KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 2) 1
http://ebooks. vdcmedia. com
MC LC

Zn..........................................................................................................................................3
“Têëm vẫi ph” ca thếp ................................................................................3
Zr........................................................................................................................................18
“Trang phc” ca nhûäng thanh urani.....................................................18
Nb.......................................................................................................................................29
Thûá bưën mûúi mưët........................................................................................29
Mo.......................................................................................................................................39
Bẩn àưìng minh ca sùỉt ...............................................................................39
Ag .......................................................................................................................................53
Kim loẩi ca mùåt trùng...............................................................................53
Sn .......................................................................................................................................70
“Cûáng” mâ lẩi... mïìm...................................................................................70
Ta........................................................................................................................................82
Sinh trûúãng trong àau khưí.........................................................................82
W ........................................................................................................................................90
Kễ cho ta ấnh sấng.......................................................................................90
Pt......................................................................................................................................102
Sau ba lêìn khốa..........................................................................................102
Au .....................................................................................................................................113
“Vua ca cấc kim loẩi” – kim loẩi ca cấc vua.....................................113
Hg.....................................................................................................................................132
“Nûúác bẩc”....................................................................................................132
2
http://ebooks. vdcmedia. com
Pb......................................................................................................................................144
Keó diùồt trỷõ ùở chùở La Maọ..........................................................................144
U.......................................................................................................................................157

Mưåt thúâi gian dâi, ngûúâi ta khưng phấ nưíi cấi vông khếp kđn
lín qín êëy. Thïë rưìi àïën khoẫng thïë k thûá V trûúác cưng ngun,
X.I. Venetxki 4
http://ebooks. vdcmedia. com
nhûäng ngûúâi thúå ÊËn Àưå vâ Trung Hoa àậ biïët ngûng t húi kệm
trong cấc bònh bùçng àêët sết kđn mđt mâ khưng khđ khưng lổt vâo
àûúåc. Bùçng cấch àố, hổ àậ thu àûúåc mưåt thûá kim loẩi mâu trùỉng
phún phúát xanh. Sau àố vâi trùm nùm, mưåt sưë nûúác úã chêu Êu
cng nùỉm àûúåc k thåt luån kệm. Chùèng hẩn, úã Tranxinvania
thåc lậnh thưí Rumani ngây nay (hưìi àêìu cưng ngun, àêy lâ
tónh Àakia ca àïë chïë La Mậ) àậ tòm thêëy mưåt tûúång thúâ àûúåc àc
bùçng húåp kim chûáa nhiïìu kệm (hún 85%). Nhûng vïì sau, bđ quët
ca viïåc àiïìu chïë kim loẩi nây àậ bõ thêët truìn. Cho àïën giûäa thïë
k XVII, kệm vêỵn àûúåc àûa tûâ cấc nûúác phûúng Àưng àïën chêu Êu
vâ àûúåc coi lâ mốn hâng khan hiïëm.
Chđnh vò thïë mâ hiïån vêåt tòm àûúåc úã Mesưco àậ lâm cho cấc
nhâ khẫo cưí hổc phẫi kinh ngẩc vâ quan têm àïën nhû vêåy. Qua
phên tđch mưåt lêìn nûäa, cấc vẩch quang phưí vêỵn khùèng àõnh rùçng,
vêåt nây chó gưìm kệm vâ mưåt đt tẩp chêët lâ àưìng mâ thưi. Cố thïí,
vêåt trang sûác bùçng kệm nây cố ngìn gưëc mån hún vâ ngêỵu nhiïn
lổt vâo àấm àưì vêåt thêåt sûå rêët cưí chùng? Song giẫ thuët nây trïn
thûåc tïë àậ bõ bấc bỗ, vò sau khi xem xết lẩi thêåt chđnh xấc cấc àiïìu
kiïån khai qåt thò thêëy rùçng, vêåt trang sûác bùçng kệm nây àûúåc
tòm thêëy úã àưå sêu tûúng ûáng vúái thiïn niïn k thûá ba trûúác cưng
ngun; núi àêy, nhûäng àưì vêåt “trễ hún” chûa chùỉc àậ rúi vâo àûúåc.
Khưng loẩi trûâ khẫ nùng vêåt trang sûác tòm thêëy úã Mesưco lâ àưì vêåt
cưí nhêët trong têët cẫ cấc sẫn phêím bùçng kệm mâ chng ta biïët hiïån
nay.
Thúâi trung cưí àậ àïí lẩi cho chng ta khấ nhiïìu tû liïåu nối vïì
kệm. Mưåt sưë tâi liïåu ca ÊËn Àưå vâ Trung Hoa thåc thïë k thûá VII

trong lơnh vûåc nêëu luån kệm vâ àậ hoân thiïån àûúåc mưåt quy trònh
nûäa, trong àố, ngun liïåu khưng phẫi lâ qúång oxit mâ lâ qúång
sunfua.
