Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
i
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
-----------------------------------
DƢƠNG THỊ THU HIỀN
TÔ HOÀI VỚI HAI THỂ VĂN:
CHÂN DUNG VÀ TỰ TRUYỆN
L
L
U
U
Ậ
Ậ
N
N
O
O
A
AH
H
Ọ
Ọ
C
CN
N
G
G
Ữ
ỮV
V
Ă
Ă
N
N
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.34
L
L
U
U
Ậ
Ậ
N
NV
V
Ă
Ă
N
NT
T
H
H
Ạ
Ạ
C
G
Ữ
ỮV
V
Ă
Ă
N
N
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. PHONG LÊ
Thái Nguyên - Năm 2007
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
i
MỤC LỤC
3.1. Chung quanh khái niệm về tự truyện ...................................................... 68
3.1.1. Khái niệm ............................................................................................. 68
3.1.2. Các đặc trưng cơ bản của tự truyện ..................................................... 72
3.1.3. Tự truyện trong hành trình văn xuôi Tô Hoài ...................................... 76
3.2. Đặc sắc trong nội dung của tự truyện của Tô Hoài ................................. 76
3.2.1. Nhãn quan sinh hoạt, thế sự ................................................................. 85
3.2.2. Tự truyện pha dấu ấn tiểu thuyết ......................................................... 93
3.3. Đặc sắc trong nghệ thuật viết tự truyện của Tô Hoài
3.3.1. Ngôn ngữ .............................................................................................. 93
3.3.2. Nghệ thuật trần thuật luôn mang một sắc thái riêng .......................... 106
KẾT LUẬN .................................................................................................... 119
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................... 122
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
1
MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Mười bảy tuổi Tô Hoài đã có một số sáng tác thơ đăng trên Tiểu
thuyết thứ Bảy (Tiếng reo, Đan áo...). Những bài thơ non nớt về nghệ thuật đã
giúp ông hiểu mình và ông sớm chuyển hướng. Từ giã vườn thơ ông đến với
cánh đồng văn xuôi, từ chân trời lãng mạn ông đến với chủ nghĩa hiện thực
tỉnh táo tuy vẫn mang chất trữ tình. Cảnh đời thường đã có sức thu hút, hấp
dẫn mãnh liệt đối với ngòi bút của nhà văn Tô Hoài. Với hơn sáu mươi năm
viết, ông đã để lại cho nền văn học hiện đại một khối lượng tác phẩm đồ sộ,
hiếm ai trong các nhà văn hiện đại so sánh được. Hầu như, ở độ tuổi nào ông
cũng có tác phẩm. Vương Trí Nhàn đã từng đánh giá về sức sáng tác của nhà
văn Tô Hoài: “Vừa vào nghề sớm lại vừa kéo dài tuổi nghề, một sự kéo dài
đàng hoàng chứ không phải lê lết trong tẻ nhạt - đời văn Tô Hoài gợi ra hình
ảnh một dòng sông miên man chảy mang trong mình cả cuộc sống bất tận”
[32,tr .180]...
1.2. Nói đến thành công trong sáng tác của Tô Hoài là nói đến những sáng
văn Tô Hoài nói chung, và hai thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài
nói riêng - những thể loại ghi dấu ấn thành công trong sự nghiệp sáng tác của
Tô Hoài, đồng thời dây còn là những thể văn tạo nên cái riêng trong phong
cách sáng tạo của ông.
2. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi cần phải đọc, tham khảo các tài liệu có
liên quan đến hai thể văn: chân dung và tự truyện của Tô Hoài.
- Toàn bộ sáng tác về mảng đề tài chân dung và tự truyện của nhà văn Tô Hoài.
- Đọc tham khảo những tác phẩm chân dung và tự truyện của một số nhà
văn cùng thời.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
3
- Đọc những bài nghiên cứu, phê bình về những sáng tác của nhà văn Tô
Hoài, đặc biệt là những bài viết về mảng đề tài chân dung và tự truyện.
