Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ PHƯỢNG

ĐẶC ĐIỂM LỊCH SỬ - VĂN HÓA CỦA ĐỊA DANH
HUYỆN VIỆT YÊN - BẮC GIANG


HOÀNG THỊ PHƯỢNG
ĐẶC ĐIỂM LỊCH SỬ - VĂN HÓA CỦA ĐỊA DANH
HUYỆN VIỆT YÊN - BẮC GIANG
Chuyên ngành : Ngôn ngữ
Mã số : 60. 22.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS-TS NGUYỄN ĐỨC TỒN Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
MỤC LỤC
Mục lục ...............................................................................................................3 Mở
đầu .....................................................................................................................................6
I. Lý do chọn đề tài . ........................................................................................ 6
II . Lịch sử vấn đề ..............................................................................................7
III . Mục đích nghiên cứu .............................................................................. 10
IV. Đối tƣợng nghiên cứu .................................................................................10
V. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 10
VI. Phƣơng pháp nghiên cứu .......................................................................... 11
VII. Tƣ liệu và cách xử lý tƣ liệu ................................................................. 11
VIII. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài ................................................ 12
IX Kết cấu luận văn ....................................................................................... 12
Chƣơng 1 :ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN - LỊCH SỬ - VĂN HOÁ - XÃ HỘI
CỦA HUYỆN VIỆT YÊN TỈNH BẮC GIANG ...................................14
1.1 Những đặc điểm về địa lí tự nhiên của huyện Việt Yên ........................14
1.1.1. Vị trí địa lý................................................................................................14
1.1.2 . Khí hậu - thời tiết ................................................................................... 15
1.1.3. Giao thông thủy bộ ..................................................................................15
1.2 Những đặc điểm về dân cƣ của huyện Việt Yên .......................................16
1.3 Những đặc điểm về lịch sử của huyện Việt Yên .......................................18
1.4 Những đặc điểm về địa giới hành chính của huyện Việt Yên ................ 25
1.5 Những đặc điểm về văn hóa của huyện Việt Yên ................................... 27
1.6 TIỂU KẾT CHƢƠNG .................................................................................................... 32
Chƣơng 2 :MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CHUNG VỀ ĐỊA DANH HỌC
VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊA DANH VIỆT YÊN...................................................... 34
2.1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH ....................................................... 34
2.1.1. Khái quát chung về định danh ngôn ngữ .............................................34

Chƣơng 3 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM LỊCH SỬ - VĂN HOÁ CỦA HUYỆN VIỆT
YÊN ĐƢỢC PHẢN ÁNH QUA HỆ THỐNG ĐỊA DANH .......................... 78
3.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT CHUNG VỀ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA ....... 78
3.1.1. Khái niệm “văn hóa” ............................................................................. 78
3.1.2. Mối quan hệ giữa “ngôn ngữ” và “văn hóa” .......................................... 79
3. 2. SỰ PHẢN ÁNH ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA - LỊCH SỬ TRONG ĐỊA DANH
VIỆT YÊN .......................................................................................................................... 80
3.2.1. Đặc trƣng văn hoá đƣợc thể hiện qua các thành tố cấu tạo của
địa danh Việt Yên .......................................................................................... 80
3.2.1.1 Đặc trưng địa - văn hóa được thể hiện qua các thành tố chung trong địa
danh Việt Yên ................................................................................................. 80
3.2.1.2. Tính đa tầng và hội nhập văn hóa được thể hiện qua địa danh Việt
Yên...................................................................................................................... 81
3.2.2.Sự thể hiện các dạng tồn tại của văn hóa trong địa danh Việt
Yên..................................................................................................................... 84
3.2.2.1. Sự thể hiện của văn hóa vật thể ở Việt Yên qua hệ thống địa danh
............................................................................................................................ 84
3.2.2.2 Sự thể hiện của văn hóa phi vật thể ở Việt Yên qua hệ thống địa danh
............................................................................................................................ 85
3.2.3. Sự thể hiện các phƣơng diện văn hóa – lịch sử trong địa danh
Việt Yên ........................................................................................................... 91
3.2.3.1. Sự thể hiện phương diện văn hóa sinh hoạt của cư dân Việt Yên ..........91
3.2.3.2. Sự thể hiện phương diện văn hóa sản xuất của cư dân Việt Yên ........... 94
3.2.3.3 Sự thể hiện phương diện văn hóa lịch sử - quân sự của cư dân Việt Yên qua
địa danh ...................................................................................................... 96
3.3. TIỂU KẾT CHƢƠNG 3 ................................................................................................ 98
KẾT LUẬN ................................................................................................... 101
Tài liệu tham khảo ............................................................................................