Nïëu nhû nhâ mấy úã Brixtưn mưỵi nùm lâm ra 200 têën kệm,
thò nay nay, sẫn lûúång kim loẩi nây trïn thïë giúái àậ lïn àïën hâng
triïåu têën. Vïì quy mư sẫn xët thò kệm chiïëm võ trđ thûá ba trong sưë
cấc kim loẩi mâu, chó thua cấc bêåc àân anh tûâng àûúåc thûâa nhêån
trong ngânh kim loẩi mâu lâ nhưm vâ àưìng. Nhûng kệm cố mưåt ûu
àiïím khưng thïí chưëi cậi: so vúái àậ sưë cấc kim loẩi cưng nghiïåp, giấ
thânh ca nố thêëp vò nố dïỵ àiïìu chïë (trïn thõ trûúâng thïë giúái, chó cố
sùỉt vâ chò rễ hún kệm). Bïn cẩnh phûúng phấp chûng cêët cưí xûa,
cấc nhâ mấy luån kệm ngây nay àang sûã dng rưång rậi phûúng
phấp àiïån phên, trong àố, kệm lùỉng àổng lẩi trïn cấc catưt bùçng
nhưm vâ sau àêëy àûúåc nêëu lẩi trong lô cẫm ûáng.
X.I. Venetxki 6
http://ebooks. vdcmedia. com
Mưåt àiïìu th võ lâ nhâ phất minh ngûúâi Anh rêët cố tïn tíi
Henry Bessemer tûâng nưíi tiïëng vïì viïåc phất minh ra lô chun àïí
luån thếp, cng àậ thiïët kïë mưåt cấi lô dng nùng lûúång mùåt trúâi,
trong àố cố thïí nêëu àûúåc kệm hóåc àưìng. Tuy nhiïn, lô nây chûa
hoân hẫo vïì mùåt k thåt, vẫ lẩi, nhûäng àiïìu kiïån thiïn nhiïn ca
xûá súã m sûúng nây khưng thån lúåi cho viïåc sûã dng nố trong
thûåc tïë.
Nhû ngûúâi ta vêỵn nối, kệm àậ ài vâo cåc sưëng lao àưång ca
mònh tûâ rêët lêu trûúác khi ra àúâi: cấc nhâ luån kim thúâi cưí xûa àậ
nếm nhûäng cc àấ mâu xấm chûáa cấc húåp chêët ca kệm vâo lûãa
cng vúái than, qúång àưìng vâ àậ thu àûúåc àưìng thau - mưåt húåp
kim tuåt diïåu cố àưå bïìn vâ dễo cao, chõu àûång àûúåc sûå ùn môn vâ
cố mâu sùỉc àểp, hay nối cho àng hún lâ cố khoẫng biïën àưíi mâu
sùỉc ty thåc vâo hâm lûúång kệm vâ cấc thânh phêìn khấc. Khưng

ngûúâi ta quët àõnh thay àưíi thânh phêìn ca húåp kim. Vêỵn nhûäng
ngun tưë êëy cố mùåt trong húåp kim, nhûng vúái t lïå hoân toân
khấc hùèn: 97,6% kệm vâ vễn vẩn chó cố 2,4 % àưìng. Súã dơ cố sûå
“thay bêåc àưíi ngưi” nhû vêåy lâ vò kệm rễ hún àưìng rêët nhiïìu, do àố,
àïì nghõ húåp l hốa ca cấc nhâ tâi chđnh àậ hûáa hển mưåt mốn lúåi
khưng nhỗ cho ngên khưë
Khấ nhiïìu húåp kim ca kệm àậ àûúåc biïët àïën (pha thïm
nhưm, àưìng, magie, vúái lûúång khưng àấng kïí), mâ àùåc àiïím nưíi bêåt
ca chng lâ rêët dïỵ àc vâ cố nhiïåt àưå nống chẫy thêëp. Tûâ cấc húåp
kim nây, ngûúâi ta àc àûúåc nhûäng chi tiïët phûác tẩp cố thânh mỗng
vâ nhûäng sẫn phêím chđnh xấc khấc, trong àố cố nhûäng con chûä in
cúä nhỗ. Hưìi giûäa thïë k trûúác, theo thiïët kïë ca nhâ àiïu khùỉc
ngûúâi Nga I. P. Vitali, ngûúâi ta àậ àc vâ dûång úã phông
Gheorghiepxki trong cung lúán àiïån Cremli úã Maxcúva mûúâi tấm
cêy cưåt bùçng kệm cố hoa vùn trang trđ vâ nhûäng bûác tûúång mang
nhûäng vông hoa nguåt qụë.
Mưåt ngûúâi úã Cưång hôa dên ch Àûác cố mưåt bưå sûu têåp àưåc àấo
vïì cấc vêåt àc bùçng kệm. Mêëy chc nùm qua, ưng àậ dng kệm àïí
tûå tay àc nhûäng hònh ngûúâi vâ àưång vêåt nhỗ, cao khưng quấ 5 cm.
Bưå sûu têåp nây gưìm khoẫng 1500 phưëi cẫnh rêët th võ. Tuåt diïåu
nhêët trong sưë àố lâ phưëi cẫnh nối vïì trêån àấnh úã gêìn Lepzich nùm
1813, tẩi àố, àưåi qn ca Napolïon chûa lẩi sûác sau trêån
Borồinư àậ bõ thua thïm mưåt trêån lúán nûäa khi àấnh nhau vúái liïn
qn cấc nûúác Nga, Phưí, ấo vâ Thy Àiïín. Phưëi cẫnh “trêån àấnh
ca cấc dên tưåc” gưìm khoẫng mưåt ngân phêìn tûã - àố lâ nhûäng
ngûúâi lđnh vâ ngûåa, xe cưå, v khđ.
