NAPOLEON BONAPARTE (quyïín 1) 1
http://ebooks. vdcmedia. com
MUÅC LUÅC
THÚÂI NIÏN THIÏËU CUÃA NAPOLEON BONAPARTE ..........................................................2
CHIÏËN DÕCH NÛÚÁC YÁ 1796-1797 ......................................................................................28
CUÖÅC XÊM CHIÏËM AI CÊÅP VAÂ CHIÏËN DÕCH XI-RI 1798-1799........................................52
NGAÂY 18 THAÁNG SÛÚNG MUÂ 1799 ..................................................................................68
NHÛÄNG BÛÚÁC ÀÊÌU CUÃA NHAÂ ÀÖÅC TAÂI 1799 - 1800.......................................................87
TRÊÅN MA-REN-GÖ-SÛÅ CUÃNG CÖË NÏÌN ÀÖÅC TAÂI-PHAÁP CHÏË CUÃA TÖÍNG TAÂI THÛÁ NHÊËT
1800-1803..........................................................................................................................105

E. Tac Le 2
http://ebooks. vdcmedia. com
THÚÂI NIÏN THIÏËU CA NAPOLEON BONAPARTE

Ngây 15 thấng 8 nùm 1769, tẩi thânh phưë A-giùỉc-xi-nư thåc
àẫo Coốc, Lï-ti-ti-a Bư-na-pấc, 19 tíi, vúå mưåt ngûúâi qu tưåc àõa
phûúng lâm nghïì låt sû, àang ài ngoâi phưë bưỵng thêëy àau àễ, vưåi
rẫo bûúác vïì nhâ thò sinh àûúåc mưåt àûáa con trai. Lc bêëy giúâ, quanh
Lï-ti-ti-a khưng cố ai nïn àûáa bế àậ bõ àễ rúi. Thïë lâ gia àònh ca
Sấc Bư-na-pấc, mưåt låt sû nghêo úã thânh phưë A-giùỉc-xi-ư, thïm
mưåt ngûúâi. Sấc Bư-na-pấc quët àõnh cho con mònh hêëp th nïìn
giấo dc Phấp chûá khưng phẫi nïìn giấo dc Coốc. Khi àûáa bế lúán
lïn, gia àònh àưng ngûúâi êëy khưng cố à tiïìn cho con ùn hổc, Sấc
Bư-na-pấc àậ xin àûúåc hổc bưíng cho con vâo theo hổc úã mưåt trûúâng
vộ bõ Phấp.
Àẫo Coốc, sau nhiïìu nùm thåc vïì nûúác Cưång hoâ Giïn, àậ
nưíi dêåy dûúái sûå lậnh àẩo ca mưåt àõa ch àõa phûúng tïn lâ Pao-li,
vâ, nùm 1755, àậ àíi àûúåc ngûúâi Giïn ra khỗi àẫo. Lệ dơ nhiïn, àố
lâ mưåt cåc khúãi nghơa ca têìng lúáp tiïíu qu tưåc nưng thưn vâ ca
nưng dên àûúåc nhûäng ngûúâi sùn bùỉn, nhûäng ngûúâi chùn cûâu úã trïn

Na-pư-lï-ưng àấnh anh, cùỉn anh, nhûng chđnh Giư-dếp lẩi bõ
qã mùỉng, vò sau cåc êíu àẫ, Giư-dếp chûa kõp hoân hưìn thò Na-
pư-lï-ưng àậ ài mấch mể. Na-pư-lï-ưng kïí thïm: mûu mểo àậ gip
tưi nhû vêåy àêëy, nïëu khưng mể tưi àậ phẩt tưi vïì tưåi hay cậi nhau
vâ khưng bao giúâ tha thûá nhûäng hânh àưång gêy gưí ca tưi.
Na-pư-lï-ưng lâ mưåt àûáa trễ lêìm lò vâ nống tđnh. Tuy bâ mể
u con, nhûng dẩy dưỵ Na-pư-lï-ưng cng nghiïm khùỉc nhû àưëi vúái
anh em ca Na-pư-lï-ưng. Gia àònh sinh hoẩt tùçn tiïån nhûng
khưng tng bêën. Trưng bïì ngoâi, ưng bưë lâ mưåt ngûúâi àân ưng tưët
vâ bâ Lï-ti-ti-a, ngûúâi ch thêåt sûå ca gia àònh, mưåt ngûúâi àân bâ
quẫ quët, nghiïm khùỉc vâ cêìn c. Na-pư-lï-ưng thûâa hûúãng ca
mể tinh thêìn ham lâm viïåc vâ nïëp sưëng trêåt tûå nghiïm ngùåt.
Àẫo Coốc úã xa lc àõa, nhên dên côn man rúå sưëng trong ni
rûâng, nhûäng cåc xung àưåt kếo dâi giûäa cấc thõ tưåc, tïå nẩn "th
truìn kiïëp", mưëi ấc cẫm rêët khếo che giêëu nhûng sêu sùỉc, dai
dùèng ca dên àẫo àưëi vúái bổn xêm lûúåc Phấp, têët cẫ nhûäng àùåc
àiïím àố àậ ẫnh hûúãng mẩnh mệ àïën nhûäng cẫm giấc àêìu tiïn ca
cêåu bế Na-pư-lï-ưng.
E. Tac Le 4
http://ebooks. vdcmedia. com
Nùm 1779, sau bao lêìn chẩy chổt, Sấc Bư-na-pấc múái gûãi
àûúåc hai àûáa con lúán lâ Giư-dếp vâ Na-pư-lï-ưng sang Phấp theo
hổc úã trûúâng trung hổc Ư-toong; ma xn nùm êëy, Na-pư-lï-ưng
àûúåc nhâ trûúâng nûúác Phấp cêëp hổc bưíng vâ chuín sang hổc úã
trûúâng vộ bõ Briïn, mưåt thõ trêën nhỗ úã miïìn àưng nûúác Phấp. Lc
nây, Na-pư-lï-ưng 10 tíi.
ÚÃ Briïn, Na-pư-lï-ưng lâ mưåt àûáa bế êu sêìu, kđn àấo, cấu
kónh vâ hay giêån dûä lêu, khưng gêìn gi ai, khưng coi ai ra gò,
khưng bẩn bê, cẫm tònh vúái ai, rêët tûå tin mùåc dêìu têìm vốc nhỗ bế
vâ côn đt tíi. Ngûúâi ta àậ thûã só nhc, trïu chổc, chïë giïỵu giổng