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
1

2
đã tạo ra cho mảnh đất này nhiều công trình kiến trúc - điêu khắc độc đáo, nhiều
truyền thuyết dân gian đặc sắc in dấu trong nhiều địa danh - di tích nổi tiếng. Đó là
những di sản vô cùng quý giá cần được giữ gìn và phát huy trong thời đại hiện nay .

II . LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
1. Tình hình nghiên cứu địa danh trên thế giới
Việc nghiên cứu địa danh đã được phát triển từ lâu trên thế giới .Ở Trung
Quốc, ngay từ thời Đông Hán, Ban Cố đã ghi chép hơn 4000 địa danh, trong đó có
một số địa danh đã được giải thích rất rõ về nguồn gốc và ý nghĩa . Đời Bắc Ngụy
(380-535 TCN) trong " Thủy Kinh chú sớ " Lịch Đạo Nguyên đã ghi chép hơn 2 vạn
địa danh, số được giải thích ngữ nguyên là hơn 2300. [ dẫn theo 35 ]
Ở các nước phương tây, bộ môn địa danh học chính thức ra đời vào cuối thế
kỷ XIX. Năm 1872 J.J . Eghi (Thụy Sĩ ) viết cuốn "Địa danh học". Đến cuối thế kỷ
XIX, đầu thế kỷ XX , Ủy ban địa danh của các nước Mỹ, Thụy Điển, Anh lần lượt ra
đời .
Tiên phong trong lĩnh vực xây dựng hệ thống lí luận về lí thuyết địa danh là các
nhà địa danh học Xô Viết. Những năm 60 của thế kỉ XX tại Liên Xô đã có hàng loạt
công trình nghiên cứu về lĩnh vực này ra đời . E.M.Murzaev viết cuốn"Những
khuynh hướng nghiên cứu địa danh học"(1965) và A. V. Superanskaia đã xuất bản
công trình " Địa danh là gì " (1985). Còn A.I .Popov (1964) lại đưa ra những nguyên
tắc cơ bản của công tác nghiên cứu địa danh, trong đó chú trọng hai nguyên tắc chính
là phải dựa vào tư liệu lịch sử của các ngành ngôn ngữ học, địa lý học, sử học và
phải thận trọng khi sử dụng phương pháp thành tố để phân tích ngữ vĩ của địa danh.
Ngoài ra I. A. Kapenco (1964) đã phát biểu những ý kiến bàn về địa danh học đồng
đại. N.V.Podonxkaija đã phân tích, lí giải địa danh mang những thông tin gì. Công
trình của bà đã góp phần làm cho việc nghiên cứu địa danh ngày càng đi sâu vào bản
chất. Nhà nghiên cứu A. V. Superanskaia trong cuốn" Địa danh là gì "(1985) đã đặt
ra những vấn đề vừa mang tính cụ thể vừa mang tính khái quát cao.Trong công trình
nghiên cứu của mình, tác giả đã đi sâu vào những vấn đề thiết thực liên quan đến

thiên về hướng nghiên cứu phương ngữ học. Năm 1991, Lê Trung Hoa xuất bản tác
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
4
phẩm " Địa danh thành phố Hồ Chí Minh ". Ông đã trình bày những vấn đề lí thuyết
làm cơ sở cho sự phân tích các địa danh, đồng thời vận dụng vào tìm hiểu và chỉ ra
đặc điểm về cấu tạo, nguồn gốc và ý nghĩa, sự phản ánh hiện thực và quá trình
chuyển biến của các địa danh thuộc thành phố Hồ Chí Minh. Đến năm 1996, Nguyễn
Kiên Trường trong luận án PTS " Những đặc điểm chính về địa danh Hải Phòng” đã
phát triển bổ sung thêm những vấn đề về lí thuyết địa danh mà Lê Trung Hoa đã nêu
ra trước đó . Luận án này đã khái quát được những đặc điểm về cấu tạo, ý nghĩa,
nguồn gốc và sự biến đổi của địa danh Hải Phòng trong sự đối sánh với địa danh các
vùng khác của Việt Nam. Tiếp sau đó là luận án TS của Từ Thu Mai " Nghiên cứu
địa danh Quảng Trị " (2004) và Phạm Xuân Đạm với " Địa danh Nghệ An "( 2005).