X.I. Venetxki 8
http://ebooks. vdcmedia. com
ÚÃ mưåt chûâng mûåc àấng kïí, nhiïåt àưå nống chẫy khưng cao
lùỉm ca kệm (khoẫng 420 àưå C) àậ lâm cho nhâ sûu têåp ngûúâi Àûác

quẫ úã trïn cẩn. Nhâ vêåt l hổc nưíi tiïëng ngûúâi Anh lâ Jamú Jun
(James Precotr Joule) hònh nhû àậ cố lêìn nhêån xết nûãa àa nûãa
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 2) 9
http://ebooks. vdcmedia. com
thêåt rùçng, chùèng thâ ni ngûåa vêỵn côn rễ hún lâ phẫi thay kệm
trong cấc bưå pin.
Trong thúâi àẩi chng ta, tûúãng àố àậ àûúåc sưëng lẩi: hâng
ngân hâng vẩn ư tư àiïån àang lûúát nhanh trïn cấc nễo àûúâng ca
nhiïìu nûúác, hún nûäa, khi chổn ngìn àưång lûåc, cấc nhâ thiïët kïë
thûúâng ûu chång loẩi ùcquy kệm - khưng khđ. Bưå ùcquy nây thay
thïë cho hâng chc con ngûåa, nố cho phếp ư tư chẩy àûúåc hún 100
kilưmet mâ khưng cêìn “cho ùn thïm”, nghơa lâ khưng phẫi nẩp
thïm àiïån. Nhûäng ngìn àiïån tđ hon kiïíu nhû vêåy àang àûúåc sûã
dng trong cấc mấy nghe, trong cấc àưìng hưì so giúâ, trong khđ c ào
àưå lưå sấng (ca mấy ẫnh), trong cấc mấy tđnh loẩi nhỗ. Trong bưå
“pin vng” ca cấc àên pin bỗ ti, dûúái lúáp vỗ giêëy cố ba ưëng kệm:
khi chấy (tûác lâ khi bõ oxi hốa), kệm sinh ra dông àiïån àïí thùỉp
sấng bống àên pin. Àưëi vúái cấc thiïët bõ lúán thò ngìn àiïån rêët àấng
tin cêåy, à sûác cung cêëp àiïån cho hâng chc khđ c cng mưåt lc lâ
nhûäng bưå ùỉcquy cố àiïån cûåc bùçng bẩc vâ bùçng kệm. Chùèng hẩn,
mưåt bưå ùcquy nhû vêåy àậ lâm viïåc trïn mưåt vïå tinh nhêån tẩo ca
Liïn Xư bay vông quanh trấi àêët.
Cåc khng hoẫng nùng lûúång diïỵn ra trong nhûäng nùm gêìn
àêy àậ båc nhiïìu tưí chûác cúä lúán vïì khoa hổc vâ cưng nghiïåp phẫi
tòm kiïëm cấc ngìn nùng lûúång múái. Song nhûäng “tay chúi” nghiïåp
dû cng khưng chõu thua kếm cấc nhâ sấng chïë chun nghiïåp.
Chùèng hẩn, mưåt ngûúâi thúå àưìng hưì úã thânh phưë Kiàerminxstú nûúác
Anh àậ sûã dng... quẫ chanh bònh thûúâng vâo cưng viïåc nây. Khi
cùỉm vâo quẫ chanh mưåt thanh kệm vâ mưåt thanh àưìng cố dêy dêỵn
ra ngoâi, nhâ phất minh nây nhêån àûúåc mưåt ngìn àiïån àưåc àấo.

nay, nhúâ nố mâ cấc mấy in trïn toân thïë giúái hâng ngây àang tấi
tẩo lẩi vư sưë hònh vệ vâ tranh ẫnh trong cấc sấch bấo vâ tẩp chđ.
Nùm 1887, nhâ bấc hổc nưíi tiïëng ngûúâi Àûác lâ Heinrich
Rudolph Hertz àậ phất hiïån ra hiïån tûúång hiïåu ûáng quang àiïån:
dûúái tấc àưång ca ấnh sấng, mưåt chêët nâo àố sệ phất ra cấc àiïån
tûã. Mưåt nùm sau, nhâ vêåt l hổc ngûúâi Nga lâ A. C. Xtoletưp àậ
nghiïn cûáu k lûúäng hiïåu ûáng quang àiïån nây. Tẩi phông thđ
nghiïåm ca trûúâng àẩi hổc tưíng húåp Maxcúva, ưng àậ tiïën hânh
mưåt thđ nghiïåm tinh tïë tûâng ài vâo lõch sûã ca khoa hổc. Ưng nưëi
têëm kệm vúái cûåc êm ca mưåt bưå pin vâ nưëi têëm lûúái kim loẩi vúái
mưåt cûåc dûúng, rưìi àùåt àưëi diïån vúái têëm kệm, cấch xa mưåt khoẫng
nâo àố. Têët nhiïn, trong mẩch àiïån húã nây khưng cố dông àiïån ài
qua vâ kim ca àiïån kïë vêỵn chó sưë khưng. Khi nhâ bấc hổc chiïëu
mưåt lìng ấnh sấng chối lổi vâo têëm kệm thò kim ca àiïån kïë lêåp
tûác rúâi khỗi võ trđ sưë khưng. Àiïìu àố cố nghơa lâ àậ xët hiïån dông
àiïån trong mẩch. Xtoletưp tùng thïm ngìn sấng chiïëu vâo têëm
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 2) 11
http://ebooks. vdcmedia. com
kệm vâ nhêån thêëy kim àưìng hưì dõch ài xa hún, àiïìu àố chûáng tỗ
dông àiïån tùng lïn. Ngay sau khi ngùỉt ngìn chiïëu sấng, dông
àiïån nây biïën mêët vâ kim ca àiïån kïë trúã vïì võ trđ sưë khưng. Dng
c nây thûåc tïë àậ lâ tïë bâo quang àiïån àêìu tiïn - mưåt linh kiïån mâ
k thåt hiïån àẩi khưng thïí thiïëu àûúåc.