mònh. Sau mưåt nùm hổc úã trûúâng vộ bõ Pa-ri, ngây 30 thấng 10
nùm 1785, Na-pư-lï-ưng nhêåp ng, mang cêëp hiïåu thiïëu u vâ
nhêån cưng tấc úã mưåt trung àoân àống úã Va-lùng-xú.
ÚÃ Va-lùng-xú, viïn sơ quan trễ tíi êëy sưëng mưåt cåc sưëng
khố khùn. Hâng thấng, Na-pư-lï-ưng gûãi vïì cho mể gêìn hïët sưë
lûúng chó giûä lẩi à àïí trẫ tiïìn nhûäng bûäa ùn àẩm bẩc ca mònh vâ
khưng vui chúi giẫi trđ gò. Trong ngưi nhâ Na-pư-lï-ưng thụ àûúåc
mưåt cùn bìng, cố mưåt cûãa hâng nhỗ bấn sấch c. Na-pư-lï-ưng àậ
dânh têët cẫ thúâi gian rưỵi rậi ca mònh vâo viïåc àổc sấch do ngûúâi
ch hiïåu cho mûúån. Na-pư-lï-ưng khưng thđch giao du, vẫ lẩi Na-
pư-lï-ưng ùn mùåc quấ tưìi tân àïën nưỵi khưng mën vâ cng khưng
thïí cố mưåt cåc sưëng xậ giao tưëi thiïíu. Na-pư-lï-ưng say mï àổc
sấch chûa tûâng thêëy, khi àổc ưng ghi chếp vâ viïët nhûäng kiïën
phên tđch ca mònh dây àùåc cẫ sưí tay.
Trûúác hïët, Na-pư-lï-ưng thđch àổc cấc tấc phêím lõch sûã qn
sûå, sấch toấn hổc, àõa l vâ cấc sấch tẫ cåc du lõch. Na-pư-lï-ưng
cng àổc cẫ sấch triïët hổc. Chđnh vâo thúâi k nây Na-pư-lï-ưng bùỉt
àêìu nghiïn cûáu nhûäng tấc giẫ cưí àiïín ca Thïë k ấnh sấng: Von-te
3, Rt-xư , Àa-lùm-be, Ma-bú-li vâ Ray-nan.
Thêåt khố mâ xấc àõnh àûúåc vâo thúâi k nâo thò xët hiïån úã
Na-pư-lï-ưng nhûäng dêëu hiïåu àêìu tiïn ca lông cùm ghết àưëi vúái
nhûäng nhâ tû tûúãng ca cåc cấch mẩng tû sẫn vâ thûá triïët hổc
rêët àùåc biïåt ca Na-pư-lï-ưng. D sao, lc nây, ngûúâi trung u phố
16 tíi vêỵn hổc nhiïìu hún lâ phï phấn. Vâ àêy nûäa cng lâ mưåt
àiïím cú bẫn ca tinh thêìn Na-pư-lï-ưng: thúâi thanh niïn, khi àổc
sấch cng nhû khi tiïëp xc vúái ngûúâi múái quen biïët, Na-pư-lï-ưng
àïìu khao khất vâ nống lông mën àûúåc hêëp th nhanh chống vâ
àêìy à nhûäng àiïìu mâ mònh chûa biïët túái, nhûäng àiïìu cố thïí gốp
phêìn bưìi dûúäng tinh thêìn cho bẫn thên mònh.
Na-pư-lï-ưng cng àổc cấc tấc phêím vùn hổc bùçng vùn xi,

khẫ nùng têåp trung cao àưå vâ lêu dâi sûác suy nghơ ca Na-pư-lï-
ưng àậ thêëy lưå rộ tûâ thúâi k nây. Sau nây, nhiïìu lêìn Na-pư-lï-ưng
nối rùçng: nïëu ngûúâi ta thêëy tưi ln ln sùén sâng àưëi phố vúái mổi
tònh hëng thò àiïìu àố cố thïí giẫi thđch nhû thïë nây: trûúác khi lâm
bêët cûá viïåc gò, tưi àậ suy nghơ k trûúác khấ lêu vâ dûå kiïën hïët
nhûäng gò cố thïí xẫy ra. Chùèng phẫi lâ àậ cố mưåt võ thêìn thấnh nâo
thònh lònh hiïån ra àïí gâ cho Na-pư-lï-ưng nhûäng tònh hëng dûúâng
nhû bêët ngúâ àưëi vúái nhûäng ngûúâi khấc, Na-pư-lï-ưng nối thïm rùçng
NAPOLEON BONAPARTE (quín 1) 7
http://ebooks. vdcmedia. com
"... Lc nâo tưi cng lâm viïåc, lâm viïåc trong khi ùn, úã rẩp hất, ban
àïm...". Khi nối àïën thiïn tâi ca mònh thò lúâi lệ ca Na-pư-lï-ưng
thûúâng àûúåm vễ chêm biïëm hóåc giïỵu cúåt vâ rưìi bao giúâ Na-pư-lï-
ưng cng nhêën mẩnh vâ rêët nghiïm tc àïën tinh thêìn lâm viïåc ca
mònh. Na-pư-lï-ưng lêëy lâm tûå hâo vïì khẫ nùng lâm viïåc vư têån
ca mònh hún bêët cûá nùng khiïëu nâo khấc mâ tẩo hoấ àậ ban cho
mưåt cấch vư cng rưång lûúång.
ÚÃ ƯËc-xon, Na-pư-lï-ưng viïët mưåt cën sấch nhỗ nối vïì thåt
bùỉn (vïì cấch phống àẩn). Binh chng phấo binh thêåt sûå trúã thânh
súã trûúâng ca Na-pư-lï-ưng. Trong tâi liïåu ca Na-pư-lï-ưng úã thúâi
k nây, ngûúâi ta côn tòm thêëy mưåt vâi bẫn thẫo tấc phêím vùn hổc,
nhûäng cưng trònh nghiïn cûáu cố tđnh chêët triïët hổc vâ chđnh trõ,
v.v. Tû tûúãng ca Na-pư-lï-ưng thûúâng thêëy àûúåm đt nhiïìu mâu
sùỉc ca ch nghơa tûå do vâ àưi khi côn lùỉp lẩi y ngun mưåt sưë tû
tûúãng ca Rt-xư, mùåc dêìu, nối chung, ngûúâi ta khưng thïí nâo coi
Na-pư-lï-ưng nhû mưåt tđn àưì ca tấc phêím Khïë ûúác xậ hưåi.
Trong nhûäng nùm nây, cố mưåt àiïím nưíi bêåt: chđ vâ l trđ
ca Na-pư-lï-ưng àậ hoân toân khưëng chïë àûúåc nhûäng ham mï vïì
dc vổng. Na-pư-lï-ưng khưng bao giúâ ùn thđch khêíu, thûúâng xa
lấnh chưỵ àưng ngûúâi, xa lấnh giúái ph nûä, khûúác tûâ mổi cåc vui

