KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 1) 1
http://ebooks. vdcmedia. com
MC LC

LÚÂI GIÚÁI THIÏÅU ..................................................................................................................2
Li ..........................................................................................................................................4
Nhể nhêët trong sưë cấc kim loẩi ...................................................................4
Be........................................................................................................................................14
Kim loẩi ca k ngun v tr..................................................................14
Mg.......................................................................................................................................26
Kim loẩi “dïỵ phất khng”...........................................................................26
Al ........................................................................................................................................37
“Bẩc” lêëy tûâ àêët sết ......................................................................................37
Ti ........................................................................................................................................54
Con ca àêët....................................................................................................54
V .........................................................................................................................................68
“Vitamin V”....................................................................................................68
Cr........................................................................................................................................78
Chûä “X” bđ êín.................................................................................................78
Mn ......................................................................................................................................91
Bẩn àûúâng mn tha ca sùỉt ..................................................................91
Fe......................................................................................................................................105
Ngûúâi lao àưång vơ àẩi.................................................................................105
Ni......................................................................................................................................119
“Con qu àưìng” ...........................................................................................119
Cu .....................................................................................................................................134
Àậ tûâng thay thïë àấ...................................................................................134

2
http://ebooks. vdcmedia. com
LÚÂI GIÚÁI THIÏÅU

ỷỳồc phiùn ờm ra tiùởng Viùồt (nhỷng lờỡn duõng ờỡu tiùn ỷỳồc viùởt
bựỗng tiùởng Anh), vũ thùở, chuỏng tửi giỷọ nguyùn caỏch phiùn ờm naõy.
X.I. Venetxki 4
http://ebooks. vdcmedia. com
Li
NHỂ NHÊËT TRONG SƯË CẤC KIM LOẨI
Nùm 1967, liti - ngun tưë àûáng àêìu tiïn trong sưë cấc kim
loẩi trong Hïå thưëng tìn hoân ca À.I. Menàeleep àậ k niïåm 150
nùm ngây nố àûúåc tòm ra. Lïỵ k niïåm nây diïỵn ra lc liti àang úã
bíi sung sûác: hoẩt àưång ca nố trong k thåt hiïån àẩi thêåt lâ
th võ vâ nhiïìu mùåt. Thïë mâ cấc nhâ chun mưn vêỵn cho rùçng,
liti vêỵn hoân toân chûa bưåc lưå hïët mổi khẫ nùng ca mònh vâ hổ
tiïn àoấn cho nố mưåt tiïìn àưì rưång lúán. Nhûng, múâi bẩn, chng ta
hậy thûåc hiïån mưåt cåc du lậm vâo thïë k vûâa qua, hậy ngố vâo
phông thđ nghiïåm tơnh mõch ca nhâ hốa hổc Thy Àiïín tïn lâ
Iohan Apgut Acfvetxún (Johann August Arvedson). Àêy lâ nûúác
Thy àiïín nùm 1817.
... Àố lâ ngây mâ nhâ bấc hổc tiïën hânh phên tđch khoấng
vêåt petalit tòm àûúåc úã mỗ Uto gêìn Stockholm. Ưng àậ kiïím tra ài
kiïím tra lẩi nhûäng kïët quẫ phên tđch, nhûng cûá mưỵi lêìn nhû vêåy,
ưng àïìu chó nhêån àûúåc tưíng sưë cấc thânh phêìn lâ 96%. Vêåy thò mêët
vâo àêu 4%? Sệ ra sao nïëu nhû...? Phẫi rưìi, khưng côn nghi ngúâ gò
nûäa: khoấng vêåt nây cố chûáa mưåt ngun tưë múái mâ tûâ trûúác túái
nay chûa cố ai biïët. Acfvetxún lâm hïët thđ nghiïåm nây àïën thđ
nghiïåm khấc vâ cëi cng àậ àẩt àûúåc mc àđch: mưåt kim loẩi
kiïìm múái àậ àûúåc phất hiïån. Búãi vò, khấc vúái nhûäng “ngûúâi hổ
hâng” gêìn gi ca mònh - kali vâ natri mâ lêìn àêìu tiïn àûúåc tòm
thêëy trong cấc sẫn phêím hûäu cú, ngun tưë múái nây àûúåc phất
hiïån trong mưåt khoấng vêåt, nïn nhâ bấc hổc àậ quët àõnh gổi nố
lâ liti (theo tiïëng Hy Lẩp, “liteos” nghơa lâ àấ)