- Đọc và nghiên cứu một số tác phẩm lý luận làm cơ sở lý luận có liên
quan đến đề tài nghiên cứu.
3. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Đương thời, khi xuất hiện, các tác phẩm của Tô Hoài đã được giới nghiên
cứu văn học chú ý. Tìm hiểu những công trình nghiên cứu văn chương Tô
Hoài, chúng tôi thấy các nhà nghiên cứu đã tập trung và hai hướng tiếp cận
chủ yếu: tiếp cận trên góc độ tổng quan và tiếp cận từ các tác phẩm cụ thể. Có
nhiều công trình nghiên cứu về Tô Hoài, nhưng nghiên cứu về hai thể văn
chân dung và tự truyện của ông thì lại có rất ít, chỉ có một vài ý kiến nằm rải
rác trong các công trình nghiên cứu mang tính khái quát, giới thiệu, mà chưa
thực sự đi sâu nghiên cứu chuyên biệt. Trong phạm vi luận văn, chúng tôi chỉ
điểm duyệt những ý kiến có liên quan trực tiếp đến vấn đề nghiên cứu hai thể
chân dung và tự truyện của Tô Hoài.
Người đầu tiên nghiên cứu văn chương Tô Hoài là nhà nghiên cứu phê
bình Vũ Ngọc Phan. Trong cuốn Nhà văn hiện đại, quyển IV (1944), khi giới
thiệu về Tô Hoài, Vũ Ngọc Phan đã đánh giá về phong cách viết tiểu thuyết
thơ ấu được viết vào tuổi hai mươi, trước Cách mạng, thì đến…, Những người
thợ cửi, Đi làm, được viết vào tuổi đời năm mươi của nhà văn trong những
năm 70. Điều kỳ lạ là các mảng sống và chi tiết trước đây cũng như bây giờ,
vẫn cứ gần như tươi rói trong ký ức nhà văn" [32].
Phạm Việt Chương trong Những gương mặt - chân dung văn học Tô Hoài
đã từng nhận xét : "Chúng ta gặp lại Tô Hoài, tác giả của những tác phẩm
phiêu lưu kì thú, khi anh viết một loạt tác giả Việt Nam mà bạn đọc hằng yêu
mến. Một điều dễ nhận, Tô Hoài sống, lăn lóc cùng các bạn văn thơ của mình
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
5
viết về họ bằng bút pháp tả thực. Hiện thực trần trụi đọng lại thành kỷ niệm.
Giọng văn hóm hỉnh mà không khinh bạc, anh điểm những câu kết gây cho
người đọc nụ cười cố quên đi nỗi buồn nào do anh vừa kể qua…"[32,tr .404].
Đây là những ý kiến đánh giá mang tính chất khái quát nhất và tiêu biểu
nhất về hai thể văn của Tô Hoài : chân dung và tự truyện. Ngoài ra còn rất
nhiều bài viết nghiên cứu, bàn luận xoay quanh những sáng tác chân dung và
tự truyện Tô Hoài của các nhà nghiên cứu như : Vương Trí Nhàn, Trần Hữu
Tá, Võ Xuân Quế, Trần Đình Nam…
Ở Cỏ dại, mặc dù không gây được tiếng vang như tập Tự truyện sau này,
song cũng được đánh dấu bằng ý kiến của nhà báo, nhà nghiên cứu Võ Xuân
Quế : "Mặc dù còn có một vài hạn chế nhất định về tư tưởng, song nó đã vẽ
lên được bức tranh chân thực về một vùng quê ở ngoại thành Hà Nội. Đó là
cảnh sống nghèo khó, khốn khổ cùng cực, những phong tục tập quán cổ hủ
với những tâm tình u uẩn của người thợ thủ công Nghĩa Đô… Tô Hoài đã
miêu tả thành công các mối quan hệ gia đình, bạn bè, trai gái, làng xóm ở
thôn quê" [45].