cấm dưỵ àûúåc châng ta, thò chđnh lâ tûâ nay trúã ài chó riïng cố nhûäng
khẫ nùng ca cấ nhên lâ cố thïí gip cho con ngûúâi leo lïn nhûäng
bêåc thang xậ hưåi. Àïí nhẫy vâo cåc, viïn trung u phấo binh Bư-
na-pấc khưng cêìn gò khấc nûäa.
Nhûäng suy tđnh thûåc tiïỵn àậ thu ht têm trđ Na-pư-lï-ưng.
Lúåi đch to lúán nhêët mâ Na-pư-lï-ưng cố thïí thu àûúåc úã cấch mẩng lâ
cấi gò? Vâ úã àêu cố àiïìu kiïån tưët nhêët? Cố hai cêu trẫ lúâi: mưåt lâ úã
Coốc, hai lâ úã Phấp. Lc nây, khưng nïn àấnh giấ quấ cao phẩm vi
vâ mûác àưå u àẫo Coốc ca Na-pư-lï-ưng. Vâo nùm 1789, châng
trung u Bư-na-pấc chùèng côn nhúá túái ch sối con 10 tíi àậ tûâng
àấnh nhau rêët hùng úã trong sên trûúâng Briïn, mưỵi khi bẩn bê chïë
giïỵu gổng Coốc ca mònh.
Bêy giúâ châng ta àậ biïët thïë nâo lâ nûúác Phấp vâ thïë nâo lâ
àẫo Coốc, àậ cố thïí so sấnh àûúåc hai nûúác nây vïì mùåt diïån tđch, vâ
têët nhiïn àậ nhêån ra àûúåc hai nûúác nây khưng giưëng nhau àïën
mûác àưå nâo. Nhûng vêën àïì àùåt ra ngay cẫ vâo nùm 1789, Na-pư-lï-
ưng cng khưng thïí hy vổng chiïëm àûúåc úã nûúác Phấp cấi àõa võ mâ
ưng cố thïí cố àûúåc úã Coốc, nhêët lâ nay cấch mẩng àậ bùỉt àêìu bng
nưí, mùåc dêìu úã Coốc, Na-pư-lï-ưng cố rêët đt àiïìu kiïån thån lúåi. Hai
thấng rûúäi sau khi ngc Ba-xtil bõ phấ, Na-pư-lï-ưng xin phếp nghó
vâ trúã vïì Coốc.
NAPOLEON BONAPARTE (quín 1) 9
http://ebooks. vdcmedia. com
Trong sưë rêët nhiïìu tấc phêím àõnh viïët, àng vâo nùm 1789,
Na-pư-lï-ưng àậ viïët xong mưåt bẫn tiïíu lån nối vïì lõch sûã àẫo
Coốc vâ trao bẫn àố cho Ray-nan àïí xin kiïën, vâ Na-pư-lï-ưng rêët
lêëy lâm thđch th vïì lúâi àấnh giấ têng bưëc ca nhâ vùn àang nưíi
tiïëng êëy. Ch àïì êëy à àïí chûáng minh rùçng Na-pư-lï-ưng rêët quan
têm àïën hôn àẫo qụ hûúng ca mònh, ngay cẫ khi Na-pư-lï-ưng
côn chûa cố khẫ nùng àïí chun têm hoẩt àưång chđnh trõ úã àố. Vïì

minh thấi àưå cố phêìn nâo múâ ấm ca mònh úã Coốc. Àïën th àư
nûúác Phấp vâo cëi thấng 5 nùm 1792, Na-pư-lï-ưng chûáng kiïën
nhiïìu biïën cưë sưi nưíi ca cấch mẩng xẫy ra vâo nùm àố.
Chng tưi cố nhûäng bùçng cúá chđnh xấc cho phếp xết àoấn sûå
phẫn ûáng ca viïn sơ quan 23 tíi àố trûúác hai biïën cưë trổng àẩi
xẫy ra: Cåc àấnh chiïëm cung àiïån Tuy-lú-ri ca qìn chng nhên
dên vâo ngây 20 thấng 6 vâ cåc lêåt àưí chïë àưå qn ch ngây 10
thấng 8 nùm 1792. Tham gia nhûäng biïën cưë êëy bùçng cấch àûáng
ngoâi vông chûáng kiïën mưåt cấch bêët ngúâ nïn hai lêìn êëy lâ dõp àïí
Bư-na-pấc biïíu lưå tû tûúãng ca mònh trong mưåt nhốm bẩn thên.
Vúái hổ, Bư-na-pấc cố thïí tûå do bưåc lưå nhûäng nghơ thêåt vâ têët cẫ
bẫn chêët ca mònh. Vâ nhûäng lúâi ưng ta nối thêåt rộ râng, khưng
cht gò p múã: "Chng ta hậy ài theo bổn vư lẩi nây", Na-pư-lï-ưng
àậ nối nhû vêåy vúái Bu-riïn lc cng ài vúái nhau trong phưë, khi
thêëy qìn chng tiïën vïì phđa cung àiïån nhâ vua ngây 20 thấng 6.
Khi thêëy vua Lu-i XVI, hưët hoẫng trûúác cåc biïíu tònh àêìy uy thïë,
phẫi ra châo qìn chng úã bao lún, àêìu àưåi m àỗ Phri-giïng, Na-
pư-lï-ưng liïìn khinh bó núái: "Thùçng hên! Thïë mâ lẩi àïí cho bổn vư
lẩi nây vâo àûúåc! Àấng lệ phẫi dng phấo quết ài àưå bưën, nùm
trùm thùçng lâ nhûäng thùçng khấc sệ chẩy dâi!". Tưi àậ giẫm nhể
hònh dung tûâ mâ Na-pư-lï-ưng dng cho Lu-i XVI, vò tiïëng êëy
khưng thïí nâo in lïn sấch àûúåc. Ngây 10 thấng 8 (ngây dên chng
tiïën cưng vâo cung àiïån Tuy-lú-ri, vâ ngây Lu-i XVI bõ lêåt àưí), Na-
pư-lï-ưng vêỵn lang thang ngoâi phưë vâ lẩi vêỵn dng hònh dung tûâ
trïn àïí chó Lu-i XVI, àưìng thúâi gổi nhûäng ngûúâi nưíi lïn lâm cấch
mẩng lâ "l dên àen ghï túãm nhêët".
Àûúng nhiïn, Na-pư-lï-ưng khưng thïí biïët àûúåc rùçng ngây 10
thấng 8 nùm 1792, trong khi ưng ta àang àûáng giûäa àấm àưng
chûáng kiïën cåc tiïën cưng vâo cung àiïån Tuy-lú-ri vâ tưëng cưí Lu-i
XVI ra khỗi ngai vâng thò chđnh sûå viïåc êëy lẩi lâ vò lúåi đch ca bẫn