kim loẩi nây cng cố thïí liïn kïët vúái mưåt thïí tđch hiàrư rêët lúán:
trong 1 kilưgam liti hiàrua cố 2.800 lđt khđ hiàro! Trong nhûäng
nùm Chiïën tranh thïë giúái thûá 2, cấc viïn phi cưng M àậ dng
nhûäng viïn liti hiàrua lâm ngìn hiàrư mang theo bïn mònh. Hổ
sûã dng chng khi gùåp nẩn ngoâi biïín: dûúái tấc dng ca nûúác, cấc
viïn nây phên rậ ngay lêåp tûác, búm àêìy khđ hiàro vâo cấc phûúng
tiïån cêëp cûáu nhû thuìn cao su, ấo phao, bống-angten tđn hiïåu.
X.I. Venetxki 6
http://ebooks. vdcmedia. com
Cấc húåp chêët ca liti cố khẫ nùng ht êím cûåc mẩnh, àiïìu àố
khiïën cho chng àûúåc sûã dng rưång rậi àïí lâm sẩch khưng khđ
trong tâu ngêìm, trong cấc bònh thúã trïn mấy bay, trong cấc hïå
thưëng àiïìu hôa khưng khđ.
Bûúác vâo thïë k XX, liti múái àûúåc bùỉt àêìu sûã dng trong cưng
nghiïåp. Côn trong gêìn mưåt trùm nùm trûúác àố thò ch ëu ngûúâi ta
dng nố trong y hổc àïí lâm thëc chûäa bïånh thưëng phong.
Trong thúâi gian Chiïën tranh thïë giúái lêìn thûá nhêët, nûúác Àûác
rêët cêìn thiïët àïí sûã dng trong cưng nghiïåp. Do nûúác nây khưng cố
qúång thiïëc nïn cấc nhâ bấc hổc phẫi cêëp tưëc tòm kim loẩi khấc àïí
thay thïë. Nhúâ cố liti nïn vêën àïì nây àậ àûúåc giẫi quët mưåt cấch
tưët àểp: húåp kim ca chò vúái liti lâ mưåt vêåt liïåu chưëng ma sất tuåt
vúái. Tûâ àố trúã ài, cấc húåp kim liti ln gùỉn liïìn vúái cấc ngânh k
thåt. Àậ cố nhûäng húåp kim ca liti vúái nhưm, vúái berili, vúái àưìng,
kệm, bẩc vâ vúái nhiïìu ngun tưë khấc. Nhûäng triïín vổng hïët sûác to
lúán àậ rưång múã cho cấc húåp kim ca liti vúái magiï - mưåt kim loẩi
nhể khấc cố tđnh chêët kïët cêëu rêët tưët: nïëu liti chiïëm ûu thïë thò húåp
chêët àố sệ nhể hún nûúác. Nhûng ri thay, cấc húåp kim cố thânh
phêìn nhû vêåy lẩi khưng bïìn vûäng, rêët dïỵ bõ oxi hốa trong khưng
khđ. Tûâ lêu, cấc nhâ bấc hổc àậ ao ûúác tẩo nïn mưåt sûå phưëi trđ vâ
mưåt cưng nghïå bẫo àẫm àûúåc tđnh bïìn lêu cho cấc húåp kim liti -

côn cûåc êm thò lâm bùçng titan àisunfit. Thiïët bõ àiïån tinh vi nây
chõu àûång àûúåc 2000 chu k nẩp vâ phống àiïån, mưỵi lêìn nẩp àiïån
cho phếp àưìng hưì lâm viïåc tûâ 200 - 300 giúâ. Cấc cưng trònh sû ca
cấc hậng chïë tẩo ư tư cng àùåt nhiïìu hy vổng khưng nhỗ vâo liti.
Chùèng hẩn, úã M ngûúâi ta àậ chïë tẩo pin bùçng liti dng cho ư tư
chẩy bùçng àiïån nùng. Loẩi xe nây cố thïí àẩt túái tưëc àưå 100km/h vâ
cố thïí chẩy hâng trùm km mâ khưng cêìn phẫi thay pin.
Mưåt sưë húåp chêët hûäu cú ca liti (stearat, panminat v. v... )
vêỵn giûä ngun àûúåc nhûäng tđnh chêët vêåt l ca mònh trong
khoẫng nhiïåt àưå rưång. Àiïìu àố cho phếp sûã dng chng lâm nïìn
cho cấc vêåt liïåu bưi trún trong k thåt qn sûå. Chêët bưi trún cố
chûáa liti gip cho cấc xe chẩy trïn mổi àõa hònh àang lâm viïåc úã
Nam cûåc thûåc hiïån àûúåc cấc hânh trònh vâo sêu trong lc àõa nây,
núi mâ nhiïåt àưå bùng giấ cố khi thêëp àïën -80 àưå C. Chêët bưi trún
chûáa liti lâ trúå th àùỉc lûåc cho nhûäng ngûúâi àua ư tư. Nhûäng ngûúâi
ch ca loẩi xe ư tư “jiguli” tin chùỉc úã àiïìu àố nïn khưng phẫi ngêỵu
nhiïn mâ hổ gổi nố lâ chêët bưi trún “vơnh cûãu”: Khi múái bùỉt àêìu sûã
dng, chó cêìn dng nố àïí bưi trún mưåt lêìn cho cấc chi tiïët hay cổ
xất ca ư tư, thïë lâ nhiïìu nùm sau khưng cêìn phẫi lùåp lẩi cưng viïåc
êëy nûäa.
X.I. Venetxki 8
http://ebooks. vdcmedia. com
Trong chng ta chùỉc ai cng àậ nghe nối àïën nhûäng phếp lẩ
mâ nhûäng ngûúâi iưga ÊËn Àưå thûúâng lâm. Trûúác mùåt àấm cưng
chng àêìy kinh ngẩc, hổ nhai chiïëc cưëc thy tinh thânh nhûäng
mẫnh nhỗ chùèng khấc gò ùn chiïëc bấnh bđch-quy bònh thûúâng, rưìi
lẩi côn nët chng vúái vễ thđch th, nhû thïí trong àúâi hổ chûa hïì
àûúåc ùn mưåt thûác gò ngon hún. Côn bẩn àậ tûâng nïëm thûã thy tinh
chûa? “Cêu hỗi thêåt quấ vư l! Têët nhiïn lâ chûa!”. Cố lệ bêët cûá
ngûúâi nâo khi àổc nây àïìu nghơ nhû vêåy. Nhû thïë lâ nhêìm rưìi àêëy.