Khi nghiên cứu về sáng tác của Tô Hoài, giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã
đặc biệt chú ý tới mảng hồi kí trong đó có Cỏ dại. Nguyễn Đăng Mạnh đã
khẳng định : "Nghiên cứu Tô Hoài, không thể không đọc Cỏ dại như một tài
liệu cơ bản, vì tác phẩm cho ta biết một cách cụ thể những gì đã tạo nên tâm
Nhà văn Nguyễn Văn Bổng nhận xét : Hồi ký Cát bụi chân ai "kể chuyện
những nhà văn, những người bạn mà tài năng văn học không ai chối bỏ được
nhưng đồng thời cũng là những con người bình thường với những tính tốt và
tật xấu như mọi người"[4].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
7
Cát bụi chân ai là tác phẩm được bàn cãi nhiều, có người khen kẻ chê,
song cốt lõi không ai không thể không thừa nhận giá tri nội dung và tài năng
nghệ thuật của Tô Hoài. Nhìn chung khi viết tác phẩm này nhà văn đã phát
huy được mặt mạnh sở trường của mình, trước hết đó là nghệ thuật dẫn
truyện. Hà Minh Đức đã nhận xét về mặt ngôn ngữ : "ngôn ngữ người kể
chuyện trong tác phẩm của Tô Hoài linh hoạt và nhiều màu vẻ. Ông chủ động
trong câu chuyện kể kết hợp kể chuyện và miêu tả tạo nên sự diễn biến uyển
chuyển và linh hoạt của mạch truyện"[10]
Những bài viết trên đã trở thành những ý kiến tham khảo rất hữu ích cho
chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn này.
Với đề tài Tô Hoài với hai thể văn : chân dung và tự truyện, người viết
mong muốn có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về chân dung và tự truyện - hai
thể văn đặc sắc của Tô Hoài, đồng thời có dịp hiểu rõ hơn cuộc đời cũng như
phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn Tô Hoài.
4. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Luận văn nhằm giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau:
- Chỉ ra những đặc sắc của thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài.
- Khẳng định những đóng góp của Tô Hoài về mảng chân dung và tự
truyện trong quá trình phát triển của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam.
5. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi sử dụng tổng hợp các
phương pháp sau:
- Phương pháp khảo sát, thống kê.
- Phương pháp so sánh, đối chiếu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
9
NỘI DUNG
Chương 1
TỔNG QUAN VỀ NHÀ VĂN TÔ HOÀI
1.1. NHÀ VĂN TÔ HOÀI
1.1.1 Tiểu sử và quá trình sáng tác
Tô Hoài tên thật là Nguyễn Sen, sinh năm 1920 tại quê ngoại làng Nghĩa
Đô, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ - nay là phường Nghĩa Đô, quận Cầu
Giấy - Hà Nội. Ông sinh ra, lớn lên gắn bó mật thiết lâu dài với nơi đây. Là
con một gia đình nghèo làm nghề dệt lụa thủ công. Tô Hoài chỉ học hết bậc
tiểu học, sau đó phải làm nhiều nghề để kiếm sống: dạy học tư, thợ thủ công,
bán hàng, kế toán tiệm buôn…
Tô Hoài đã tự học để trở thành nhà văn. Ông là một nhà văn có nghề
nghiệp vững vàng với sức sáng tạo công phu dẻo dai, bền bỉ. Cũng giống như
Xuân Diệu, Tô Hoài nêu gương sáng về tinh thần “tay siêng làm lụng mắt hay
kiếm tìm”. Bằng sức lao động cần cù hiếm thấy, với hơn 60 năm viết trong
một đời người, cây bút này có những đóng góp đặc sắc trước và cả sau Cách
mạng tháng Tám năm 1945.