hẩm àưåi Anh àang tìn tiïỵu úã phđa têy Àõa Trung Hẫi. Qn àưåi
cấch mẩng vêy thânh Tu-lưng úã trïn bưå.
Dûúái sûå chó huy ca Cấc-tư, cåc vêy thânh àậ tiïën hânh ëu
úát vâ khưng thu àûúåc thùỉng lúåi. Xa-li-xết-ti, u viïn qn sûå, ngûúâi
àậ trêën ấp cåc bẩo àưång ca bổn bẫo hoâng úã miïìn nam, lâ ngûúâi
Coốc, quen Bư-na-pấc vâ àậ cng Bư-na-pấc chưëng lẩi bổn Pao-li.
Bư-na-pấc àïën thùm bẩn àưìng hûúng ca mònh úã doanh trẩi trûúác
thânh Tu-lưng vâ chó vệ cho Xa-li-xết-ti cấch duy nhêët àấnh chiïëm
thânh vâ àíi hẩm àưåi Anh. Xa-li-xết-ti bên cûã viïn àẩi u trễ tíi
êëy lâm chó huy phố lûåc lûúång phấo binh hậm thânh.
E. Tac Le 12
http://ebooks. vdcmedia. com
Cåc tiïën cưng trong nhûäng ngây àêìu thấng 10 bõ thêët bẩi, vò
Àon-nï, ngûúâi chó huy àấnh thânh hưm àố, àậ ra lïånh rt lui vâ
lc quët àõnh chiïën trûúâng, trấi vúái àõnh vâ lông mong mën
ca Bư-na-pấc. Bư-na-pấc tin chùỉc rùçng nïëu khưng cố khuët àiïím
têìm thûúâng êëy thò thùỉng lúåi àậ vïì tay ngûúâi Phấp. Bẫn thên Bư-
na-pấc cng àậ bõ thûúng trong khi dêỵn àêìu qn xung phong.
Sau mưåt thúâi gian dâi cûå tuåt vâ nhiïìu phen lêìn lûäa ca nhûäng
ngûúâi chó huy cêëp trïn - vò hổ khưng tin lùỉm vâo Na-pư-lï-ưng,
ngûúâi sơ quan trễ tíi vư danh vâ àưåt nhiïn xët hiïån úã doanh trẩi-
ngûúâi chó huy múái lâ Àu-gư-mi-ï àậ cho phếp Bư-na-pấc thûåc hiïån
kïë hoẩch. Sau khi àậ bưë trđ phấo theo àậ àõnh sùén tûâ lêu vâ sau
mưåt trêån phấo hỗa kinh khng, Bư-na-pấc liïìu mẩng dêỵn àêìu binh
sơ xung phong àấnh chiïëm àiïím cao E-ghi-ết àïí bẫo vïå cûãa biïín vâ
bùỉt àêìu múã àúåt bùỉn phấ hẩm àưåi Anh.
Sau hai ngây phấo kđch ấc liïåt, ngây 17 thấng 12, 7.000 qn
cưång hoâ xung phong àấnh chiïëm cấc phấo àâi, nhûng àậ bõ àấnh
lui sau mưåt trêån kõch chiïën. Nhûng Bư-na-pấc àậ kõp thúâi àïën tiïëp
ûáng cng vúái mưåt àưåi qn dûå bõ vâ nhúâ vêåy àậ quët àõnh thùỉng

cåc chiïën tranh ca cấc võ tiïìn bưëi vïì nghïå thåt qn sûå ca Na-
pư-lï-ưng. So vúái con sưë nhûäng trêån àấnh khưíng lưì àậ quët àõnh
sûå nghiïåp ca Na-pư-lï-ưng thò chiïën thùỉng Tu-lưng thêåt quấ têìm
thûúâng, song mùåc dêìu thïë, chiïën thùỉng Tu-lưng vêỵn mậi mậi
chiïëm mưåt võ trđ àùåc biïåt trong thiïn anh hng ca Na-pư-lï-ưng. Nố
àậ lâm cho mổi ngûúâi lêìn àêìu tiïn ch túái Na-pư-lï-ưng. y ban
cûáu qëc rêët mûåc hâi lông vïì viïåc àậ thanh toấn àûúåc bổn phẫn bưåi
Tu-lưng vâ àậ tưëng cưí àûúåc ngûúâi Anh ra khỗi búâ biïín.
Chiïìu hûúáng ca tònh hònh bấo trûúác triïín vổng thanh toấn
nhanh chống àûúåc hoẩt àưång phẫn cấch mẩng ca bổn bẫo hoâng úã
khùỉp miïìn nam nûúác Phấp. Xûa nay Tu-lưng vêỵn àûúåc coi nhû mưåt
phấo àâi kiïn cưë bêët khẫ xêm phẩm, àïën nưỵi khi Tu-lưng thêët th
rưìi mâ nhiïìu kễ vêỵn khưng tin vâ cng khưng tin rùçng mưåt gậ vư
danh tïn lâ Bư-na-pấc lẩi àậ cố thïí àấnh chiïëm àûúåc thânh. May
mùỉn cho Na-pư-lï-ưng lâ trong hâng ng nhûäng ngûúâi vêy thânh
cố mưåt ngûúâi côn nhiïìu thïë lûåc hún Xa-li-xết-ti, àố lâ Ư-guy-xtanh
Rư-be-xpi-e, em trai ca Mùỉc-xi-mi-liïng, cng dûå trêån àấnh thânh
vâ àậ tûúâng thåt trong mưåt bẫn bấo cấo gûãi vïì Pa-ri. Kïët quẫ lâ
lêåp tûác Na-pư-lï-ưng Bư-na-pấc àûúåc phong chûác thiïëu tûúáng,
quët àõnh k ngây 14 thấng 1 nùm 1794. Lc àố Na-pư-lï-ưng 24
tíi. Bûúác ài àêìu tiïn àậ thânh àẩt.