tia tûã ngoẩi. Cấc thêëu kđnh lâm bùçng cấc àún tinh thïí ca chêët
nây cho phếp cấc nhâ nghiïn cûáu xêm nhêåp sêu thïm rêët nhiïìu
vâo nhûäng bđ mêåt ca V tr.
Liti àống vai trô khưng nhỗ trong viïåc sẫn xët cấc loẩi men
sûá, men sùỉt, cấc chêët mâu, àưì sûá vâ àưì sânh cố chêët lûúång cao.
Trong cưng nghiïåp dïåt, mưåt sưë húåp chêët ca ngun tưë nây àûúåc
dng àïí têíy trùỉng vâ cêìm mâu vẫi, côn mưåt sưë chêët khấc thò dng
àïí nhåm vẫi.
Cấc mëi ca liti rêët quen thåc vúái cấc nhâ chïë tẩo vâ sûã
dng thëc nưí: chng lâm cho vïåt àẩn vẩch àûúâng vâ phấo sấng cố
mâu xanh lc - lam rûåc rúä.
Trô ẫo thåt sau àêy dûåa trïn khẫ nùng hỗa thåt ca liti.
Bẩn hậy dng que diïm àïí àưët mưåt cc àûúâng nhỗ, vâ sệ chùèng cố
àiïìu gò xẫy ra cẫ: àûúâng bùỉt àêìu nống chẫy nhûng khưng chấy.
Côn nïëu trûúác àố mâ bẩn xất miïëng àûúâng vâo tân thëc lấ thò nố
sệ bưëc chấy dïỵ dâng vúái ngổn lûãa mâu xanh da trúâi rêët àểp. Súã dơ
nhû vêåy lâ vò trong thëc lấ cng nhû trong nhiïìu thûåc vêåt khấc,
hâm lûúång liti tûúng àưëi lúán. Khi àưët chấy thëc lâ, mưåt phêìn cấc
húåp chêët ca liti vêỵn côn lẩi trong tro tân. Chđnh vò thïë mâ ta lâm
àûúåc trô ẫo thåt àún giẫn nây.
Nhûng têët cẫ nhûäng gò vûâa kïí úã trïn múái chó lâ nhûäng cưng
viïåc thûá ëu, nhûäng “nghïì ph” ca liti. Nố côn lâm àûúåc nhûäng
cưng viïåc quan trong hún. Àêy mën nối àïën ngânh nùng lûúång
hổc hẩt nhên, úã àố, cố thïí chùèng bao lêu nûäa liti sệ bùỉt àêìu àống
vai trô ca mưåt trong nhûäng “cêy àân vơ cêìm sưë mưåt”. Cấc nhâ bấc
hổc àậ xấc àõnh àûúåc rùçng, hẩt nhên ca àưìng võ liti-6 cố thïí dïỵ bõ
nútrưn phấ vúä. Khi hêëp th nútrưn, hẩt nhên ca liti trúã nïn kếm
bïìn vûäng vâ bõ phên rậ, kïët quẫ lâ hai ngun tûã múái sệ hònh
thânh àố lâ khđ trú nhể heli vâ hiàrư siïu nùång - triti - cûåc k
hiïëm. ÚÃ nhiïåt àưå rêët cao, cấc ngun tûã triti vâ àúteri (mưåt àưìng võ

