng số thường dưới 0,01% tức là dưới ngưỡng nghèo
(S.Trocme, 1970). Nói chung những loại đất nhẹ và nghèo hữu cơ thường xảy ra
thiếu lưu huỳnh, vì tới 97% S trong đất ở dạng hữu cơ.
Nhu cầu S ở mỗi loại cây trồng khác nhau, thường đối với những loại cây
trồng như cây họ đậu, cây họ thập tự...cần lượng S nhiều hơn, đo đó dấu hiệu
thiếu S cũng dễ phát hiện hơn. Để đảm bảo đủ S cho cây cần:
- Bón phân cải tạo đất như: vôi, phân chuống, phân xanh, phân rác...
- Bón các loại phân hóa học chứa S: Sunphat đạm, Supe lân...
* Đảm bảo các yếu tố vi lượng
Fe, Zn, Mn, Cu, B, Mo, Cl là những nguyên tố vi lượng cần thiết cho sinh
trưởng thực vật. Về hàm lượng của chúng ở trong đất thì nhiều nhất là Fe, sau
đó là Mn, Zn, Cu, B ít nhất là Mo. Những yếu tố ảnh hưởng đến hàm lượng
nguyên tố vi lượng trong đất là thành phần khoáng vật của đá mẹ, thành phần cơ
giới đất, hàm lượng mùn, pH, chế độ canh tác và phân bón.
Nguyên tố vi lượng trong đất tồn tại ở nhiều dạng. Các nguyên tố vi lượng
nằm trong chất hữu cơ có dạng như trong thực vật. Lúc phân giải chất hữu cơ
chúng dễ được giải phóng, vì vậy tính dễ tiêu cao. Còn các nguyên tố vi lượng ở
dạng vô cơ trong đất bao gồm dạng trong khoáng vật, dạng hấp thu và dạng hòa
tan.
Đất Việt Nam, nhìn chung hàm lượng các nguyên tố vi lượng không cao.
Những nguyên tố vi lượng là những nguyên tố mặc dù cây không cần nhiều
nhưng nếu thiếu thì ảnh hưởng đến cây trồng rất rõ rệt. Nó đóng vai trò quan
trọng đến việc tăng năng suất và phẩm chất cây trồng, thể hiện ở những mặt sau:
tham gia cấu tạo của các enzym; là thành phần cấu tạo của các chất điều hòa

tính đến hơi kiềm (6,0 – 7,5). Tuy nhiên đối với đất Việt Nam phần lớn là đất
chua do:
- Đất được hình thành từ các loại đá nghèo các cation kiềm và kiềm thổ.
- Các cation kiềm trong đất bị rửa trôi do mưa, làm giảm chất kiềm trong
đất.
- Hàng năm cây hút đi nhiều chất kiềm và các muối khoáng trong đất như:
NH
4
+
, K
+
, Ca
2+
, Mg
2+
... Mặt khác, trong quá trình sống hô hấp của rễ và hoạt
động của VSV thải ra CO
2
, khí này hòa tan trong nước tạo thành H
2
CO
3
, tuy độ
phân ly không lớn nhưng đây là nguồn H
+
chủ yếu trong đất.
- Sự phân hủy chất hữu cơ nhở VSV và chuyển hóa tạo ra nhiều loại acid
hữu cơ và vô cơ gây chua đất.
- Do con người bón phân hữu cơ và vô cơ.
Sự ảnh hưởng của pH thấp không thể hiện hầu hết ở các loại cây trồng.

- Mật độ gieo trồng: đối với những cây trồng nước như lúa thì Eh tăng khi
mật độ cấy tăng, nhưng với cây trồng cạn thì ngược lại trồng càng dày thì Eh
càng giảm.
- Độ thoáng khí
Độ thoáng khí của đất có ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng, bởi
nó liên quan đến nhiều yếu tố trong đất như: pH, Eh, các chất độc, hoạt động của
VSV...Đất thoáng khí sẽ giúp cho cây trồng phát triển bình thường, các quá trình
hóa học trong đất xảy ra được thuận lợi. Do đó, để cải thiện độ thoáng khí của
đất chủ yếu là sử dụng các biện pháp canh tác như:
- Làm đất, xới xáo, làm cỏ sục bùn...sẽ làm tăng pH, Eh, hoạt động của
VSV và giảm các chất độc trong đất.
- Bón phân kết hợp xới xáo, tưới nước tránh hiện tượng đất bị dí chặt,
thiếu thoáng khí.
- Đất chứa ít chất độc
Đất chưa nhiều chất độc chủ yếu là do quá trình glây hóa gây ra, ngoài ra
một phần là do quá trình canh tác không hợp lý như sử dụng nhiều thuốc bảo vệ
thực vật, sử dụng phân bón không đúng...Quá trình này làm cho đất tích lũy
nhiều chất độc như: CH
4,
H
2
S, PH
3
...ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng.
Đất chứa nhiều chất độc sẽ làm cho đất bị dí chặt, các chất dinh dưỡng sẽ
chuyển sang dạng khó tiêu cây không hút được, chẳng hạn như lân sẽ chuyển
sang dạng lân tổng số, đạm NO
3
-
chuyển sang dạng khử N