Những công trình này đều có những đóng góp đáng kể trong việc nghiên cứu địa
danh học dưới góc độ ngôn ngữ học .
Trong lĩnh vực nghiên cứu địa danh học, cần phải kể đến hàng loạt bài viết của
Trần Trí Dõi về địa danh theo hướng so sánh - lịch sử. Chẳng hạn, "Về địa danh Cửa
Lò"(2000),"Về một vài địa danh, tên riêng gốc Nam Đảo trong vùng Hà Nội
xưa”(2000)," Không gian ngôn ngữ và tính kế thừa đa chiều của địa danh( qua phân
tích một vài địa danh ở Việt Nam ) "(2001) và " Vấn đề địa danh biên giới Tây Nam:
một vài nhận xét và những kiến nghị "(2001)…
Nếu như các tác giả trên đều nghiên cứu địa danh theo cách tiếp cận ngôn
ngữ học, xuất phát từ chính bản thân đối tượng địa danh, thì Nguyễn Văn Âu (2000)
trong " Một số vấn đề địa danh học Việt Nam" lại nghiên cứu địa danh từ cách tiếp
cận địa lí- lịch sử - văn hóa .
Gần đây nhất, năm 2008, có thêm một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu về địa
danh của một số địa phương cụ thể, chẳng hạn, Hà Thị Hồng với luận văn Khảo sát
địa danh hành chính tỉnh Bắc Kạn [ 17 ], hay Phạm Thị Thu Trang với luận văn
Khảo sát địa danh quận Ba Đình - Hà Nội...
Tuy nhiên, việc nghiên cứu địa danh ở Việt Nam còn chưa tạo được chỗ đứng

Để giải quyết đề tài này, luận văn đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:
- Khảo sát, điều tra điền dã hệ thống địa danh thuộc các loại hình đối tượng địa lý
khác nhau trên địa bàn huyện Việt Yên thuộc tỉnh Bắc Giang;
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
6
- Thống kê, miêu tả, phân tích cứ liệu, rút ra nhận xét về đặc điểm cấu tạo, đặc điểm
tri nhận và lựa chọn đặc trưng làm cơ sở định danh, ý nghĩa của các yếu tố cấu tạo
thuộc hình thái bên trong của các địa danh huyện Việt Yên và mối quan hệ của
chúng với các yếu tố địa lý, lịch sử, cư dân, văn hóa của huyện Việt Yên .
VI. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:
1). Phương pháp điều tra điền dã để thu thập tất cả các địa danh tồn tại trong
dân gian thuộc Việt Yên – Bắc Giang;
2). Phương pháp thống kê : Đây là phương pháp giúp tính được tỉ lệ, mức độ
phổ biến của từng kiểu loại địa danh, của từng đặc trưng được lựa chọn làm cơ sở khi
đặt tên gọi của các địa danh;
3). Phương pháp miêu tả được sử dụng để phản ánh những đặc điểm cấu tạo
và ý nghĩa của các yếu tố cấu tạo trong phức thể địa danh
4.) Phương pháp điều tra bằng phỏng vấn được sử dụng để tìm hiểu ý nghĩa
lịch sử –văn hoá của các địa danh ở Việt Yên qua sự hiểu biết của cư dân nơi đây.