E. Tac Le 14
http://ebooks. vdcmedia. com
Viïåc Na-pư-lï-ưng hẩ thânh Tu-lưng xẫy ra vâo thúâi k mâ
phấi "Ni" àang thưëng trõ hoân toân Hưåi nghõ Qëc ûúác, vâo lc
mâ phấi Gia-cư-banh àang cố ẫnh hûúãng rêët lúán úã th àư vâ cấc
tónh, vâo lc mâ nïìn chun chđnh vư àõch ca cấch mẩng, trong
cåc àêëu tranh quët liïåt ca mònh, àậ chiïën thùỉng àûúåc th trong
giùåc ngoâi vâ àậ àêåp tan àûúåc nhûäng cåc phiïën loẩn ca bổn bẫo

http://ebooks. vdcmedia. com
mi-liïng, Xanh Giut, Cu-tưng, vâ sau nây cẫ àưìng àẫng ca hổ,
àïìu bõ bùỉt giûä. Ngây hưm sau, têët cẫ nhûäng ngûúâi êëy àïìu bõ àûa
lïn mấy chếm, khưng cêìn xết xûã gò vò chđnh ph àậ tun bưë mưåt
cấch vư àiïìu kiïån rùçng hổ bõ àùåt ra ngoâi vông phấp låt. Lêåp tûác
ngûúâi ta tiïën hânh lng bùỉt trong khùỉp nûúác Phấp nhûäng ai cố
hóåc coi nhû cố liïn hïå mêåt thiïët nhêët vúái nhûäng nhâ lậnh àẩo
chđnh ca chïë àưå àậ bõ àấnh àưí. Sau khi Ư-guy-xtanh Rư-be-xpi-e
bõ hânh hònh, tûúáng Bư-na-pấc liïìn úã vâo tònh trẩng bõ àe doẩ.
Khưng àêìy hai tìn lïỵ, sau ngây 9 Thấng Nống (27 thấng 7), Na-
pư-lï-ưng bõ bùỉt (10 thấng 8 nùm 1794) vâ bõ ấp giẫi vïì thânh Ùng-
tđp. Sau 14 ngây bõ giam giûä, Bư-na-pấc àûúåc tha: lc soất cấc giêëy
túâ ca Bư-na-pấc, ngûúâi ta àậ khưng tòm thêëy mưåt bùçng cúá gò àïí
truy tưë Bư-na-pấc.
Trong sët thúâi gian khng bưë ca bổn àẫo chđnh, ngûúâi ta
thêëy rêët nhiïìu ngûúâi cố quan hïå đt nhiïìu vúái Rư-be-xpi-e hóåc
nhûäng ngûúâi thåc phấi Rư-be-xpi-e bõ sất hẩi; côn Bư-na-pấc thò
cố thïí tûå lêëy lâm vui sûúáng rùçng mònh àậ thoất khỗi lûúäi mấy
chếm. Chó biïët rùçng vûâa bûúác ra khỗi nhâ giam, Bư-na-pấc àậ lêåp
tûác nhêån thêëy rùçng thúâi thïë àậ thay àưíi vâ sûå nghiïåp ca mònh
vûâa múái bùỉt àêìu thån lúåi nhûúâng êëy mâ nay àậ dûâng lẩi. Nhûäng
kễ múái lïn côn tònh nghi Bư-na-pấc, vẫ lẩi, hổ cng chûa biïët rộ
Bư-na-pấc lùỉm. Cåc vêy hậm thânh Tu-lưng chûa àem lẩi cho Bư-
na-pấc mưåt tiïëng tùm lúán vïì mùåt qn sûå. "Bư-na-pấc â? Bư-na-pấc
lâ ai nhó? Àậ lâm viïåc úã àêu? Khưng ai biïët hùỉn cẫ?" Àố lâ lúâi phẫn
ûáng ca bưë viïn trung u trễ tíi Giuy-nư, khi Giuy-nư bấo cho bưë
biïët tûúáng Bư-na-pấc mën chổn mònh lâm sơ quan ph tấ. Chiïën
cưng Tu-lưng àậ bõ qụn mêët rưìi, hóåc dêỵu sao thò nố cng khưng
côn àûúåc àấnh giấ cao nhû lc àêìu nûäa.
Mưåt chuån khưng vui khấc lẩi xẫy ra. Àưåt nhiïn y ban Cûáu