liti nhûäng àõa võ quan trổng. Mën vûúåt qua lûåc ht ca trấi àêët
àïí vûúåt lïn khoẫng khưng gian ngoâi v tr cêìn phẫi chi phđ rêët
nhiïìu nùng lûúång. Chiïëc tïn lûãa tûâng àûa con tâu trúã nhâ du hânh
v tr àêìu tiïn trïn thïë giúái Iuri Gagarin lïn qu àẩo cố sấu àưång
cú vúái cưng sët tưíng cưång lâ 20 triïåu mậ lûåc! Àố lâ cưng sët ca
hai chc nhâ mấy thy àiïån cúä nhû Nhâ mấy thy àiïån Àniep.
Têët nhiïn, viïåc lûåa chổn nhiïn liïåu cho tïn lûãa lâ mưåt vêën àïì
cûåc k quan trổng. Cho àïën nay, dêìu hỗa (àng lâ dêìu hỗa giâ cẫ
vâ tưët bng) àûúåc oxi hốa búãi oxi lỗng vêỵn àûúåc coi lâ nhiïn liïåu
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 1) 11
http://ebooks. vdcmedia. com
hûäu hiïåu nhêët. Khi àưët nhiïn liïåu nây, nùng lûúång phất ra lúán gêëp
hún 1,5 lêìn so vúái khi cho nưí cng mưåt lûúång nhû vêåy loẩi thëc nưí
Nitroglixerin lâ loẩi thëc nưí mẩnh nhêët.
Viïåc sûã dng nhiïn liïåu kim loẩi cố thïí cố nhûäng triïín vổng
tuåt vúâi. Lêìn àêìu tiïn cấch àêy hún nûãa thïë k, cấc nhâ bấc hổc
Xư -viïët nưíi tiïëng lâ F. A. Txanàer vâ Iu. V. Conàrachiuk àậ khúãi
xûúáng l thuët vâ phûúng phấp sûã dng kim loẩi lâm nhiïn liïåu
cho àưång cú tïn lûãa. Liti lâ mưåt trong sưë nhûäng kim loẩi thđch húåp
nhêët cho mc àđch nây (chó cố berili múái cố thïí “hụnh hoang” vïì
sët tỗa nhiïåt lúán). ÚÃ M ngûúâi ta àậ cưng bưë nhûäng phất minh vïì
nhiïn liïåu rùỉn dng cho tïn lûãa trong àố chûáa tûâ 51 àïën 68% liti
kim loẩi.
Mưåt àiïìu àấng ch lâ trong quấ trònh lâm viïåc ca cấc àưång
cú tïn lûãa, liti lẩi phẫi chưëng chổi lẩi vúái... liti. Lâ mưåt thânh phêìn
ca nhiïn liïåu, nố cho phếp sẫn sinh ra nhiïåt àưå rêët cao, côn cấc
vêåt liïåu gưëm chûáa liti (chùèng hẩn nhû stupalit) cố tđnh chõu nhiïåt
cao thò àûúåc dng lâm lúáp ph ưëng phun vâ bìng àưët àïí bẫo vïå
chng khỗi bõ nhiïn liïåu liti phấ hy.
Trong thúâi àẩi chng ta, kơ thåt àậ lâm ra nhiïìu vêåt liïåu

Dakota (nûúác M) àậ tòm thêëy mưåt tinh thïí dâi hún 15 m vâ nùång
hâng chc têën. Tẩi cấc mỗ úã M àậ phất hiïån ra cấc biïën thïí ca
spồumen cố mâu xanh ngổc bđch vâ mâu tđm phúát hưìng rêët àểp.
Àố lâ cấc khoấng vêåt hiàenit vâ cunxit rêët qu.
Àấ pecmatit dẩng granit cố thïí giûä mưåt vai trô to lúán trong
viïåc dng lâm ngun liïåu àïí sẫn xët liti. Ngûúâi ta dûå tđnh rùçng,
trong 1 kilưmết khưëi granit cố túái hún mưåt trùm ngân têën liti. Àố
lâ mưåt lûúång lúán hún rêët nhiïìu so vúái lûúång liti khai thấc àûúåc
hâng nùm úã têët cẫ cấc nûúác cưång lẩi. Trong cấc kho tâng granit,
bïn cẩnh liti côn cố niobi, tantali, ziricon, thori, urani, neồim,
xezi, xeri, prazeồim vâ nhiïìu ngun tưë hiïëm khấc. Nhûng lâm
thïë nâo àïí bùỉt àûúåc àấ granit phẫi chia sễ ca cẫi ca nố vúái con
ngûúâi? Cấc nhâ bấc hổc àậ ra sûác tòm tôi vâ nhêët àõnh sệ sấng tẩo
ra nhûäng phûúng phấp tûåa nhû cêu thêìn ch “Vûâng úi! Hậy múã
ra!”, cho phếp con ngûúâi múã cûãa cấc kho bấu granit.
Àïí kïët thc cêu chuån vïì liti, chng tưi xin kïí mưåt chuån
vui, trong àố ngun tưë nây àậ àống vai trô rêët quan trổng. Nùm
1891, anh sinh viïn vûâa tưët nghiïåp trûúâng Àẩi hổc tưíng húåp
Havard úã M tïn lâ Rưbec Ut (Robert Wood) (sau nây trúã thânh
nhâ vêåt l hổc nưíi tiïëng) àậ àïën Bantimo àïí nghiïn cûáu hốa hổc
tẩi trûúâng àẩi hổc tưíng húåp àõa phûúng. Khi àïën úã trong khu nhâ
trổ ca sinh viïn, Ut nghe àưìn rùçng, bâ ch hònh nhû vêỵn lâm
mốn thõt rấn bíi sấng... bùçng nhûäng miïëng thõt gốp nhùåt tûâ
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 1) 13
http://ebooks. vdcmedia. com
nhûäng àơa thûâa lẩi tûâ bûäa trûa ngây hưm trûúác. Nhûng lâm thïë
nâo àïí chûáng minh àiïìu àố?
Vưën lâ ngûúâi rêët thđch tòm lúâi giẫi àưåc àấo àưìng thúâi lẩi àún
giẫn cho mổi bâi toấn, lêìn nây, Ut cng khưng lâm trấi vúái nhûäng
ngun tùỉc ca mònh. Mưåt hưm, trong bûäa ùn chûa ngûúâi ta dổn ra