VII. TƢ LIỆU VÀ CÁCH XỬ LÝ TƢ LIỆU
1 . Tƣ liệu nghiên cứu
Tư liệu nghiên cứu của luận văn được thu thập từ các nguồn sau :
- Niên giám thống kê của tỉnh , huyện ;
- Bản đồ các loại của huyện Việt Yên;
- Một số công trình nghiên cứu về lịch sử, kinh tế , văn hóa của Việt Yên và của
tỉnh Bắc Giang;
- Các tài liệu lưu giữ ở chính quyền địa phương.
Đây là những tư liệu quan trọng nhất có tính pháp lý để đảm bảo cho những điều
trình bày trong luận văn.

Bắc Giang
Chương này trình bày những đặc điểm về mọi mặt như tên chương đã chỉ ra
của địa phương có ảnh hưởng đến cách đặt các địa danh thuộc huyện Việt Yên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
8
Chƣơng 2: Một số Cơ sở lý thuyết chung về địa danh học và đặc điểm địa
danh Việt Yên
Chương này sẽ trình bày những vấn đề lý thuyết chung về định danh, địa danh
học và đặc điểm địa danh Việt Yên, gồm: những đặc điểm về cấu tạo của địa danh;
thành tố chung và tên riêng trong phức thể địa danh; các phương thức định danh
trong mối quan hệ với những đặc điểm về ý nghĩa của các yếu tố cấu tạo nên địa
danh; lý do đặt tên cho các đối tượng địa lý được phản ánh trong địa danh và bộ phận
của các yếu tố cấu tạo….
Chƣơng 3 : Những đặc điểm lịch sử - văn hoá của Việt Yên đƣợc phản ánh qua
hệ thống địa danh
Chương này nghiên cứu những đặc trưng của địa danh Việt Yên từ cách tiếp cận
văn hóa – lịch sử . Nội dung của chương sẽ xem xét các ảnh hưởng của điều kiện địa
lý tự nhiên, dân cư, lịch sử, sự thay đổi các địa giới hành chính và những thành tố
khác của văn hóa được lưu giữ trong từng địa danh của Việt Yên .
- Vùng nước máng tự chảy : Gồm 12 xã nằm ở phía Bắc và phía nam Đa Mai,
diện tích 141 km
2
, 75% đất đai bằng phẳng dốc dần theo hướng đông bắc - tây nam .
- Vùng nước thấp nhờ trời : Gồm 5 xã ở phía đông quốc lộ 1A diện tích 40km,
độ dốc hướng về hai bên .
Khoảng năm trăm năm trước đây, đầm lầy, rừng rậm là cảnh quan chủ yếu
của huyện. Những vạt rừng chạy khắp núi Mỏ Thổ, núi Nhẫm, núi Con Voi, núi Lát
rồi đổ xuống lưu vực sông Cầu. Từ dãy Nham Biền rừng lại tràn qua Vân Cốc, Trung
Đồng. Đến đây rừng bị ngăn lại bởi vùng đầm lầy đầy lau sậy ở Đông Tiến, Quang
Biểu, Hoàng Mai. Sông ngòi mỗi mùa nước lại nhấn chìm cả một vùng rộng lớn lấp
phù sa đầy các cây cỏ, phân giải chúng thành lớp than bùn . Những địa danh như
Rừng Đống, Ninh Động, Đình Chám, Phúc Lâm, Lai ... với các vỉa than đá, than bùn
đã khẳng định điều này. [ 36 ] ; [38] ; [ 5 , tr 6-7].