mẩng Phấp. Cåc cấch mẩng tû sẫn, àậ lêåt àưí chïë àưå phong kiïën
vâ chun chïë, sau biïën cưë ngây 9 Thấng Nống àậ tûå lâm mêët v
khđ sùỉc bến nhêët ca mònh lâ nïìn chun chđnh Gia-cư-banh, vâ
khi àậ nùỉm àûúåc chđnh quìn, khi àậ ài vâo con àûúâng phẫn àưång,
giai cêëp tû sẫn lûúäng lûå, ài tòm nhûäng phûúng sấch vâ nhûäng hònh
thûác múái thđch húåp vúái sûå giûä vûäng nïìn thưëng trõ ca nố. Sët ma
àưng nùm 1794-1795 vâ ma xn nùm 1795, sûác phẫn àưång ca
giai cêëp tû sẫn àậ mẩnh mệ vâ tấo túån gêëp bưåi hưìi cëi ma hẩ
cng nùm àố, tûác lâ ngay khi vûâa th tiïu nïìn chun chđnh Gia-
cư-banh; vâ àïën ma xn nùm 1795 thò cấnh hûäu trong Hưåi nghõ
Qëc ûúác lẩi côn nối nùng vâ hânh àưång tûå do, trùỉng trúån gêëp bưåi
hưìi ma thu nùm 1794. Àưìng thúâi, trong cấi nùm àối kếm kinh
khng êëy, àậ diïỵn ra hai cẫnh hïët sûác trấi ngûúåc: úã cấc vng ngoẩi
NAPOLEON BONAPARTE (quín 1) 17
http://ebooks. vdcmedia. com
ư, thúå thuìn chïët àối, cấc bâ mể phẫi tûå kïët liïỵu cåc àúâi mònh
sau khi àậ dòm xëng nûúác hóåc àêm chïët têët cẫ àân con ca hổ,
côn úã trong nhûäng "khu vûåc trung têm" lâ cẫnh sưëng àêìy hoan lẩc
ca giai cêëp tû sẫn: mưåt bêìy nhung nhc nhûäng tïn tâi ch, nhûäng
tïn àêìu cú, nhûäng tïn bn chûáng khoấn, nhûäng tïn ùn cùỉp ca
cưng, lúán bế à hẩng - ngốc àêìu vïnh vang àùỉc thùỉng sau khi Rư-
be-xpi-e bõ chïët - miïåt mâi trong àúâi sưëng xa hoa, dêm dêåt.
Hai cåc bẩo àưång ca thúå thuìn nưí ra tûâ cấc vng ngoẩi ư
vâ cưng khai chưëng lẩi Hưåi nghõ Qëc ûúác Thấng Nống, nhiïìu cåc
biïíu tònh v trang thõ uy, vâ hai lêìn chuín thânh tiïën cưng trûåc
tiïëp vâo Hưåi nghõ Qëc ûúác ngây 12 Thấng Nẫy mêìm (1 thấng 4)
vâ ngây 1 Thấng Àưìng cỗ (20 thấng 5) àïìu bõ thêët bẩi. Tiïëp sau
viïåc tûúác v khđ vng ngoẩi ư Xanh Ùng-toan lâ cåc trêën ấp
khng khiïëp hưìi Thấng Àưìng cỗ àậ lâm cho àưng àẫo qìn chng
lúáp dûúái úã Pa-ri khưng thïí thưëng nhêët hânh àưång àûúåc trong sët

thui chưåt mổi ûúác mưång vâ àậ dêỵn mûu àưì ca bổn bẫo hoâng àïën
thêët bẩi. Cưng bùçng mâ nối, ngûúâi ta cố thïí kïët tưåi vâ coi têët cẫ
bổn Gia-liïng, Phrï-rưng, Bëc-àưng, Boất-xy Àùng-glất, Ba-ra-
nhûäng kễ àậ lêåt àưí nïìn chun chđnh Gia-cư-banh vâ ngây 9
Thấng Nống vâ àậ àân ấp cåc bẩo àưång àấng súå ca "nhûäng ngûúâi
khưng qìn chện" vâo bưën ngây àêìu Thấng Àưìng cỗ - lâ nhûäng kễ
gian manh, nhûäng con th vêåt đch k, nhûäng tïn tân bẩo hung ấc,
nhûäng qn vư só, nhûng àûáng trûúác bổn bẫo hoâng hổ àậ tỗ ra
khưng khiïëp nhûúåc. Khi àûúåc Uy-liïm Pđt tđch cûåc gip àúä, bổn bẫo
hoâng àậ vưåi vậ tưí chûác cho bổn qu tưåc lûu vong àưí bưå vâo Quy-
brưng; khưng mưåt cht do dûå, nhûäng ngûúâi lậnh àẩo Hưåi nghõ Qëc
ûúác Thấng Nống àậ lêåp tûác phấi tûúáng Hư-sú cêìm àêìu mưåt àưåi
qn àïën dểp, vâ sau khi cấc lûåc lûúång àưí bưå àậ hoân toân tan rậ,
hổ àậ ra lïånh bùỉn ngay tẩi trêån 750 tïn bẫo hoâng bõ bùỉt lâm t
binh.
Ngay sau lêìn thêët bẩi nây, bổn bẫo hoâng vêỵn chûa cho thïë
lâ hïët hy vổng. Cho nïn chûa àêìy hai thấng sau, bổn chng lẩi nưíi
dêåy vâ lêìn nây thò úã ngay tẩi Pa-ri. Lc àố vâo cëi thấng 9, sang
àêìu thấng 10 nùm 1795, theo lõch cấch mẩng thò vâo thûúång tìn
Thấng Hấi nho nùm thûá IV.
Tònh hònh nhû sau: Hưåi nghõ Qëc ûúác àậ thẫo xong hiïën
phấp múái. Theo hiïën phấp àố thò nùm viïn àưëc chđnh sệ àûáng àêìu
quìn hânh chđnh, côn quìn lêåp phấp thò têåp trung vâo hai viïån:
Hẩ nghõ viïn 1 vâ thûúång nghõ viïn 2. Hưåi nghõ Qëc ûúác chín bõ
cho thi hânh bẫn hiïën phấp nây vâ tûå giẫi tấn, nhûng nhêån thêëy
rùçng nguån quay vïì chïë àưå qn ch ngây câng biïíu hiïån rộ úã
NAPOLEON BONAPARTE (quín 1) 19
http://ebooks. vdcmedia. com
cấc têìng lúáp trïn ca giai cêëp "cûåu" tû sẫn vâ lo rùçng bổn bẫo
hoâng xẫo quåt sệ khưng khếo lúåi dng tònh trẩng tû tûúãng êëy àïí