hâng ngây rưìi àố sao, vâ chng ta qụn rùçng, múái 20 nùm vïì trûúác,
chiïëc radio vâ phim lưìng tiïëng àậ chùèng ngên vang nhû cêu
chuån hoang àûúâng tûúãng tûúång àố û?”
Cấch àêy gêìn nûãa thïë k, nhâ bấc hổc Xư Viïët vơ àẩi, viïån sơ
A. E. Ferxman àậ viïët nhû vêåy. Lc bêëy giúâ ưng àậ biïët àấnh giấ
àng àùỉn nghơa ca berili.
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 1) 15
http://ebooks. vdcmedia. com
Àng, berili lâ kim loẩi ca tûúng lai. Vâ àïën lc êëy, trong
Hïå thưëng tìn hoân sệ cố nhûäng ngun tưë mâ lõch sûã ca chng
tûúng tûå nhû lõch sûã ca berili, cng li vïì quấ khûá xa xưi.
...Hún hai ngân nùm vïì trûúác, trïn sa mẩc Nubi, núi cố
nhûäng mỗ ngổc bđch nưíi tiïëng ca nûä hoâng Cleopatre, nhûäng
ngûúâi nư lïå àậ khai thấc àûúåc nhûäng tinh thïí àấ mâu xanh k
diïåu. Tûâng àoân lûä hânh lẩc àâ àậ mang ngổc bđch àïën búâ biïín Àỗ,
rưìi tûâ àố, ngổc bđch ài vâo cung àiïån ca vua cha cấc nûúác chêu
Êu, Cêån Àưng vâ Viïỵn Àưng - cấc hoâng àïë Vizanti, cấc qëc
vûúng Ba Tû, cấc thiïn tûã Trung Hoa, cấc vûúng hêìu ÊËn Àưå.
Vúái ấnh hâo quang lưång lêỵy, vúái mêìu sùỉc trong ngêìn, vúái vễ
àểp huìn ẫo khi thò xanh lc àêåm, gêìm nhû xanh thêỵm, khi thò
xanh lung linh chối ngúâi - trẫi qua nhiïìu thúâi àẩi, ngổc bđch àậ lâm
cho con ngûúâi phẫi mï say. Nhâ sûã hổc cưí La Mậ Plini Bưë àậ viïët:
“So vúái ngổc bđch thò khưng vêåt nâo cố thïí xanh hún àûúåc...”. Theo
truìn thuët, hoâng àïë Lậ Mậ Neron - mưåt con ngûúâi tân bẩo vâ
hiïëu thùỉng, thûúâng hay xem nhûäng trêån àêëu àêỵm mấu ca bổn
“ngûúâi chổi” qua mưåt tinh thïí ngổc bđch mâi nhùén. Khi úã La Mậ
bng lïn mưåt àấm chấy, Neron àậ ngùỉm nghđa nhûäng ngổn lûãa
nhẫy ma bêåp bng qua viïn ngổc bđch “quang hổc” êëy, trong àố
mêìu da cam ca ngổn lûãa rúân rúån hôa lêỵn mâu xanh lc ca viïn
ngổc (Cố lệ phẫi àđnh chđnh mưåt àiïìu quan trổng trong truìn

tûâng ài vâo lõch sûã khoấng vêåt hổc vúái tïn gổi “ngổc bđch Cocưvin”
êëy sệ àống vai trô àõnh mïånh trong sưë phêån ca ưng.
Ngûúâi “chó huy” àậ tûå tay mâi nhûäng viïn àấ qu nhêët. Lêìn
nây, ưng cng àõnh chđnh tay mònh mâi cấc mùåt viïn ngổc khưíng
lưì. Nhûng àõnh ca ưng khưng thûåc hiïån àûúåc: theo mưåt lúâi tưë
giấc bõa àùåt tûâ Pïtecbua (Staint Peterburg), mưåt ban àiïìu tra bêët
ngúâ êåp àïën, ra lïånh la soất nhâ Cocưvin vâ àậ “tòm thêëy” viïn
ngổc bđch mâ ưng khưng àõnh dêëu ài. Ngûúâi ta àậ ấp giẫi Cocưvin
vïì th àư cng vúái viïn ngổc. Bấ tûúác Perưpxki vưën lûâng danh lâ
ngûúâi sânh sỗi vâ ûa thđch àấ qu àậ tiïën hânh thêím vêën v nây.
Ưng àậ àûa v ấn àïën kïët thc mâ mònh vêỵn hùçng mong àúåi: bấ
tûúác àậ nhưët châng Cocưvin vư tưåi vâo t (trong t, vò khưng chõu
àûång àûúåc nhûäng lúâi vu khưëng bêët lûúng nïn ngay sau àố, ngûúâi
thúå ngổc àậ tûå sất), côn viïn ngổc bđch thò vûúåt qua kho bẩc nhâ
nûúác àïí àïën bưí sung cho bưå sûu têåp ca bấ tûúác. Nhûng viïn ngổc
cng khưng úã àêy àûúåc bao lêu: vò àấnh bẩc bõ thua to nïn viïn àẩi
thêìn danh tiïëng nây àậ àânh lông tûâ giậ nố, vâ viïn ngổc bđch lẩi
àïën cû ng úã nhâ viïn cưë vêën cú mêåt ca triïìu àònh lâ cưng tûúác
Cochubêy - ngûúâi ch ca bưå sûu têåp àấ qu lúán nhêët nûúác Nga.
Sau khi võ cưng tûúác nây chïët, con trai ưng àậ chun chúã nhiïìu
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 1) 17
http://ebooks. vdcmedia. com
ngổc qu trong àố cố cẫ “viïn ngổc Cocưvin” sang Viïn àïí bấn hïët.
Theo thónh cêìu ca viïån hân lêm Nga, triïìu àònh Nga hoâng àậ bỗ
ra mưåt mốn tiïìn lúán àïí mua lẩi bưå sûu têåp. Viïn ngổc bđch lúán nhêët
thïë giúái àậ trúã vïì Tưí qëc (Nga) vâ hiïån nay àang àûúåc trûng bây
trong viïån bẫo tâng khoấng vêåt hổc thåc Viïån hân lêm khoa hổc
Liïn Xư úã Maxcúva.
Ngổc bđch lâ mưåt trong nhûäng khoấng vêåt ca berili.
Aquamarin mâu xanh nûúác biïín vâ Vorobievit mâu hưìng anh àâo,