Nằm ở khu vực vị trí địa lí khá thuận lợi giữa hai thung lũng sông Thương
và sông Cầu, đất đai màu mỡ, lại thuận tiện về giao thông nên từ xa xưa Việt Yên đã
là khu vực quần cư chính của người Việt cổ. Trong "Bắc Giang địa chí " Trịnh Như
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
10
Tấu viết : " Hai huyện Hiệp Hòa, Việt Yên , thung lũng sông Thương , đồi núi Phất
Lộc và Phượng Nhỡn họp thành một vùng làm môi giới cho miền rừng núi và trung
châu. Vùng này có nhiều đồi, nào thông nào các thứ cây có quả lại có rừng thưa cây.
Cảnh trí thực là thanh nhã ...giữa các dải núi thiên hình vạn trạng có nhiều thung
lũng màu mỡ, đồng ruộng tươi tốt xen với cây cối xanh um, cảnh vật thanh u, dân cư
đông đúc giàu thịnh ... " Cảnh nhộn nhịp trên bến dưới thuyền , chợ búa sầm uất ấy
đã được Lê Quý Đôn ghi lại khi ông có dịp tới Thổ Hà :
Đường thông bãi biển tôm cua rẻ
Đất có lò nung chĩnh vại nhiều
Lên xuống bến đò như mắc cửi
Mưu tìm lợi nhỏ khổ bao nhiêu

thước . Một con đường từ xã Như Thiết huyện Yên Dũng chạy về phía tây xã Nghĩa
Vũ giáp huyện Yên Thế dài 4 dặm rưỡi rộng 9 thước. Con đường từ Sen Hồ chạy về
phía đông dến Bằng Lương giáp phủ hạt Nam Sách tỉnh Hải Dương dài 32 dặm rộng
5 thước 3 tấc " . [ dẫn theo 39, tr. 112] ; [ 26] .
Sông Cầu có 22 km chạy qua địa phận huyện Việt Yên. Nhờ nó Việt Yên có
thể giao lưu dễ dàng với vùng Thái Nguyên, vùng đồng bằng Hải Dương, Hưng Yên
và miền duyên hải Hải Phòng. Sông Bắc Cầu (còn gọi ngòi Đa Mai, sông Như Thiết)
từ Phương Độ (Thái Nguyên) chảy qua bắc Hiệp Hòa vào Việt Yên tách đại bộ phận
3 xã Thượng Lan, Minh Đức, Nghĩa Trung sang bờ bắc rồi chảy ra sông
Thương."Ngòi Đa Mai sâu nên suốt năm thuyền bè đi lại từ chợ Gánh bên trên cầu
Mỏ Thổ trở về. Ở xế xã Hoàng Mai sông Bắc Cầu chảy 4km song song với sông
Đông Lỗ là một chi lưu của sông Cầu, nếu làm một sông đào sẽ nối liền hai sông.
Thời Nguyễn có cầu gỗ Như Thiết bắc qua con sông này ". [26 ]
1.2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ DÂN CƢ CỦA HUYỆN VIỆT YÊN
Năm 1936 dân số Việt Yên là 44.090 người. Cuối năm 1954 có 57.965
người. Đến 1 tháng 4 năm 1994 toàn huyện Việt Yên có 150.826 người, mật độ
882ng/km2. Việt Yên có 300 điểm quần cư đều là sản phẩm của lịch sử và nền sản
xuất nhỏ để lại. Giữa các vùng có sự phân bố không đồng đều: các xã phía bắc dân
số thưa, mật độ bình quân 600 người / km2 , còn các xã phía nam dân cư đông đúc
hơn, mật độ gần 1500 người/km2. Đặc biệt xã Vân Hà có mật độ lên tới 2936
người/km2.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
12
Về thành phần dân tộc của Việt Yên : Dân cư trong huyện hoàn toàn là
người Kinh .