Trong thời kỳ Mặt trận dân chủ, Tô Hoài tham gia phong trào thanh niên
phản đế. Năm 1943, gia nhập nhóm Văn hóa cứu quốc đầu tiên ở Hà Nội. Sau
Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài tham gia phong trào Nam tiến rồi lên Việt
Bắc làm báo Cứu quốc. Từ năm 1951 về công tác ở Hội văn nghệ Việt Nam,
nhưng vẫn thường xuyên đi với bộ đội, tham gia chiến dịch Biên giới, theo bộ
đội chủ lực tiến vào giải phóng Tây Bắc… Sau hòa bình lặp lại, trong Đại hội
nhà văn lần thứ nhất, năm 1957, ông được bầu làm Tổng thư ký của Hội. Từ
năm 1958-1980 ông tiếp tục tham gia Ban chấp hành, rồi Phó Tổng thư ký
của Hội nhà văn Việt Nam. Từ năm 1966-1996 Chủ tịch Hội văn nghệ Hà
11
của vật và đồng thời đưa đến cho thế giới loài vật sự sống của con người. Sự
chung sống, sự hòa trộn, sự chuyển hóa của hai thế giới đã giúp cho bạn đọc
cảm giác mở rộng, nhân đôi các giới hạn sống. Tuổi đời còn rất trẻ nhưng ngòi
bút của Tô Hoài đã xiết bao linh hoạt. Quan sát kỹ lưỡng và tinh tế. Ngôn ngữ
tự nhiên mà giàu có, có sắc thái giọng điệu riêng, tất cả đều rất sắc nét.
Sau Dế mèn…, Tô Hoài tiếp tục khẳng định tài năng truyện ngắn của mình
trong miêu tả thế giới loài vật, trong tập truyện O chuột (gồm 8 truyện) (1942).
Xuất thân trong một gia đình nghèo, chất nhân văn trở thành yếu tố tự
nhiên căn bản trong văn chương Tô Hoài. Làng Nghĩa Đô - quê ngoại Tô
Hoài đã trở thành mảng đề tài lớn trong những sáng tác của ông. Những
truyện như Nhà nghèo (1942); Giăng thề (1941); Quê người (1942), Xóm
Giếng ngày xưa (1944), Cỏ dại (1944) đều miêu tả vùng quê thân yêu của
nhà văn.
Như vậy, chỉ trong một thời gian ngắn, trước 1945, ngòi bút Tô Hoài đã
hướng tới hai mối quan tâm, hai đối tượng quan sát. Trong “mảnh vườn” hiện
thực ấy, ông đã dệt lên bức tranh muôn màu của cuộc sống chung quanh
mình, nơi một miền quê gần thành thị đã không còn mấy sự yên lành, thơ
mộng và bên cạnh đó ông còn khao khát cháy bỏng về một cuộc sống tốt đẹp
khi vẽ lên bức tranh về thế giới loài vật với những ước mơ, tưởng tượng cao
đẹp. Hai đối tượng tưởng như tách nhau, nhưng thực ra chúng lại hội vào
nhau tạo nên một bức tranh hoàn thiện về một thế giới nghệ thuật chung,
mang cảm quan nghệ thuật đặc sắc của nhà văn Tô Hoài. Chính vì vậy, khi
nói đến Tô Hoài, người ta nói đến sự thống nhất của thế giới nghệ thuật ấy.
Sau Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài là một trong số ít cây bút không phải
trăn trở, ngập ngừng nhiều lắm trước trang giấy. Tác phẩm Vỡ tỉnh là tác
phẩm đầu tiên trong thời gian này.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
12
Mảng đề tài thu hút tâm lực Tô Hoài nhiều hơn và ông cũng đạt được
Từ Cỏ dại đến Tự truyện (1978) rồi Những gương mặt (1988), đến Cát
bụi chân ai (1992) và Chiều chiều (1999) là sự tiếp nối liền mạch hồi ức và sự
trở về trọn vẹn của Tô Hoài với những miền thân thuộc, quê hương yêu dấu
của ông.