tâng, rưìi nùçm p ngûåc vâo chiïëc t kđnh mâ trong àố cố viïn ngổc
bđch lúán nhêët vâ sa”.
Cấc àẩi biïíu ca giúái thûåc vêåt cng sùén sâng àống gốp cưng
sûác ca mònh vâo viïåc tòm kiïëm berili. Cêy thưng bònh thûúâng cố
thïí àống vai trô nây vò nố cố khuynh hûúáng tuín chổn berili tûâ
àêët vâ tđch ly lẩi trong vỗ cêy. Nïëu cêy thưng mổc úã gêìn núi cố cấc
khoấng vêåt chûáa berili thò hâm lûúång ngun tưë nây trong vỗ cêy
sệ cao gêëp hâng trùm lêìn so vúái trong àêët vâ gêëp hâng chc lêìn so
vúái trong vỗ cêy khấc, chùèng hẩn nhû cêy bẩch dûúng hay cêy tng
rng lấ.
Nhû cấc bẩn àậ biïët, nhûäng ngûúâi thúå kim hoân tỗ ra rêët
“kđnh nïí” àưëi vúái nhiïìu loẩi àấ qu chûáa berili, côn cấc nhâ cưng
nghïå chun sẫn xët berili kim loẩi thò lẩi tinh tûúâng hún àưëi vúái
nhûäng thûá quën r mònh: trong sưë têët cẫ cấc khoấng vêåt chûáa
berili, hổ chó coi trổng berin mâ thưi, vò chó cố khoấng vêåt nây múái
cố giấ trõ cưng nghiïåp. Trong thiïn nhiïn thûúâng gùåp nhûäng tinh
thïí berin khưíng lưì: khưëi lûúång ca chng lïn àïën hâng chc têën,
côn chiïìu dâi lïn àïën vâi mết. Gêìn àêy, trïn àẫo Mầagaxca àậ
tòm thêëy mưåt àún tinh thïí berin nùång 380 têën, chiïìu dâi lâ 18 mết,
chiïìu rưång lâ 3,5 mết.
Tẩi Viïån bẫo tâng mỗ úã Lïningrat cố mưåt hiïån vêåt rêët th võ -
àố lâ mưåt tinh thïí Berin dâi mưåt mết rûúäi. Trong ma àưng bõ
phong tỗa nùm 1942, àẩn phấo ca àõch àậ xun thng mấi nhâ
vâ nưí úã phông chđnh. Cấc mẫnh àẩn àậ lâm cho tinh thïí bõ thiïåt
hẩi nghiïm trổng lâm cho nố tûúãng nhû khưng côn àûúåc trûng bây
trong bẫo tâng nûäa. Nhûng nhúâ bân tay khếo lếo ca cấc nghïå
nhên phc chïë, tinh thïí nây àậ àûúåc khưi phc lẩi hònh dẩng ban
àêìu. Hiïån giúâ chó côn lẩi hai mẫnh àẩn han gó, àûúåc khẫm vâo têëm
bẫng thuët minh lâm bùçng thy tinh hûäu cú giúái thiïåu vïì hiïån
vêåt nây lâm cho mổi ngûúâi biïët àïën cåc phêỵu thåt mâ nố àậ trẫi