Từ xưa tới nay, hạt nhân cơ bản nhất của Việt Yên là làng, có vài ba hàng
phố như Sen Hồ, Phúc Lâm, Bích Động, Nếnh, Chàng, Tam Tầng. Làng là nơi cư
ngụ của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Làng chính là xã, thôn, ở thời bắc thuộc
là đại hương, tiểu hương, đại xã, tiểu xã; thời Khúc Hạo là Giáp; thời Trần là xá,
trang, phường, sở . Trong lòng làng xã có những kết cấu nội bộ như dòng họ, xóm

Nói về thành phần và tính cách của cư dân Việt Yên, " Bắc Ninh tỉnh chí " viết:
"Trong hạt có các thành phần sĩ, nông, công, thương, nghề nghiệp không giống
nhau... Y phục chất phác không ưa chuộng cái khác. Duy từ núi Nham Biền về phía
Nam là bình nguyên dân ở đó thuần hậu, còn ngược lên phía bắc có núi đất nổi lên
san sát, dân ở đó hơi dũng hãn. " [ 6 , tr.23 ] ; [ 26] ; [ 38]
1.3 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ LỊCH SỬ CỦA HUYỆN VIỆT YÊN
Lịch sử huyện Việt Yên là lịch sử của những năm tháng hào hùng dựng
nứơc và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Khu vực Việt Yên chịu sự ảnh hưởng và
tác động của hai trục kinh tế - thung lũng sông Thương, thung lũng sông Cầu, do đó
các trục giao thông chính, các khu vực quần cư chính, các vùng nông nghiệp, thủ
công và thương mại đều phân bố ven trục này . '' Nhưng cũng có ít nơi nào mà sự
tình có vẻ trái ngược như tên gọi Việt Yên ( miền đất Việt bằng an ) đến thế bởi từ
thuở Hùng Vương dựng nước đến Lý, Trần, Lê, Tây Sơn … thời nào nơi đây cũng là
chiến trường khốc liệt nhất nhưng cũng là nơi giành được nhiều thắng lợi vinh quang
nhất, huy hoàng nhất. Một vùng đất không rộng người không đông mà có ba nơi
được chọn làm huyện lị (Như Thiết, Sen Hồ, Vạn Vân) càng khẳng định vị trí đặc
biệt quan trọng của địa phương trong lịch sử. "[38 , tr.145]
Hơn hai ngàn năm trước, Việt Yên nằm trong bộ Vũ Ninh thuộc nhà nước Văn
Lang. Dã sử và truyền thuyết đã ghi nhận về nhiều cuộc xâm lăng của giặc Mũi Đỏ,
giặc Man, giặc Ân .
Theo nội dung tấm bia Thánh tích bi kí tại thôn Tiên Lát( xã Tiên Sơn )
dựng năm Tự Đức thứ 8(1855) thì sự nghiệp chống ngoại xâm của nhân dân Việt
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
14
Yên mở đầu bằng chiến công của Thạch Tướng quân dưới thời Hùng Vương thứ 16.
Lúc này lũ giặc Man do Lục Đinh cầm đầu kéo vào tàn hại nước Văn Lang, cậu bé
Thạch Linh mới 7 tuổi nghe tin Hùng Tạo Vương sai sứ giả đi cầu người hiền tài đã
vươn dậy cao 10 trượng sức hay cất nổi vạc, nhảy lên voi đá, cầm cờ thiên đế lên
đường đuổi giặc. Giặc tan, Thạch Linh phóng voi lên núi Phượng Sơn rồi hóa. Hùng
Tạo Vương thương nhớ cho lập đền thờ và phong cho Thạch Linh là Thạch tướng

từ đền thờ Trương Hống ven sông Cầu bài thơ được coi như bản tuyên ngôn độc lập
