Chứng khoán và hoạt động phái sinh Hợp đồng tương lai, quyền chọn, hoán đổi...vừa phục vụ cho hoạt động phòng
vệ trong sản xuất kinh doanh, vừa là sản phẩm đầu cơ tài chính...

Ngày 6/7/2009, chuyên viên tài chính - chứng khoán Huy Nam bàn về thị trường
chứng khoán và các sản phẩm phái sinh trong khuôn khổ nhìn nhận các vấn đề cần
giải quyết, tùy hoàn cảnh đặc thù của mỗi nước trong cuộc trò chuyện với
TBKTSG.
Trong dịp nói chuyện tại Sheraton Sài Gòn do PACE tổ chức hồi tháng 5-2009,
một khách tham dự đề nghị GS. Paul Krugman, nhà kinh tế đoạt giải Nobel 2008,
cho biết ý kiến của ông về hoạt động phái sinh, ông này đã trả lời ngắn gọn với
đại ý “đừng đụng tới những gì mà ta không biết hay không nắm vững”. Ý của ông
chỉ đơn giản như nghĩa đen câu trả lời, là cần biết rõ, nắm vững trước khi ta
muốn sử dụng một công cụ nào.
Việc cần biết rõ và nắm vững trước khi sử dụng không có nghĩa (hay khác với
cách nói) là đừng hay không sử dụng. Thế nhưng, có không ít phản ứng vừa qua
như kiểu dị ứng, muốn nói “không” một cách quá đơn giản với các công cụ và sản
phẩm phái sinh. Theo tôi, vấn đề là do lỗi từ thông tin và cách hiểu.
Khi khủng hoảng nổ ra, báo chí trong và ngoài nước khi trích dẫn các nhận định
của chuyên gia, hay tự diễn đạt, đã gọi lẫn lộn hay không chính xác giữa các sản
phẩm với công cụ trong thị trường tài chính chứng khoán, không có sự phân biệt
khi nào và trong bối cảnh nào thì một công cụ sẽ sắm vai là sản phẩm.
Đặc biệt là đối với loại hợp đồng futures, options và swaps (các loại hợp đồng


Ngoài trường hợp CDS vừa nêu, ta cũng có thể nghe nhắc đến các giao dịch phái
sinh khác, nhưng đó vẫn là ở vế sản phẩm với hoạt động đầu cơ trên thị trường
futures và options.
Đặc biệt là với các sản phẩm có tính “ăn chơi” như hợp đồng chỉ số chứng khoán,
hoặc loại nhạy cảm như hợp đồng tiền tệ. Đó cũng có thể chỉ là các kỹ thuật mua
bán (chứ không phải giao dịch phái sinh) như mua bán song hành (arbitrage) mà
quỹ đầu cơ LTCM đã sử dụng và sụp đổ vào năm 1998.
Trước đó, nhân viên giao dịch Nick Leeson nướng sạch 827 triệu bảng Anh và
chôn vùi Ngân hàng Barings năm 1995 do đã vung tay vào hợp đồng mua chỉ số
Nikkei 225. Trong khi nhà đầu tư nổi tiếng George Soros lại thắng lớn 1,1 tỉ đô la
năm 1992 bằng hợp đồng bán hơn 10 tỉ bảng Anh (futures contract) lúc đồng tiền
này đang có giá cao. Giao dịch này của ông Soros đã làm cho đồng bảng Anh và
Bank of England điêu đứng.
Tuy vậy, có thể nói do cơ chế vận động kinh tế thị trường có tính liên lập, cần yếu
tố đối trọng, nên giới điều hành, các chuyên gia kinh tế và người hiểu biết thấu đáo
vấn đề chưa ai dám khẳng định hoạt động đầu cơ là không cần thiết. Đồng thời
cũng ít ai đổ tội một cách đơn giản nguyên nhân suy thoái kinh tế là từ lĩnh vực
hoạt động phái sinh. Vấn đề là các giới hạn và cơ chế ngăn chặn từ xa.
Lấy trường hợp Bank of England trên đây để minh họa. Do nguy cơ mất giá đồng
bảng Anh đang treo lơ lửng, trong khi ngân hàng Anh lại chần chừ việc tăng lãi
suất và neo giữ tỷ giá, nên ông Soros mới nhảy vào bán các hợp đồng đồng bảng
Anh. Nhưng không đợi Soros, việc này cũng cần cho và được thực hiện bởi bất cứ
ai đang nắm giữ một lượng lớn đồng bảng Anh lúc bấy giờ (ví dụ các nhà xuất
nhập khẩu). Vậy, ta có thể liên tưởng vấn đề với con gà và quả trứng...
Năm 1997, Thái Lan vướng bẫy hối đoái và lãi suất tương tự cũng là do chủ quan,
do đã bỏ qua lời khuyên của các nhà kinh tế. Thật ra, loại trừ các biến thể kiểu
“đánh đề”, cho tới nay chưa có công cụ hay phương thức phòng vệ rủi ro nào thay
cho các công cụ phái sinh.