Tóm lại, toàn bộ sáng tác của Tô Hoài đã có những đóng góp to lớn và
hết sức quan trọng cho sự phát triển của nền văn học hiện đại Việt Nam. Các
tác phẩm của Tô Hoài đưa đến người đọc những hiểu biết thêm về đời sống,
về ngôn ngữ và cũng chính những sáng tác của Tô Hoài mà người ta hiểu hơn
thế nào là văn chương chân chính, đích thực.
1.1.2. Quan niệm về nghề văn và ngƣời viết văn
Quan niệm về nghề văn:
Mọi hành động đều xuất phát từ một tư tưởng, mà mọi tư tưởng đều bắt
đầu từ một quan niệm. Trong Tự truyện Tô Hoài từng kể: “ Bây giờ khi tôi
quyết định lấy nghề viết nuôi thân tôi không nghĩ là tình cờ, nhưng thật tôi
cũng không có mục đích gì, đặt ra trước để rồi thành nghề văn và viết
văn”[19,tr.234-235]. Tô Hoài quan niệm viết văn là một nghề - một nghề
kiếm sống như bất cứ nghề nào. Không hão huyền, không viển vông và ảo
tưởng. Ông bước vào làng văn không ngẫu nhiên nhưng cũng không vì mục
đích nổi danh, thoả mãn sĩ diện của kẻ sĩ. Vì thế ông chọn nghề viết văn là
nghề để kiếm sống, cũng thật dễ hiểu bởi nó thật phù hợp và cũng hết sức
chân chính.
Bước vào nghề, Tô Hoài cũng sớm nhận ra hai mặt của một vấn đề. Ông
đã rất vui mừng nhận những đồng tiền nhuận bút đầu tiên song ông cũng ý
thức được rằng nghề viết văn là nghề hết sức nghiêm túc. Ông đã xác định:
“Nghề viết là nghề phải học suốt đời” và “sẽ không thể viết được gì nếu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
14
không có một trình độ tư tưởng và hiểu đời một cách sâu xa” ,và “nếu nhát sợ
nhu nhược, chủ quan, chỉ quanh quẩn gặm nhấm dăm ba suy nghĩ cũ, đã sẵn
trong đầu, không chịu tiếp xúc và nghiên cứu đời sống, không thể thành
bộ tư tưởng nghệ thuật trong những sáng tác chân dung và tự truyện của Tô
Hoài, góp phần làm nên sức hấp dẫn ở những sáng tác của ông.
1.2 VỀ HAI THỂ VĂN CHÂN DUNG VÀ TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI
1.2.1. Chân dung văn học của Tô Hoài
Chân dung văn học là một đề tài mới mẻ và khó. Sự xuất hiện và phát
triển của chân dung văn học được coi là một sự thật ngày càng có ý nghĩa
trong đời sống văn học nói chung và trong lịch sử phát triển của phê bình văn
học nói riêng. Nó đã thu hút cả giới nhà văn - những người sáng tác. Sự khởi
sắc của cả một nền văn học dân tộc đã cung cấp đối tượng, và những gương
mặt tiêu biểu trong làng văn, làng báo đã trở thành đối tượng chiếm lĩnh của
chân dung văn học.
Chân dung văn học là thể loại khá mới trong tiến trình văn học Việt Nam.
Vào khoảng những năm 30 của thế kỉ XX, nó mới bắt đầu xuất hiện trên diễn
đàn văn học Việt Nam. Còn trước đó, ở thế kỉ XIX, thời kì văn học trung đại
ta chưa thấy xuất hiện thể loại này. Có lẽ là do quan niệm, do lí tưởng thẩm
mĩ của mỗi tầng lớp giai cấp trong mỗi thời đại khác nhau. Lí tưởng thẩm mĩ
của giai cấp phong kiến thiên về vẻ đẹp truyền thống cổ điển, luôn lấy hình
mẫu những con người từ thế kỉ trước khi mà xung quanh những hình mẫu ấy
đã lấp lánh ánh hào quang, được tô vẽ bởi lòng người mến mộ, muốn nâng lên
thành mẫu hình lí tưởng nhằm phục vụ cho giáo lí phong kiến. Đối tượng
phản ánh của họ là những con người đương đại. Sang đến thời cận đại và đặc
biệt là thời hiện đại, lí tưởng thẩm mĩ của người sáng tác đã có sự đổi khác.