Cng trong nùm mâ Xtoletưp thûåc hiïån thđ nghiïåm lõch sûã
ca mònh, têëm kệm àậ trúã thânh “ngûúâi cng tham gia” mưåt phất
minh th võ: k sû Beclinú (Berliner), ngûúâi Àûác, vưën lâm viïåc úã
M, àậ chïë tẩo ra mưåt khđ c dng àïí ghi vâ phất lẩi êm thanh, gổi
lâ mấy hất vâ ưng àậ àïì nghõ dng àơa lâm bùçng kệm cố ph mưåt
lúáp sấp mỗng àïí lâm vêåt tẫi êm. Tûâ àơa nây cố thïí chuín sang
mưåt bẫn sao bùng kim loẩi, tûác lâ lâm khn àïí sẫn xët hâng loẩt

chưëng lẩi cấc hốa chêët xêm thûåc nhû crom, niken hóåc coban, vò
sao? Thò ra lúâi giẫi àấp cho cêu hỗi nây cng êín giêëu úã chđnh àiïìu
nây. Theo lưëi diïỵn àẩt ca mưåt nhâ hiïìn triïët nâo àố thò cng giưëng
nhû ngûúâi ph nûä, súã dơ mẩnh chđnh lâ vò sûå ëu úát ca mònh. Kệm
bẫo vïå sùỉt mưåt cấch chùỉc chùỉn, giûä cho sùỉt khưng bõ ùn môn, búãi vò
chđnh nố... lẩi khưng à sûác chưëng lẩi sûå ùn môn. Kệm cố tđnh hoẩt
àưång hốa hổc mẩnh hún sùỉt, nïn khi xët hiïån nguy cú bõ oxi hốa
thò kệm liïìn àûa mònh ra àïí chưëng àúä: nố hy sinh thên mònh àïí
cûáu sùỉt khỗi sûå hy diïåt. Khưng phẫi ngêỵu nhiïn mâ àưi khi ngûúâi
ta gổi phûúng phấp bẫo vïå nhû vêåy lâ phûúng phấp “thđ mẩng”.
Ngay cẫ khi trïn lúáp “ấo giấp” bùçng kệm xët hiïån nhûäng vïët
xûúác thò sûå ùn môn cng khưng thïí thûåc hiïån àûúåc àưì tẩo gó ca
mònh: chûâng nâo trïn bïì mùåt ca chi tiïët lâm bùçng thếp côn lẩi d
chó lâ vâi hẩt kệm nhỗ thưi thò sùỉt vêỵn khưng bõ phấ hy. Vïì àiïím
nây, cấc lúáp mẩ bùçng crom vâ niken tuy cố sûác chưëng ùn môn cao,
nhûng trong thûåc tïë àưi khi lẩi tỗ ra khưng àấng tin cêåy: chng chó
cố tấc dng tưët khi chûa xẫy ra bêët k sûå hû hỗng nâo, côn mưåt khi
trïn lúáp mẩ àố àậ xët hiïån hiïån cho d chó lâ mưåt lưỵ thng rêët
nhỗ, bùçng dêëu chêëm thưi, cng à àïí cấc tấc nhên xêm thûåc cố
àûúâng àưåt nhêåp vâo sùỉt, lâm cho sùỉt bùỉt àêìu bõ gó “ngay trûúác mùỉt”
niken hóåc crom vưën lâ nhûäng kim loẩi “bêët khẫ xêm phẩm” vïì
hốa hổc.
Nïëu tđnh àïën viïåc dng kệm àïí giûä cho thếp khưng bõ ùn
môn sệ rễ hún rêët nhiïìu so vúái dng cấc thûá kim loẩi khấc, thò thêåt
dïỵ hiïíu tẩi sao mâ lúáp mẩ bùçng kệm lẩi àang àûúâng àûúâng chiïëm
võ trđ sưë mưåt - cẫ vïì quy mư lêỵn têìm quan trổng - trong sưë têët cẫ
mổi lúáp mẩ bùçng kim loẩi.
Trong thúâi gian gêìn àêy, lúáp mẩ bùçng kệm àậ múã rưång phẩm
vi hoẩt àưång bẫo vïå ca mònh: kệm bùỉt àêìu àûúåc trấng lïn bïì mùåt
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 2) 13

hẩt phêën trưng hao hao nhû mưåt con nhïån àêìy lưng vúái nhûäng cấi
chên lóçng ngóçng xoê ra khùỉp mổi phđa.