tin tûác khêín cêëp vïì khuynh hûúáng ca cấc trung têm Pa-ri, Hưåi
nghõ Qëc ûúác àậ nhòn thêëy nguy cú hiïån ra trûúác mùỉt. Nhû vêåy,
trong thûåc tïë, Hưåi nghõ Qëc ûúác sệ dûåa vâo àêu trong cåc àêëu
E. Tac Le 20
http://ebooks. vdcmedia. com
tranh múái nây àïí giûä lêëy chđnh quìn? Sau cåc àân ấp dûä dưåi cấc
vng ngoẩi ư thúå thuìn cấch àêëy gêìn bưën thấng, sau mưåt thấng
trôn bùỉn giïët, tân sất nhûäng ngûúâi cấch mẩng Gia-cư-banh, sau v
tûúác v khđ toân bưå nhûäng vng ngoẩi ư thúå thuìn mưåt cấch tân
nhêỵn nhêët, thò rêët tûå nhiïn rùçng Hưåi nghõ Qëc ûúác khưng thïí
trưng mong vâo sûå gip àúä tđch cûåc ca àưng àẫo qìn chng àûúåc.
Lc nây, thúå thuìn Pa-ri àậ thêëy úã trong cấc u ban ca Hưåi
nghõ Qëc ûúác vâ ngay sau bẫn thên cấi Hưåi nghõ Qëc ûúác cố rêët
nhiïìu kễ th tân ấc nhêët ca hổ. Thúå thuìn Pa-ri khưng thïí cố
àûúåc nghơ chiïën àêëu àïí bẫo vïå quìn lûåc ca hai phêìn ba u viïn
ca cấi Hưåi nghõ Qëc ûúác êëy trong Hẩ nghõ viïån sau nây. Vâ ngay
bẫn thên Hưåi nghõ Qëc ûúác cng khưng thïí nghơ túái viïåc kïu gổi
sûå gip àúä ca qìn chng lao àưång th àư àang cùm ghết mònh vâ
chđnh mònh cng àang súå hổ. Chó côn cố qn àưåi, nhûng vïì phđa
nây, tònh hònh cng khưng àûúåc tưët lùỉm. Thêåt ra, bêët cûá lc nâo,
bêët cûá úã àêu, binh lđnh cng khưng do dûå bùỉn vâo bổn lûu vong, cấi
l phẫn bưåi àấng ghï túãm, vâ bùỉn vâo bẩn bê l bẫo hoâng vâ qn
àưåi ca chng úã bêët k núi nâo mâ hổ bùỉt gùåp, trong rûâng Noốc-
mùng, trïn cưìn cất úã Vùng-àï, trïn bấn àẫo Quy-brưng, úã Bó, úã biïn
giúái Àûác. Nhûng trûúác hïët, phong trâo Thấng Hấi nho àậ khưng
nïu khêíu hiïåu: trung hûng dông hổ Bëc-lưng, mâ ngoâi mùåt lẩi
kïu gổi àêëu tranh vò ngun tùỉc ch quìn ca nhên dên àậ bõ
nhûäng sùỉc lïånh ca Hưåi nghõ Qëc ûúác vi phẩm vâ vò quìn tûå do
bêìu cûã nhûäng àẩi biïíu chên chđnh ca nhên dên, vâ sau nûäa nïëu
binh lđnh lâ nhûäng ngûúâi cưång hoâ triïåt àïí, chó cố thïí bõ àấnh lûâa

àêëu; cåc chiïën àêëu trong àûúâng phưë cố thïí trấnh àûúåc; nhûäng sùỉc
lïånh àậ àûúåc bậi bỗ vâ sệ àûúåc tûå do tuín cûã. Vïì tin êëy, ngûúâi ta
chó àûa ra àûúåc mưåt chûáng cúá àưåc nhêët sau àêy nhûng rêët xấc thûåc
vâ khưng thïí chưëi cậi àûúåc: viïn chó huy cấc lûåc lûúång v trang ca
mưåt trong nhûäng khu trung ûúng (khu Lú-pen-lú-ti-ï) lâ tïn Àúâ La-
lư nâo àố àậ àïën gùåp tûúáng Mú-nu vâ Mú-nu àậ ûáng thån àònh
chiïën vúái bổn phẫn àưång. Qn àưåi àậ rt vïì doanh trẩi vâ thânh
phưë àậ rúi vâo tay bon phiïën loẩn.
Nhûng nhûäng nưỵi cìng vui êëy quấ súám, Hưåi nghõ Qëc ûúác
àậ quët àõnh chiïën àêëu; tûúáng Mú-nu bõ cấch chûác vâ bõ bùỉt ngay
àïm 13 Thấng Hấi nho. Tiïëp àố, Hưåi nghõ Qëc ûúác cûã Ba-ra, mưåt
trong nhûäng nhên vêåt chđnh ca phấi Thấng Nống, lïn thay Mú-
nu chó huy cấc lûåc lûúång v trang Pa-ri. Cêìn phẫi hânh àưång ngay
àïm àố vò khi àûúåc tin Mú-nu bõ cấch chûác vâ bõ bùỉt, vâ sau khi
biïët rùçng Hưåi nghõ Qëc ûúác nhêët àõnh chiïën àêëu, cấc khu nưíi loẩn
àậ bùỉt àêìu khưng do dûå vâ tûác tưëc t têåp trïn nhûäng àûúâng phưë
gêìn Hưåi nghõ Qëc ûúác àïí sấng hưm sau chiïën àêëu. Tïn th lđnh
E. Tac Le 22
http://ebooks. vdcmedia. com
ca bổn nưíi loẩn lâ Ri-se-àú Xï-ri-ài-a vâ ngay cẫ mưåt sưë àưng u
viïn ca Hưåi nghõ Qëc ûúác àïìu cho rùçng thùỉng lúåi chùỉc chùỉn sệ
ngẫ vïì phđa chng. Nhûng bổn chng àậ tđnh lêìm.
Nhûäng ngûúâi àûúng thúâi thêëy Ba-ra lâ hiïån thên ca nhûäng
thối xêëu rêët khấc nhau vâ nhûäng dc vổng àï tiïån nhêët. Lâ mưåt kễ
hûúãng lẩc, ùn hưëi lưå, sa àoẩ, cú hưåi, xẫo quåt vâ vư àẩo àûác, Ba-ra
hún hùèn nhûäng ngûúâi Thấng Nống vïì àêìu ốc v lúåi (vâ àiïìu àố
khưng phẫi lâ chuån dïỵ). Nhûng Ba-ra khưng phẫi lâ mưåt kễ hên
nhất. Dûúái mùỉt ca con ngûúâi cố trđ thưng minh sùỉc sẫo êëy, ngay
tûâ bíi àêìu Thấng Hấi nho, Ba-ra àậ thêëy rộ lâ phong trâo múái
chúám núã êëy cố thïí àûa nûúác Phấp túái sûå phc hûng dông hổ Bëc-