ca cấc ngun tưë. Ngun do lâ vâo giûäa thïë k XIX, vò cố sûå
giưëng nhau nây nïn berili àûúåc coi lâ mưåt kim loẩi cố hốa trõ ba vúái
khưëi lûúång ngun tûã bùçng 13,5 vò thïë mâ nố phẫi chiïëm võ trđ giûäa
cacbon vâ nitú trong Hïå thưëng tìn hoân. Àiïìu àố dêỵn àïën sûå lưån
xưån rộ rïåt trong quy låt thay àưíi tđnh chêët ca cấc ngun tưë vâ
àậ khiïën ngûúâi ta nghi ngúâ tđnh àng àùỉn ca àõnh låt tìn
hoân. Vûäng tin úã sûå àng àùỉn ca mònh, Menàelïep cho rùçng, khưëi
lûúång ngun tûã ca berili àậ àûúåc xấc àinh khưng àng, ngun
X.I. Venetxki 20
http://ebooks. vdcmedia. com
tưë nây khưng cố hốa trõ ba, mâ phẫi cố hốa trõ hai, vâ cố nhûäng
tđnh chêët ca magie oxit. Trïn cú súã àố, ưng àậ àùåt berili vâo nhốm
thûá hai sau khi sûãa lẩi khưëi lûúång ngun tûã ca nố thânh 9.
Chùèng bao lêu sau, cấc nhâ hốa hổc Thy Àiïín lâ Nixún vâ
Petecxún mâ trûúác àêy vêỵn mưåt mûåc tin rùçng berili cố hốa trõ ba,
àậ båc phẫi xấc nhêån àiïìu àố. Cấc cåc nghiïn cûáu k lûúäng ca
hai ưng àậ cho thêëy khưëi lûúång ca ngun tûã nây bùçng 9,1. Nhû
vêåy, nhúâ berili - kễ khëy àưång sûå n tơnh trong Hïå thưëng tìn
hoân, mâ mưåt trong nhûäng àõnh låt quan trổng nhêët ca hốa hổc
àậ giânh àûúåc chiïën thùỉng.
Sưë phêån ca ngun tưë nây cố nhiïìu àiïím giưëng sưë phêån cấc
ngun tưë kim loẩi anh em vúái nố. Nùm 1828, nhâ hốa hổc Àûác lâ
Vụle (Wholer) vâ nhâ hốa hổc Phấp lâ Buxi (Bussy), mưåt cấch àưåc
lêåp vúái nhau, àậ tấch àûúåc berili úã dẩng tûå do vâ mậi àïën bẫy mûúi
nùm sau nhâ bấc hổc Phấp lâ Lúbư (Paul Lebeau) múái cố thïí àiïìu
chïë àûúåc berili kim loẩi ngun chêët bùçng cấch àiïån phên cấc mëi
nống chẫy ca nố. Cng dïỵ hiïíu rùçng, hưìi àêìu thïë k XX, cấc sấch
tra cûáu vïì hốa hổc àậ khùng khùng båc tưåi berili lâ “kễ ùn bấm”,
lâ “chùèng cố cưng dng thûåc tïë”
Song sûå phất triïín nhû v bậo ca khoa hổc vâ k thåt àùåc

tranh àûúåc vúái nố. Khưng phẫi ngêỵu nhiïn mâ cấc cưng trònh sû vïì
k thåt v tr lẩi coi berili lâ mưåt thânh phêìn cố thïí tẩo nïn thûá
nhiïn liïåu tïn lûãa cố nùng lûúång cao dng cho cấc chuën bay lïn
mùåt trùng vâ àïën cấc thiïn thïí xa hún nûäa. Ngûúâi ta cng àïì nghõ
dng berili àïí chïë tẩo cấc bònh chûáa nhiïn liïåu ca cấc hïå thưëng
tïn lûãa: khi nhiïn liïåu chấy hïët, cố thïí sûã dng ngay "bao bò" bùçng
berili lâm nhiïn liïåu.
Cấc húåp kim ca àưìng vúái berili gổi lâ àưìng àỗ berili àûúåc sûã
dng rưång rậi trong ngânh hâng khưng. Nhiïìu chi tiïët phẫi àôi hỗi
phẫi cố àưå bïìn lúán, cố sûác chưëng mỗi vâ chưëng ùn môn cao, giûä àûúåc
tđnh àân hưìi trong khoẫng nhiïåt àưå rưång, cố àưå dêỵn àiïån vâ àưå dêỵn
nhiïåt tưët àậ àûúåc chïë tẩo tûâ cấc húåp kim àố. Ngûúâi ta ûúác tđnh
rùçng, trong mưåt mấy bay hiïån àẩi hẩng nùång cố hún mưåt ngân chi
tiïët àûúåc chïë tẩo bùçng cấc húåp kim nây. Nhúâ cố tđnh chêët àân hưìi
nïn àưìng àỗ berili lâ loẩi vêåt liïåu tuåt vúâi àïí lâm lo xo. Trong
thûåc tïë, lô xo lâm bùçng húåp kim nây khưng bõ mỗi: chng cố thïí
chõu àûång àûúåc hâng t chu k tẫi trổng lúán!
Nhên àêy xin kïí mưåt tònh tiïët th võ trong lõch sûã chiïën
tranh thïë giúái hai cố liïn quan àïën lô xo. Lc bêëy giúâ, nïìn cưng
nghiïåp ca Hitle bõ cùỉt rúâi khỗi ngìn berili ch ëu. Trïn thûåc tïë,
X.I. Venetxki 22
http://ebooks. vdcmedia. com
nûúác M nùỉm toân bưå sẫn lûúång thïë giúái vïì thûá kim loẩi chiïën lûúåc
qu bấu nây. Thïë lâ ngûúâi Àûác phẫi tòm mûu mểo. Hổ quët àõnh
sûã dng nûúác Thy Sơ trung lêåp àïí mua lêåu àưìng àỗ berili: cấc
hậng ca M àậ nhêån àûúåc àún àùåt hâng tûâ nhûäng ngûúâi “thúå àưìng
hưì” Thy Sơ xin mua húåp kim nây vúái lûúång à dng àïí lâm lô xo
àưìng hưì cho toân thïë giúái trong khoẫng nùm trùm nùm vïì sau. Sûå
thûåc thò mấnh khốe nây àậ bõ bẩi lưå nïn àún àùåt hâng êëy khưng
àûúåc thûåc hiïån. Nhûng dêìn dêìn, lô xo bùçng àưìng àỗ berili vêỵn cố