Khoẫng hai trùm nùm trûúác àêy, bưåt kệm trùỉng àậ xët hiïån
úã Phấp vâ Anh. Khấc vúái bưåt chò trùỉng vêỵn àûúåc dng tûâ lêu, bưåt
kệm trùỉng khưng àưåc hẩi àưëi vúái cú thïí con ngûúâi, vò thïë mâ nố àậ
nhanh chống ài vâo cåc sưëng hâng ngây. Khưng bao lêu, thûá bưåt
X.I. Venetxki 14
http://ebooks. vdcmedia. com
trùỉng múái nây àậ àûúåc sẫn xët úã nhiïìu nûúác khấc. Chùèng hẩn,
nùm 1807, mưåt tẩp chđ xët bẫn úã nûúác Nga àậ àùng bâi “Vïì viïåc
sẫn xët bưåt trùỉng bùçng kệm oxit - thûá bưåt cố thïí thay thïë cấc thûá
bưåt trùỉng thưng thûúâng”. Kệm cố thïí lâm tang chûáng chùỉc chùỉn àïí
båc tưåi cấc hổa sơ lâm giẫ mẩo tấc phêím ca cấc bêåc danh hổa
thúâi trûúác. Nïëu àem giấm àõnh mưåt bûác tranh àûúåc xûng lâ tấc
phêím ca Bruegel de Oude, ca Rubens hóåc ca El Greco, mâ
phếp phên tđch mâu lẩi cho thêëy trong àố cố bưåt kệm trùỉng thò cố
thïí khùèng àõnh ngay rùçng, àố lâ mưåt bûác tranh giẫ mẩo.
Nïëu khưng cố kệm oxit thò cấc xđ nghiïåp lâm cao su vâ vẫi
sún sệ khưng lâm ùn gò àûúåc. Kệm cng quen biïët thy tinh tûâ lêu:
nùm 1851, tẩi triïín lậm qëc tïë úã London, mưåt mùåt hâng múái ca
cưng nghïå thy tinh lâ pha lï chûáa kệm cố àưå nhùén bống vâ ấnh
quang àùåc biïåt khiïën mổi ngûúâi rêët ûu thđch. Hiïån nay, cấc hổa sơ
trang trđ àưì thy tinh àậ dng kệm sunfua lâm thëc vệ vò nố cho
phếp nhåm thy tinh vúái mâu sùỉc vâ sùỉc àưå rêët phong ph, biïën
thy tinh thânh ngổc bđch hóåc cêím thẩch, thânh ngổc mùỉt mêo
hóåc ngổc lam.
Trong nhûäng nùm 20 ca thïë k chng ta, tinh thïí kệm oxit
lêìn àêìu tiïn hậnh diïån ài vâo ngânh thưng tin vư tuën: nhúâ nố
mâ lc bêëy giúâ ngûúâi ta àậ lêåp àûúåc k lc vïì cûå ly thu tđn hiïåu vư
tuën. Cấc húåp chêët ca kệm cng tòm àûúåc viïåc lâm trong k

hẩn, la mò cố thïí bõ chïët nïëu trong àêët khưng cố kệm. Trong cấc
loẩi quẫ nhû nho, cam, lï, cố khấ nhiïìu kệm; trong câ chua, hânh,
xâ lấch cng cố kệm; cấc loẩi nêëm nhû nêëm xếp vâng, nêëm xếp
nêu, nêëm mâo gâ, àïìu chûáa nhiïìu kệm.
Tûâ thúâi xa xûa ngûúâi ta àậ nhêån thêëy rùçng, nhiïìu loẩi thûåc
vêåt ûa sưëng gêìn cố mỗ qúång. Chùèng hẩn, hoa violet rûâng vâ hoa
pùng - xï àưìng thđch mổc úã nhûäng núi cố kệm. Nhûäng ngûúâi tòm
qúång thúâi xûa àậ biïët àïën nhûäng àùåc tđnh nây ca cêy cỗ; vâ ngay
cẫ cấc nhâ àõa chêët hiïån nay cng sûã dng dêëu hiïåu àố àïí tòm
kiïëm cấc khoấng sẫn êín nấu trong lông àêët.
Khoấng vêåt hay gùåp nhêët ca kệm lâ sfalerit mâ ngûúâi ta côn
gổi lâ “àưì giẫ bùçng kệm”. Vò nhûäng tưåi lưỵi gò mâ thûá àấ nây phẫi
mang cấi tïn nhẩo bấng nhû vêåy? Cố lệ lâ vò tẩp chêët ca cấc
ngun tưë khấc lâm cho khoấng vêåt nây cố à mâu sùỉc khiïën
ngûúâi ta dïỵ lêỵn lưån vâ nhêån nhêìm sfalerit thânh mưåt thûá qúång
khấc nâo àố. Tẩi vng ni Antai hay gùåp loẩi qúång cố tïn lâ “sốc
vùçn” - mưåt thûá hưỵn húåp ca sfalerit vâ fenspat nêu. Loẩi àấ vùçn
nây thûåc sû giưëng nhû con sốc vùçn.