đầu tiên của nước ta được ngân vang :
Nam quốc sơn hà Nam
Tiệt nhiên định phận tại thiên
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư
Nghĩa là : Sông núi nước nam vua nam ở

Rành rành định phận tại sách trời
Cớ sao quân giặc sang xâm phạm
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời
Truyền thuyết cả vùng hai bên sông Cầu còn ghi lại những diễn biến sinh động
về trận Khao Túc này . Tuy trong trận Khao Túc hai hoàng tử Hoằng Chân và Chiêu
Văn hy sinh, nhà Lý bị tổn thất khá lớn nhưng quân Tống phải rút về thế phòng ngự,
co cụm toàn bộ lực lượng về Tam Tầng. Số lính chết trận và chết vì dịch bệnh của
chúng lên tới 6,7 phần. Biết được tình hình quân địch , Lý Thường Kiệt đã chủ động
kết thúc chiến tranh, bàn hòa để không nhọc tướng sĩ, không hao tổn xương máu mà
vẫn bảo toàn lãnh thổ. Quân Tống hỗn loạn rút lui, dẫm đạp lên nhau mà chạy. Lúc
trở về chúng chỉ còn 23.400 tên cả lính lẫn phu, 3174 con ngựa và tốn phí 5.190.000
lạng vàng. Tống sử đã ghi lại lời than của Quách Quỳ : " Ta không thể đạp đổ được
sào huyệt giặc, bắt được Kiền Đức để báo mệnh triều đình. Tại trời vậy ! Thôi đành
liều một thân ta để cứu hơn 10 vạn nhân mạng. "
Bằng chiến công hào hùng đó, cái tên huyện Yên Việt ra đời .Tên gọi này
được giữ mãi cho đến tận thế kỷ XIX. [16 ,tr. 37 ] ; [38]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
16
Thời Trần quân dân huyện Yên Việt cũng đã góp không ít công sức vào sự
nghiệp đánh đuổi giặc Nguyên Mông. Năm 1285-1288 quân giặc đã nhiều lần sử
dụng Tam Tầng làm bàn đạp để tấn công vào Thị Cầu - Lãnh Kinh nhưng chúng đều
bị quân dân trong huyện phối hợp với quân triều đình chặn đánh quyết liệt.

Khuông bị nghĩa quân đánh tơi bời, 4 đạo quân kia không cần đánh mà tự tan rã. Dân
nghèo Yên Việt, Yên Dũng nô nức gia nhập phong trào Nguyễn Hữu Cầu. Tháng 3
năm 1751 phong trào tan rã, Nguyễn Hữu Cầu bị giết.
Dưới thời Nguyễn, có 2 cuộc khởi nghĩa lớn là khởi nghĩa Quận Tường
và Đại Trận .
Cuộc khởi nghĩa Quận Tường nổ ra năm 1866 tại Cao Xá (Yên Thế) . Phạm vi
ảnh hưởng của nó chủ yếu ở Yên Dũng, Việt Yên, Hiệp Hòa. Năm 1874 cuộc khởi
nghĩa bị dập tắt. Cuộc khởi nghĩa Đại Trận nổ ra năm 1870 tại Ngọc Lý (Yên Thế).
Trận mở màn tại Mỏ Thổ (Việt Yên) nghĩa quân đã khiến cho quân triều đình thất
điên bát đảo. Năm 1875 cuộc khởi nghĩa bị tiêu diệt. Có thể nói các cuộc khởi nghĩa
của Nguyễn Hữu Cầu, Quận Tường và Đại Trận đã tô thắm thêm cho truyền thống
anh hùng của nhân dân Việt Yên .
Từ giữa thế kỷ XIX, đất nước ta rơi vào ách đô hộ của thực dân Pháp. Ngày 15
tháng 3 năm 1884 Pháp vượt sông Cầu tiến qua Việt Yên,Yên Dũng đánh Nhã Nam.
Từ đây Việt Yên bị thực dân Pháp chiếm đóng .