mổi viïåc àậ xong xi, Bư-na-pấc cố nối vúái bẩn lâ Duy-nư (sau nây
lâ tûúáng vâ lâ cưng tûúác A-bú-tết) mưåt cêu trong àố Bư-na-pấc quy
kïët rùçng: thùỉng lúåi lâ do sûå bêët tâi vïì chiïën lûúåc ca bổn nưíi loẩn.
Bư-na-pấc nối thïm: "Nïëu l êëy àïí Bư-na-pấc chó huy thò Bư-na-
pấc àậ àấnh tan Hưåi nghõ Qëc ûúác rưìi". Tûâ tẫng sấng, Bư-na-pấc
àậ àiïìu phấo àïën bưë trđ úã lên cêån àiïån Tuy-lú-ri.
Ngây lõch sûã 13 Thấng Hấi nho àậ bùỉt àêìu nhû vêåy; àưëi vúái
cåc àúâi ca Bư-na-pấc ngây êëy àậ giûä àûúåc mưåt vai trô quan trổng
hún hùèn cẫ chiïën cưng àêìu tiïn ca Bư-na-pấc lâ viïåc hẩ thânh Tu-
lưng. Bổn nưíi loẩn tiïën vïì Hưåi nghõ Qëc ûúác vâ phấo binh ca Bư-
na-pấc àậ gêìm lïn chưëng lẩi bổn chng. Cåc tân sất diïỵn ra àùåc
biïåt kinh khng úã tiïìn àònh vâ nhâ thúâ Thấnh Rưëc, núi têåp trung
àưåi dûå bõ ca bổn nưíi loẩn. Lệ ra ban àïm, bổn nưíi loẩn cố thïí cûúáp
àûúåc phấo nhûng chng àậ bỗ lúä cú hưåi. Chng chưëng cûå bùçng sng
trûúâng. Àïën trûa thò mổi viïåc xong xi. Bỗ lẩi úã trïn vóa hê vâi
trùm xấc chïët vâ mang nhûäng tïn bõ thûúng ài theo, bổn nưíi loẩn
bỗ chẩy tûá tung vâ trưën vïì nhâ; tïn nâo cố thïí rúâi khỗi Pa-ri àûúåc
thò àïìu àậ ài ngay. Tưëi àïën, Ba-ra nhiïåt liïåt khen ngúåi võ tûúáng trễ
tíi vâ àậ khêín khoẫn xin cho Bư-na-pấc àûúåc bưí nhiïåm lâm chó
huy cấc lûåc lûúång v trang àưëi nưåi (Ba-ra àậ xin tûâ chûác ngay sau
khi cåc bẩo àưång bõ thêët bẩi).
Trong châng thanh niïn tû lûå vâ cau cố êëy, àiïím àùåc biïåt àậ
chinh phc àûúåc Ba-ra vâ nhûäng nhâ lậnh àẩo khấc lâ sûå bònh
tơnh hoân toân vâ tâi quët àõnh nhanh chống; vúái nhûäng àûác tđnh
àố, Bư-na-pấc àậ dng mưåt phûúng thûác tấc chiïën mâ cho àïën têån
lc àố vêỵn đt ai dng túái, àố lâ dng àẩi bấc bùỉn vâo giûäa àấm àưng
úã ngay trong thânh phưë. Vïì phûúng phấp àê bểp nhûäng hoẩt àưång
úã àûúâng phưë êëy thò Bư-na-pấc chđnh lâ tiïìn thên chđnh thưëng vâ
trûåc tiïëp ca Ni-cư-la àïå nhêët, vò Ni-cư-la lâ ngûúâi àậ tấi diïỵn lẩi
chiïën cưng nây vâo ngây 14 thấng 12 nùm 1825, duy chó cố khấc lâ

súåi dêy àố côn rung àưång hóåc bùỉt àêìu rung àưång úã trong con ngûúâi
Na-pư-lï-ưng.
Ngây 13 Thấng Hấi nho àậ giûä mưåt vai trô to lúán trong thiïn
anh hng ca ca Na-pư-lï-ưng.
Têìm quan trổng lõch sûã ca viïåc àê bểp cåc phiïën loẩn
Thấng Hấi nho lâ úã chưỵ:
NAPOLEON BONAPARTE (quín 1) 25
http://ebooks. vdcmedia. com
- Hy vổng ca bổn bẫo hoâng àùåt vâo mưåt cåc thùỉng lúåi sùỉp
túái vâ viïåc dông hổ Bëc-bưng quay trúã lẩi àậ vêëp phẫi mưåt thêët
bẩi múái, nùång nïì hún cẫ thêët bẩi úã Quy-brưng.
- Nhûäng têìng lúáp trïn ca giai cêëp tû sẫn thânh thõ àậ tûå
nhêån thêëy lâ àậ quấ vưåi vậ trong viïåc trûåc tiïëp cûúáp lêëy chđnh
quìn bùçng v lûåc. Ngoâi ra, chng àậ qụn mêët rùçng côn cố
nhûäng thânh phêìn trong giai cêëp tû sẫn thânh thõ vâ nưng thưn
àûáng vïì phđa nïìn cưång hoâ vâ vêỵn lêëy lâm lo ngẩi trûúác sûå bânh
trûúáng quấ nhanh chống vâ quấ trú trấo ca bổn phẫn àưång. Tïn
Rđt-se-àú Xï-ri-ài cêìm àêìu bổn nưíi loẩn àố lâ ai? Mưåt tïn bẫo
hoâng. Vêåy thò ngûúâi ta nhòn thêëy rộ àûúåc rùçng nhûäng ngûúâi nưng
dên cố àêët, nghơa lâ cấi khưëi giai cêëp tiïíu tû sẫn to lúán úã nưng
thưn, àậ nhòn cåc bẩo àưång àố bùçng con mùỉt nâo? Hổ àậ coi viïåc
trung hûng dông hổ Bëc-bưng lâ sûå sưëng lẩi ca chïë àưå phong
kiïën, cấi chïë àưå sệ tûúác lẩi ca hổ nhûäng mẫnh àêët vûâa múái mua
àûúåc trong sưë àêët àai tõch thu àûúåc ca bổn qu tưåc xët dûúng vâ
trong nhûäng tâi sẫn tõch biïn ca Giấo hưåi.
- Cëi cng, chûáng minh mưåt lêìn nûäa rùçng tđnh tû tûúãng ca
nhûäng chiïën dõch chưëng lẩi sûå trung hûng àậ tấc àưång mưåt cấch
àùåc biïåt mẩnh mệ vâo qn àưåi vâ àưng àẫo qìn chng binh sơ,
nhûäng ngûúâi mâ ngûúâi ta cố thïí hoân toân tin cêåy trong cåc àêëu
tranh chưëng têët cẫ nhûäng lûåc lûúång trûåc tiïëp hóåc giấn tiïëp, toân