X.I. Venetxki 16
http://ebooks. vdcmedia. com
Trong thiïn nhiïn, kệm thûúâng úã dẩng cấc qúång àa kim
chûáa cẫ àưìng, chò, sùỉt, vâ nhiïìu ngun tưë hiïëm. Mưåt trong nhûäng
mỗ chò - kệm úã chêu Êu àậ tûâng lâ ngun nhên ra àúâi ca hùèn
mưåt qëc gia. Chuån nây xẫy ra hưìi thïë k trûúác, sau khi àïë chïë
Napolïon bõ àấnh bẩi thò mưåt phêìn àêët àai thåc àïë chïë nây phẫi
gẩt vïì cho cấc nûúác thùỉng trêån. Khi phên chia “tâi sẫn àêët àai”,
giûäa nûúác Hâ Lan vâ nûúác Phưí àậ nẫy sinh sûå tranh chêëp vïì vng
Morene nùçm úã ranh giúái hai nûúác nây. Cëi cng, nùm 1816, mưåt
giẫi phấp nhên nhûúång àậ àûúåc chêëp nhêån: mưåt phêìn ca vng
nây àûúåc nhêåp vâo nûúác Hâ Lan, mưåt phêìn nhêåp vâo nûúác Phưí,

àiïìu chïë húåp kim ca kệm vúái sùỉt. Tûâ v tr, liïåu kệm sệ àem lẩi
àiïìu gò vui mûâng cho chng ta ?
X.I. Venetxki 18
http://ebooks. vdcmedia. com
Zr
“TRANG PHC” CA NHÛÄNG THANH URANI
Nùm 1789, khi phên tđch mưåt trong nhûäng biïën chng ca
khoấng vêåt ziricon, nhâ hốa hổc ngûúâi Àûác lâ Martin Henrich
Claprưt àậ phất hiïån àûúåc mưåt ngun tưë múái mâ ưng gổi lâ
Ziriconi, nhúâ mâu sùỉc àểp àệ, khi thò lống lấnh nhû vâng, khi thò
mâu da cam, lc khấc lẩi mâu hưìng, nïn ngay tûâ thúâi Alecxanàrú
xûá Macedonia, ziricon àậ àûúåc coi lâ mưåt thûá àấ qu. Tïn gổi nây
cố lệ lâ xët phất tûâ mưåt tûâ Ba Tû lâ “zargun”, nghơa lâ lống lấnh
nhû vâng.
Ziricon (trong cấc tâi liïåu côn gùåp nhûäng tïn gổi khấc ca
khoấng vêåt nây: hyacinth, jacinth, jargon) tûâ thúâi cưí xûa chùèng
nhûäng àậ àûúåc dng lâm àưì trang sûác, mâ côn àûúåc coi lâ mưåt thûá
ba “lâm cho trấi tim rưån râng, xua tan mổi nưỵi phiïìn mån vâ
nhûäng nghơ sêìu bi, khiïën cho trđ thưng minh vâ lông cao thûúång
àûúåc nhên lïn gêëp bưåi”. Trong mưåt tấc phêím nối vïì y hổc, vúái sûå
tinh thưng nghïì nghiïåp, mưåt võ y sû úã nûúác Nga cưí xûa àậ khùèng
àõnh rùçng, “kễ nâo àeo hưìng ngổc (úã nûúác Nga ngây xûa, ngûúâi ta
gổi nhiïìu thûá àấ qu, trong àố cố ziricon, bùçng mưåt tïn chung lâ
“hưìng ngổc”. Hiïån nay, tûâ “hưìng ngổc” dng àïí gổi cấc thûá àấ qu
chûáa crom nhû ruby, corundum(N. D.).) àỗ thêỵm bïn mònh thò sệ
khưng mú thêëy nhûäng àiïìu gúám ghiïëc vâ hậi hng, sệ vûäng têm vâ
cao thûúång trûúác mổi ngûúâi”.
Nùm 1824, nhâ hốa hổc Thy Àiïín lâ Becxïliut àậ tấch àûúåc
ziriconi úã dẩng tûå do. Tuy nhiïn, thúâi bêëy giúâ ngûúâi ta chûa thïí
àiïìu chïë àûúåc ziriconi ngun chêët, vò vêåy, sët mưåt thúâi gian dâi

Nhúâ cố àưå bïìn ùn môn cao nïn ziriconi àậ àûúåc sûã dng trong
mưåt lơnh vûåc y hổc rêët quan trổng lâ phêỵu thåt thêìn kinh. Cấc
húåp kim ca ziriconi àûúåc dng àïí sẫn xët kểp cêìm mấu, dng c
phêỵu thåt vâ thêåm chđ trong nhiïìu trûúâng húåp, côn lâm chó khêu
cấc chưỵ nưëi trong cấc ca mưí nậo.
Sau khi cấc nhâ hốa hổc nhêån thêëy rùçng, nïëu pha thïm
ziriconi vâo thếp thò nhiïìu tđnh chêët ca thếp sệ àûúåc cẫi thiïån,
ziriconi liïìn àûúåc xïëp vâo hâng cấc ngun tưë àiïìu chêët cố giấ trõ.
X.I. Venetxki 20
http://ebooks. vdcmedia. com
Trong lơnh vûåc nây, hoẩt àưång ca ziriconi thïí hiïån úã rêët nhiïìu
mùåt: nố gốp phêìn lâm tùng àưå cûáng vâ àưå bïìn, nêng cao khẫ nùng
gia cưng, àưå thêëm tưi vâ tđnh dïỵ hân ca thếp, lâm cho thếp lỗng
dïỵ rốt, lâm tan cấc hẩt sunfua trong thếp khiïën cho cêëu trc ca
thếp trúã nïn min hẩt.
Nïëu pha thïm ziriconi vâo thếp kïët cêëu thò tđnh khưng sinh
vẫy ca thếp tùng lïn rộ rïåt: khưëi lûúång mêët mất ca loẩi thếp
chûáa 0,2 - 0,3 % ziriconi sau khi nung úã nhiïåt àưå 820 àưå C trong ba
giúâ liïìn nhỗ hún 6 - 7 lêìn so vúái cng thûá thếp êëy, nhûng khưng
pha thïm ziriconi.