Người ta không thoả mãn với hình mẫu xa xưa, người ta muốn ca ngợi, tìm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
16
hiểu, phát hiện cái đẹp ngay trong cuộc sống đời thường. Không chỉ có nhu
cầu thẩm mĩ, người ta còn có nhu cầu giải quyết những vấn đề đầy tính mâu
thuẫn mà thời đại đặt ra, nhu cầu tự đánh giá và tự bộc lộ mình.
Phải chăng vì thế mà đối tượng phản ánh của thời hiện đại không chỉ là
những mẫu hình lí tưởng mà được mở rộng sang cả những người lao động nói
Từ những năm 1944, Tô Hoài viết Cỏ dại, đây là tác phẩm mà tác giả tự
dựng lên bức chân dung tự họa của mình. Sau đó đến những năm 50, 60 Tô
Hoài bắt đầu viết một số trang mà chúng tôi gọi là một thứ chân dung văn
học. Viết theo lối kí tuỳ bút có lẽ Tô Hoài có ý thức hơn ai hết về thể văn này
nên ông đã đặt tên cho tập sách của mình là Những gương mặt (NXB Tác
phẩm mới.1986). Trong không khí phát triển chung của thể chân dung văn
học, Tô Hoài lại có thêm Cát bụi chân ai (NXB Hội nhà văn. 1992).
Những tác phẩm này của Tô Hoài là những dòng hồi ký chân thực, tỉ mỉ,
trong đó tác giả đã dựng lại cả một đời sống văn học của một thời kỳ lịch sử
và trên cái nền của đời sống văn học ấy, người ta thấy hiện lên chân dung của
những nhà văn lớn, những cây bút lão thành đã quá cố hoặc đang sống, trong
đó có cả chính chân dung tác giả. Đó là cái nhìn của người trong cuộc với bao
diễn biến vui buồn, những băn khoăn trăn trở, những khát khao náo nức,
những gửi gắm lớn lao... Người ta thấy được những dòng tâm sự về mình. Về
những điều đã và chưa làm được, cũng như thấy cả một hồi ức về tuổi thơ
nhọc nhằn vất vả, quá trình khám phá và nhận thức về con người và xã hội...
Song đó không còn là suy tư của nhà văn nữa mà còn là suy nghĩ của cả một
lớp người viết thời đó.
Những tác phẩm chân dung của Tô Hoài đã cho thấy những kỷ niệm trong
đời tư của các nhà văn, quá trình sống và tồn tại của họ, có cả quá trình hình
thành và khao khát viết, những vui buồn trong sự nghiệp văn chương. Viết
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
18
chân dung văn học với Tô Hoài là dịp để giãi bày lòng mình, giải phóng cho
một tâm sự để thể hiện rõ hơn một quan niệm sống, quan điểm nghệ thuật mà
ông không muốn trực tiếp bộc lộ dưới dạng kỷ niệm hay “phát biểu ý kiến".
Những nhà văn được dựng chân dung, họ không có cái độc đáo phi thường
của những bậc tài hoa tài tử mà dung dị giữa đời thường, lẫn với mọi người
trong xã hội. Hãy xem bức chân dung Nguyên Hồng mà Tô Hoài đã tạo dựng
trong tác phẩm của mình: “Chúng tôi đã thuộc tính Nguyên Hồng, cạnh chiếc
người khen kẻ chê, song điều mà không ai không thể không thừa nhận là nó
đầy sức hấp dẫn. Cách viết dí dỏm, giọng điệu tinh quái, ngòi bút Tô Hoài đi
sâu vào đời tư vào những chuyện “vụn vặt” của đời tư các nhà văn, những
mối quan hệ giữa người viết và môi trường được phản ánh, những câu chuyện
xoay quanh tác phẩm và dư luận của công chúng được phản ánh rất rõ trong
những tác phẩm chân dung văn học của Tô Hoài.
