Kỷ niệm 25 năm ngày mất nhà thơ Xuân Diệu (18-12-1985/18-12-
2010): Một nhà thơ tình lớn
Anh xin làm sóng biếc
Hôn mãi cát vàng em
Nhà thơ nữ lừng danh, bà Bra-
gri-a-ma ở chân núi Vi-to-sa
(Bungari) khi tuyển thơ tình trên thế
giới, đã khoe với các bạn Việt Nam:
“Tôi mở đầu tuyển tập hàng trăm tác
giả này bằng nhà thơ Nga Puskin và
kết thúc bằng nhà thơ Xuân Diệu -
Việt Nam. Xuân Diệu là nhà thơ tình
lớn của phương Đông!”. Xuân Diệu
đã nổi danh từ Thơ Thơ - 1938 với lời
tựa của Thế Lữ: “Ở tình cảnh nào,
Xuân Diệu cũng có lời mềm mại
hoặc sáng lạn, đê mê, hoặc là lả lơi
sung sướng, hoặc buồn bã thiết tha
như tiếng thở than tận cõi sâu kín của
tâm hồn… Hát lên những tiếng đẹp
đẽ ngọt ngào đã yên ủi được chúng ta
trong cuộc đời hiện thực”.
Xuân Diệu sinh năm 1916. Họ Ngô, thuở nhỏ ông học chữ Nho, chữ
Quốc ngữ và cả tiếng Pháp với cha là “ông đồ” xứ Nghệ Tĩnh, quê ở làng
Trảo Nha nên ông có bút hiệu là Trảo Nha. Xuân Diệu thường nói với tôi:
“Trảo Nha là nanh vuốt đỏ!”. Năm học ở Quy Nhơn - quê ngoại - đỗ bằng
thành chung 1934. Ra Hà Nội 1935 học tú tài phần nhất, phần hai học ở Huế
1937. Từ 1938-1940 dạy học ở Hà Nội. Đến 1940 làm tham tá thương chinh
(hải quan) ở Nhà Đoan tỉnh Mỹ Tho. Năm 1944 ra Hà Nội cùng Huy Cận
tham gia hoạt động Việt Minh. Và ở Hà Nội cho đến cuối đời, ông mất vào
mùa đông 1985 với 69 tuổi đời, nhưng đã để lại một di sản văn học đồ sộ, 49

sáng tác, ghi chép. Và ông bảo ban tôi bao kinh nghiệm sống, kinh nghiệm
viết. Mỗi lần viết bài ông “tận dụng” nói chuyện, đưa đài phát thanh đọc, in
báo địa phương (nếu hợp) và in báo Trung ương, rồi in sách. Ông “thâm
canh” như vậy! Ông khuyên tôi văn ôn võ luyện, rèn mãi sẽ thành.
Bữa nọ cũng ở Khu 4, một chiều im tiếng súng, tôi và ông tìm ra một
bến sông, mua chuối hoặc chất tươi gì bồi dưỡng, vì suốt cả tuần ngồi xe bị
táo bón. Và kia một chiếc cầu nhỏ ở phía nam Đồng Hới, nói là chiếc cống
thì đúng hơn vì chỉ 10m chiều dài - mà hàng trăm hố bom lỗ chỗ hai bên đầu
cầu. Thế rồi máy bay ào đến. Tôi và ông chui xuống một hố bom nấp. Máy
bay lại rải đạn tứ tung, may không việc gì. Xuân Diệu nói: “Nếu cậu chết
mình cũng phải bị kỷ luật đấy, vì bỏ đoàn trốn đi”. Tôi nói: “Anh mới là vốn
quý, tài sản của quốc gia, còn em có ăn nhằm gì!”. Thế là hai anh em cùng
níu tay, đỡ nhau dậy và cười vui.
Nhìn chiếc cầu đung đưa rất yếu, anh bảo tôi làm mấy câu thơ và anh
nói: “Tuấn làm thơ được đấy, sao không làm”. Tôi thưa: “Anh là thi bá, thi
hào, còn tôi có thể đọc vài câu ca dao thôi. Tôi đọc bài hát ru của ngoại tôi
lúc nhỏ: Qua cầu, cầu yếu phải nương. Chầu rày bạn cũ thôi thương mình
rồi…” Xuân Diệu bảo: “Hay, ồ hay quá, câu này mình chưa nghe, chờ mình
rút sổ tay ghi nhé!”, rồi tôi tiếp:
Tai nghe bạn cũ có đôi
Trong lòng nóng nảy như vôi mới bầm
Nắm tay bạn cũ khóc thầm
Chầu rày hương đã xa trầm, trầm ơi!
Xuân Diệu bảo: “Hay quá! Ông bà mình xa xưa yêu nhau tha thiết, thiết
tha lắm!”. Rồi anh khẽ ngâm:
Làm sao sống được mà không yêu
Không nhớ, không thương một kẻ nào?
Tác phong của Xuân Diệu là thế! Anh là Viện sĩ Hàn lâm nghệ thuật
của quê hương Gớt, Bétôven, của Hêgen và của Mác (1) mà anh đi học từng
câu ca của quần chúng như thế! Như nhà thơ Tố Hữu đã đánh giá khi Xuân

từng sinh sống.
Đoàn Minh Tuấn
Hà Nội, TP.HCM tháng 12-2010