Ziriconi côn lâm tùng àưå bïìn ùn môn ca thếp lïn rêët nhiïìu.
Chùèng hẩn, sau ba thấng ngêm mònh trong nûúác, khưëi lûúång mêët
mất ca thếp kïët cêëu tđnh quy àưíi cho 1 mết khưëi lâ 16,3 gam,
trong khi àố cng vêỵn loẩi thếp êëy, song cố pha thïm 0,2 %
ziriconi, thò chó bõ “gêìy” ài 7,6 gam.
Cố thïí nung thếp ziriconi àïën nhiïåt àưå cao mâ khưng súå “quấ
lûãa”. Àiïìu àố cho phếp tùng tưëc àưå cấc quấ trònh rên, dêåp, nhiïåt
luån vâ thêëm cacbon àưëi vúái thếp.
Cêëu trc min hẩt vâ àưå bïìn cao ca thếp ziriconi cưång thïm
vúái tđnh chẫy lỗng tưët àậ cho phếp dng nố àïí àc cấc vêåt cố thânh

giúâ àïìu khưng thïí thêëy trûúác àûúåc sưë phêån ca “hai anh em”
ziriconi vâ urani sau nây ra sao. Mưåt thúâi gian dâi, àûúâng ài ca
chng xa rúâi nhau: trong sët 150 nùm, khưng mưåt cấi gò liïn kïët
àûúåc cấc ngun tưë nây. Mậi àïën ngây nay, sau mưåt cåc chia ly
dâi àùçng àùéng, “hai anh em” nây múái xum hổp lẩi vúái nhau. Ban
àêìu, biïët àûúåc àiïìu nây chó cố mưåt sưë rêët đt cấc nhâ bấc hổc vâ k
sû lâm viïåc trong lơnh vûåc nùng lûúång hẩt nhên - lơnh vûåc mâ
chng ta àïìu biïët, ngûúâi lẩ khưng àûúåc phếp àïën. Cåc gùåp gúä àậ
diïỵn ra trong lô phẫn ûáng ngun tûã, núi mâ urani àûúåc dng lâm
ngun liïåu hẩt nhên, côn ziriconi thò àûúåc dng lâm vỗ bổc cho
cấc thanh urani. Tuy nhiïn, àïí cho chđnh xấc thò phẫi ghi nhêån
rùçng, trûúác àố mêëy nùm, cấc nhâ bấc hổc M àậ thûã dng ziriconi
lâm vêåt liïåu cho lô phẫn ûáng hẩt nhên àùåt trïn tâu “Nautilus” lâ
tâu ngêìm ngun tûã àêìu tiïn ca M. Nhûng ngay sau àố ngûúâi ta
nhêån thêëy rùçng, dng ziriconi lâm vỗ bổc cho cấc thanh nhiïn liïåu
thò cố lúåi hún lâ àïí lâm cấc chi tiïët dûâng ca vng hoẩt àưång trong
lô phẫn ûáng. Thïë lâ tûâ lc bêëy giúâ, urani àậ lổt vâo vông ưm êëp ca
ziriconi.
Khưng phẫi ngêỵu nhiïn mâ ngûúâi ta chổn ziriconi: cấc nhâ
vêåt l hổc àậ biïët rùçng, khấc vúái nhiïìu kim loẩi, ziriconi àïí cho cấc
nútron ài qua mưåt cấch dïỵ dâng, mâ chđnh tđnh chêët nây - gổi lâ
X.I. Venetxki 22
http://ebooks. vdcmedia. com
tđnh trong sët àưëi vúái nútron - phẫi cố úã loẩi vêåt liïåu dng lâm vỗ
bổc cấc thanh urani. Thûåc ra, mưåt sưë kim loẩi nhû nhưm, magie,
thiïëc cng tûúng tûå ziriconi vïì àiïím nây, nhûng chng lẩi dïỵ nống
chẫy vâ khưng chõu àûúåc nhiïåt. Côn ziriconi thò nống chẫy úã mậi
1850 àưå C nïn hoân toân cố thïí chõu àûång àûúåc nhiïåt àưå cao ca
ngânh nùng lûúång hổc hẩt nhên.
Tuy nhiïn, ziriconi cng cố nhûäng nhûúåc àiïím nâo àố cố thïí

àiïån tûã àậ cho phếp giẫi quët àûúåc vêën àïì nây. Thïë lâ ziriconi àậ
trúã thânh “trang phc” ca cấc thanh urani.