Rồi đây, khi mà các thế hệ nhà văn lão thành đã đang sắp kết thúc chặng
đường sáng tác của mình và rồi ai cũng vậy, dù không ai muốn đều phải “ra
đi” theo quy luật của tạo hóa, nền văn chương nước nhà sẽ lần lượt vắng bóng
những tên tuổi từng rạng rỡ một thời như Nam Cao, Nguyễn Tuân, Nguyên
Hồng, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Ngô Tất Tố… thì những tác phẩm chân
dung văn học, đặc biệt là chân dung văn học của các nhà văn lớn, sẽ là những
tư liệu quý giá, quan trọng giúp cho độc giả tiếp cận và hiểu hơn về giới nhà
văn. Hơn nữa, nó còn là những nguồn tư liệu quý giá, đáng tin cậy để người
nghiên cứu và giảng dạy có thêm kiến thức để bồi đắp cho thế hệ học sinh mai
sau. Chân dung văn học của Tô Hoài cũng vậy. Chắc chắn, cùng với tên tuổi
của tác giả, nó sẽ còn được nhiều thế hệ độc giả say mê, tìm đọc và trân trọng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
20
1.2.2. Tự truyện của Tô Hoài
Tô Hoài từng quan niệm viết “tự truyện là một cuộc đấu tranh tư tưởng,
nói đúng thì khoa học, làm sai thì tự đề cao hoặc minh oan… tôi thích trong
con người có nhiều hoạt động một lúc, không thần thánh hóa làm gì… Tôi
thích người bình thường và không tả thành người tầm thường”[11].
Tô Hoài sáng tác tự truyện, hồi ký từ rất sớm. Năm 1943, người đọc đã
thấy Tô Hoài có tập Cỏ dại - kể lại quãng đời thơ ấu của mình. Theo ông, dù
là sáng tác theo thể loại nào cũng phải “Nói được sự thật để khiến cho người
đọc cảm xúc từ đó gây suy nghĩ cho họ”[24].
Vì quan niệm viết tự truyện như là một cuộc đấu tranh tư tưởng nên Tô
Hoài coi tự truyện là một trong những thể loại trong đó rất cần đến sự sáng
Xuất phát từ quan niệm đó Tô Hoài đã viết tự truyện. Những tập Cỏ dại,
Tự truyện… là những dòng hồi ức chân thực, tỉ mỉ, trong đó tác giả đã dựng
lại cả một đời sống văn học của một thời kỳ lịch sử và trên cái nền của đời
sống văn học ấy, người ta thấy hiện lên chân dung tác giả với bao buồn vui,
những băn khoăn trăn trở, những khao khát náo nức, những gửi găm lớn lao…
Người ta thấy những dòng tâm sự của tác giả về những điều đã và chưa làm
được, cũng như thấy cả một hồi ức về tuổi thơ nhọc nhằn vất vả, và quá trình
khám phá và nhận thức về con người và xã hội… Song đó không còn là suy
tư của nhà văn nữa mà còn là suy nghĩ của cả một lớp người viết thời đó. Tự
truyện của Tô Hoài cho ta thấy được những kinh nghiệm trong đời tư của nhà
văn, quá trình sống và tồn tại của nhà văn, có cả quá trình từ nhỏ cho đến lúc
trưởng thành với những khao khát, với những buồn vui trong cuộc sống lúc
bấy giờ.
Viết Cỏ dại (1943) Tô Hoài đã viết về quãng đời thơ ấu nhọc nhằn cay
đắng của mình. Trong tác phẩm ông gửi gắm những cảm xúc về một thời đen
tối. Ngay từ khi ra đời, nó đã được dư luận chú ý.
Copyright: Tài liệu đại học ©