Sống dưới chính sách cai trị tàn bạo của thực dân Pháp, thừa kế và phát huy
truyền thống quý báu trong quá trình dựng nước, giữ nước của cha ông nên ngay từ
những ngày đầu thực dân Pháp đặt chân lên quê hương, nhân dân Việt Yên đã ngày
đêm tìm cách tiến hành các hoạt động vũ trang chống lại ách ngoại xâm. Ông Mền
Hoàng Mai - một trí thức địa phương bấy giờ đã nói lên ý chí, nguyện vọng của nhân
dân địa phương trong đôi câu đối :
Tu xác đỗ ba khoa giấy rách lề còn phải giữ gìn lấy nếp nhà một tí
Tuổi sơ ngoài bảy chục, tre già măng mọc , mặc đua đòi trong đám hội ba que
Phong trào đầu tiên chống thực dân Pháp ở Việt Yên là cuộc khởi nghĩa
Nguyễn Cao. Từng là tri huyện hết lòng vì dân nên Nguyễn Cao được nhân gian
truyền tụng : " Tặc úy như thần, dân thân như phụ "( Giặc sợ ông như sợ thần , nhân
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
18
dân gần và yêu quý ông như cha). Năm 1884 địa bàn hoạt động của nghĩa quân lan
rộng từ Việt Yên sang Yên Dũng và thu hút được cả phong trào của Hoắc Công Thỏa

19
Pháp ở Lạn Tràng, Hoàng Mai, Yên Liễn, Đa Mai . Từ cuối tháng 7 năm 1889 nghĩa
quân hoạt động rất mạnh ở Việt Yên, phối hợp với nhân dân địa phương chặn đánh
nhiều chuyến tàu. Cuốn "Lịch sử quân sự Đông Dương " của Pháp còn ghi lại : "
Những viên thủ lĩnh thông đồng với các nhà chức trách An Nam phá những cố gắng
của ta ...Khắp nơi đều gặp một đám dân chúng đầy ác cảm ...quân của ta di chuyển
đều bị những toán dân bản xứ trên các mỏm cao do thám. Chúng ta chịu không điều
tra được gì và đôi khi không thu được kết quả " . Tháng 4 năm 1891 nghĩa quân bắn
bị thương chánh vệ Pôlican ở Bích Động. Ngày 21 tháng 6 năm 1891 nghĩa quân tấn
công quân Pháp ở Vân Cốc và làng Bùi .
Ngày 9 tháng 12 năm 1892 với sự chứng kiến của các vị thủ lĩnh và 400 nghĩa
quân, Đề Thám đã tổ chức buổi lế tế cờ long trọng tại đình làng Đông( Bích Sơn-
Việt Yên ) để tuyên thệ nhậm chức tổng chỉ huy. Đây cũng là thời điểm nhân dân
Việt Yên tham gia vào cuộc khởi nghĩa Yên Thế đông đảo nhất. Trong hàng ngũ chỉ
huy có nhiều người ở Việt Yên : Cả Huỳnh (Lê Văn Huỳnh ) người làng My Điền,
Bà Ba Cẩn ( Đặng Thị Nho ) cùng hai em là Cả Can, Hai Cán người Vạn Vân, Cai
Ba Nhái người Bích Động, Hoắc Văn Bắc người Hoàng Mai, Nguyễn Văn Khôi(
Thiết Sơn ), Nguyễn Văn Cầu (Thổ Hà), Dương Văn Màn( Vân Cốc), Thân Văn Tề (
My Điền ) ...
Qua nhiều năm hòa hoãn, mùa xuân 1909 thực dân Pháp bất ngờ tấn công vào
căn cứ Phồn Xương. Tất cả các thủ lĩnh và nghĩa quân người Việt Yên đã anh dũng
chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Cả Huỳnh nhiều lần từ mặt trận Vĩnh - Phúc Yên
mở đường về Yên Thế đưa bộ chỉ huy lên Tam Đảo, bị Pháp bắn trọng thương ở núi
Hàm Sơn. Ngày 6 tháng 4 năm 1909 Cai Tề đảm trách nhiệm vụ đó . Ông bị vây ở
Cầu Ngói - làng Cầu( Thượng Lan ) nhưng nhờ nhân dân giúp đỡ nên thoát sang Bài
Xanh - Vân Cốc. Trong trận cầu Sim, ông đã bắn chết tri huyện Yên Dũng là Nguyễn
Văn Quỳ rồi rút lên cố thủ ở núi Mỏ Thổ tạo nên " một pháo đài thực sự với ba tuyến
ngoại vi gồm các ao sâu, hàng rào tre và những bức tường xây bằng đá tảng" . [32 ,
tr49]