Tûâ lc àố, viïåc sẫn xët ziriconi àậ tùng vổt lïn mưåt cấch àưåt
ngưåt: chó trong vông mưåt chc nùm - tûâ nùm 1949 àïën nùm 1959 -
sẫn lûúång ziriconi trïn thïë giúái àậ tùng lïn mưåt ngân lêìn! Nhûäng
khưëi tđch t cất ziricon rêët lúán mâ trûúác àêy lâ phïë thẫi khi khai
thấc cấc khoấng sẫn khấc àïìu àûúåc moi ra àïí sûã dng. Chùèng hẩn,
úã California, khi khai thấc vâng bùçng nhûäng chiïëc tâu nẩo vết cấc
lông sưng cưí, ngûúâi ta àậ xc lïn rêët nhiïìu cất ziricon cng vúái cất
chûáa vâng àïí sâng àậi, nhûng vò khưng dng àïën cất ziricon nïn
ngûúâi ta àậ àưí nố ra cấc bậi thẫi. Tẩi bang Oregon (nûúác M),
trong nhûäng nùm chiïën tranh thïë giúái thûá hai, ngûúâi ta àậ khai
thấc àûúåc nhiïìu qúång cromit vâ tiïån thïí àậ thu àûúåc mưåt lûúång
ziricon nâo àố, nhûng lc bêëy giúâ, cưng nghiïåp chûa quan têm àïën
khoấng vêåt nây nïn nố vêỵn phẫi nùçm lẩi núi khai thấc. Chùèng bao
lêu sau chiïën tranh, dû lån êìm ơ vïì sûå qu giấ ca ziriconi àậ bùỉt
àêìu nưíi lïn, nïn cấc bậi thẫi nây àậ trúã thânh nhûäng miïëng mưìi
bếo búã.
Hiïån nay, cấc mỗ lúán kim loẩi qu bấu nây àang àûúåc khai
thấc úã M, Australia, Braxin, ÊËn Àưå, cấc nûúác têy Phi. Liïn Xư
cng cố àấng kïí trûä lûúång ngun liïåu ziriconi. Cất úã ven búâ biïín
thûúâng lâ qúång ziriconi rêët tưët. Chùèng hẩn úã Australia, sa khoấng
ziricon trẫi dâi sët gêìn 150 kilưmet dổc theo búâ àẩi dûúng. Gêìn
àêy, úã phêìn phđa têy ca lc àõa nây, cấch thânh phưë Micatarra
khưng xa, nhốm sinh viïn àõa chêët ài khẫo sất lông sưng khư cẩn
ca mưåt con sưng mâ xûa kia tûâng chẫy qua àêy tûâng phất hiïån
àûúåc nhûäng tinh thïí ziricon trong cấc àấ thåc loẩi sa thẩch bõ
phong hốa. Àố lâ nhûäng tinh thïí ziricon cưí nhêët trïn trấi àêët. Cấc
nhâ àõa vêåt l úã trûúâng àẩi hổc qëc gia Canbúrú àậ ài àïën kïët
lån nây sau khi xấc àinh àûúåc rùçng, tíi ca cấc àưëm ziricon tòm

bõ àưët chấy sệ phất ra ấnh sấng mẩnh gêëp rûúäi so vúái khi àưët lấ
nhưm. Cấc quẫ àẩn phấo hiïåu àưët bùçng ziriconi rêët tiïån lúåi vò
chng chiïëm chưỵ rêët đt, cố khi chó bùçng chiïëc nhêỵn ca thúå may.
Cấc cưng trònh sû vïì k thåt tïn lûãa ngây câng ch hún àïën cấc
húåp kim ca ziriconi: rêët cố thïí, cấc húåp kim chõu nống ca ngun
tưë nây sệ lâ ngun liïåu àïí lâm cấc dẫi gúâ cho cấc con tâu v tr
trong nhûäng chuën bay thûúâng k vâo khưng gian v tr sau nây.
Cấc mëi ca ziriconi cố mùåt trong mưåt loẩi nh tûúng àùåc
biïåt àïí têím lïn vẫi, lâm cho vẫi khưng thêëm nûúác àïí may ấo mûa.
Chng côn àûúåc sûã dng àïí lâm ra cấc loẩi mûåc in mâu, cấc loẩi
sún chun dng, cấc loẩi chêët dễo. Cấc húåp chêët ca ziriconi àûúåc
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 2) 25
http://ebooks. vdcmedia. com
dng lâm chêët xc tấc trong viïåc sẫn xët ngun liïåu cố chó sưë
octan cao cho àưång cú. Cấc húåp chêët sunfat ca ngun tưë nây
dng àïí thåc da rêët tưët.
Ziriconi tetraclorua cố cưng dng rêët àùåc biïåt. Àưå dêỵn àiïån
ca cấc têëm mỗng lâm bùçng chêët nây thay àưíi tûúng ûáng vúái ấp
sët tấc àưång lïn nố. Tđnh chêët nây àậ àûúåc ấp dng vâo viïåc chïë
tẩo ấp kïë vẩn nùng (khđ c ào ấp sët). D ấp sët thay àưíi rêët đt,
cûúâng àưå dông àiïån trong mẩch ca ấp kïë vêỵn thay àưíi vâ àiïìu nây
àûúåc thïí hiïån trïn thanh ào cố àấnh sưë tûúng ûáng àưëi vúái cấc àún
võ ào ấp sët. Kiïíu ấp kïë nây rêët nhẩy: chng cố thïí xấc àõnh àûúåc
ấp sët tûâ mưåt phêìn trùm ngân atmưtfe àïën hâng ngân atmưtfe
Cấc tinh thïí ấp àiïån rêët cêìn cho cấc khđ c dng trong k
thåt vư tuën nhû mấy phất siïu êm, bưå ưín àõnh têìn sưë v. v...
Trong mưåt sưë trûúâng húåp, chng phẫi lâm viïåc úã nhiïåt àưå cao. Cấc
tinh thïí chò ziriconat hoân toân thđch húåp vúái àiïìu kiïån lâm viïåc
nhû vêåy, vò trïn thûåc tïë, tđnh chêët ấp àiïån ca chng khưng thay
àưíi cho àïën 300 àưå C.