Trường ĐHNL Huế Lớp cao học trồng trọt K15
Học viên: Hoàng Bích Thủy Trang 10
Trường ĐHNL Huế Lớp cao học trồng trọt K15
Học viên: Hoàng Bích Thủy Trang 11
Trường ĐHNL Huế Lớp cao học trồng trọt K15
PHẦN III. KẾT LUẬN
Các quá trình hóa học diễn ra ở trong đất theo nhiều hướng khác nhau,
mỗi hướng có những ảnh hưởng nhất định đến độ phì của đất và đời sống của
cây trồng.
Các hạn chế về hóa học trong đất liên quan đến chế độ dinh dưỡng và môi
trường sống của cây trồng. Do đó cần phải được khắc phục đồng thời, thậm chí
đi trước một bước mới có thể đảm bảo việc bón phân phát huy hiệu lực và nâng
cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất.
Để cho cây trồng sinh trưởng và phát triển thuận lợi thì đất phải tốt, tức
phải đảm bảo 4 yêu cầu: đủ uống, đủ ăn, ở tốt và đứng vững. Tuy nhiên, đất sẽ
không thể đảm bảo đầy đủ 4 yêu cầu trên nếu chúng ta tác động không đúng,
không cải tạo và nâng cao độ phì nhiêu cho đất sẽ làm cho đất dần dần bị thoái
hóa. Vì vậy, trong thực tiễn sản xuất cần phải nhận thức những đặc điểm quan
trọng này, trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp kỹ thuật khắc phục các mức hạn
chế háo học của độ phì nhiêu, chuyển háo phì nhiêu tiềm tàng sang độ phì nhiêu
hữu hiệu. Đảm bảo cung cấp cho cây đầy đủ dinh dưỡng và môi trường sống
thích hợp nhằm xây dựng một nền nông nghiệp sinh thái bền vững.
Học viên: Hoàng Bích Thủy Trang 12
Trường ĐHNL Huế Lớp cao học trồng trọt K15
Chuyên đề 2
PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Đất là một vật thể tự nhiên có quá trình phát sinh và phát triển riêng của
nó, phụ thuộc vào nhiều yếu tố tác động hàng ngày. Phải khẳng định rằng: Đất
không phải là là một “vật chết” mà “đất ở thể sống, đất biến hóa vô vàn theo bàn
tay lao động của con người”. Nghĩa là đất có thể thay đổi theo chiều hướng tốt

nhiêu của đất
* Chất hữu cơ
Mùn là nguồn nguyên liệu quan trọng để tạo nên độ phì nhiêu đất. Nó là
nguyên liệu cơ bản để làm cho mẫu chất biến thành đất.
Nhiều năm chúng ta đều xác nhận mùn trong đất là một nguồn dinh
dưỡng có tương quan rất chặt chẽ với độ phì nhiêu của đất, nhất là trong điều
kiện nhiệt đới nóng ẩm của nước ta. Dưới tác động của độ nhiệt và độ ẩm cao,
mùn bị phân giải nhanh chóng và bị rửa trôi dần dần, đất rừng sau khi khai phá
để trồng trọt thì chỉ số canh tác (biểu hiện bằng % mùn) ở đất trồng trọt chỉ bằng
18 - 20% đất rừng. Theo Nguyễn Tử Siêm (1990) cà phê trên đất đỏ bazan
Ferralsols muốn có năng suất ổn định phải có tỉ lệ mùn là 3,5%; trên đất đỏ
vàng Acrisols phải có tỉ lệ mùn là 2,5%.
Lương Đức Loan nghiên cứu vai trò chất hữu cơ trong việc nâng cao độ
phì nhiêu của đất đỏ bazan trồng cà phê ở Tây Nguyên cho rằng: đất mới khai
hoang từ rừng có hàm lượng chất hữu cơ khá cao 5 - 6% chỉ cần sau 4 - 5 năm
canh tác cây lương thực ngắn ngày thì chất hữu cơ giảm sút trung bình 50 -
60%.
Chất mùn như là "kho" dự trữ chất hữu cơ của đất: Chất mùn được
khoáng hoá từ từ, cung cấp dần thức ăn cho cây, ngoài ra nó còn có vai trò cải
tạo đất.
Chất hữu cơ và mùn ảnh hưởng đến hầu hết tất cả các tính chất của đất.
- Mùn ảnh hưởng đến tỷ trọng, dung trọng, độ xốp, đến tính liên kết, tính
dính, tính dẻo, sức cản, khả năng trương co. Mùn làm cho tỷ trọng, dung trọng,
tính liên kết, tính dính, tính dẻo, sức cản giảm nên việc cày bừa dễ dàng hơn,
cây sinh trưởng, phát triển thuận lợi.
- Mùn có khả năng liên kết với các keo sét, tạo nên kết cấu bền và làm đất
tơi xốp, cải thiện được thành phần cơ giới đất.
- Điều hoà chế độ nhiệt và không khí trong đất.
+ Vì mùn có màu đen, nên có khả năng điều hoà nhiệt trong đất, tránh cho
cây ít bị hại khi thời tiết thay đổi đột ngột: Mùn nhiều thì khả năng giữ nhiệt tốt,