hổ àậ tòm ra àûúåc mưåt lơnh vûåc sûã dng berili quan trổng khấc mâ
trong àố khưng tiïu tưën nhiïìu kim loẩi nây. Àố lâ dng nố àïí bậo
hôa bïì mùåt cấc chi tiïët bùçng thếp - gổi lâ sûå berili hốa, nhùçm nêng
cao àưå cûáng, àưå bïìn vâ khẫ nùng chưëng mâi môn ca chng.
Cấc nhâ k thåt rúngen rêët ûu chång kim loẩi nây vò nố àïí
cho tia rúngen ài qua dïỵ dâng, hún hùèn cấc kim loẩi khấc. Hiïån
nay, trïn toân thïë giúái, ngûúâi ta àïìu dng berili lâm “cûãa sưí” cho
cấc ưëng rúngen. Khẫ nùng cho tia rúngen ài qua ca cấc “cûãa sưí”
nây cao gêëp gêìn hai chc lêìn so vúái cấc “cûãa sưí” bùçng nhưm mâ
trûúác àêy vêỵn àûúåc sûã dng vâo mc àđch nây.
Berili àậ àống vai trô nưíi bêåt trong sûå phất triïín ca hổc
thuët vïì cêëu tẩo ngun tûã vâ hẩt nhên ngun tûã. Ngay tûâ hưìi
àêìu nhûäng nùm ba mûúi, khi bùỉn phấ hẩt nhên berili bùçng hẩt
anfa, cấc nhâ vêåt l hổc ngûúâi Àûác lâ Bothe vâ Becker àậ khấm
phấ ra cấi gổi lâ “bûác xẩ berili”, tuy rêët ëu nhûng lẩi cố sûác àêm
xun rêët mẩnh: xun qua lúáp chò dây vâi centimet. Nùm 1932,
nhâ bấc hổc ngûúâi Anh lâ Chadwick àậ xấc àõnh àûúåc bẫn chêët ca
bûác xẩ nây. Hốa ra, àố lâ mưåt dông cấc hẩt trung hôa vïì àiïån vúái
khưëi lûúång mưỵi hẩt xêëp xó bùçng khưëi lûúång ca proton. Nhûäng hẩt
múái nây àậ àûúåc gổi lâ nútron.
Vò khưng mang àiïån nïn cấc nútron dïỵ xêm nhêåp vâo hẩt
nhên ngun tûã ca cấc ngun tưë khấc. Tđnh chêët nây lâm cho
nútron trúã thânh viïn àẩn hûäu hiïåu nhêët àïí bùỉn phấ hẩt nhên
ngun tûã. Hiïn nay, “àẩi bấc nútron” àûúåc sûã dng rưång rậi àïí
thûåc hiïån cấc phẫn ûáng hẩt nhên.
Viïåc nghiïn cûáu cêëu trc ngun tûã ca berili àậ cho thêëy
àùåc trûng ca nố lâ tiïët diïån bùỉt giûä nútron thò nhỗ mâ trõ sưë phên
tấn nútron thò lúán. Vò vêåy, berili phất tấn nútron, lâm thay àưíi
hûúáng chuín àưång vâ kòm hậm tưëc àưå ca chng cho àïën trõ sưë
thđch húåp àïí cấc phẫn ûáng dêy chuín xẫy ra mưåt cấch cố hiïåu quẫ

Berili oxit àậ cố “thêm niïn cưng tấc” cao trong cưng nghiïåp
thy tinh. Pha thïm nố sệ lâm tùng àưå cûáng, tùng chiïët sët vâ àưå
bïìn hốa hổc ca thy tinh. Viïåc pha thïm berili oxit vâ cấc húåp
chêët khấc ca berili cho phếp lâm àûúåc nhûäng loẩi thy tinh àùåc
biïåt cố àưå trong sët cao àưëi vúái têët cẫ cấc tia quang phưí - tûâ tia tûã
ngoẩi àïën tia hưìng ngoẩi.
Berili oxit côn àûúåc dng lâm ngun liïåu ban àêìu àïí lâm ra
ngổc bđch nhên tẩo vâ cấc loẩi ngổc chûáa berili khấc khi chng
KÏÍ CHUÅN VÏÌ KIM LOẨI (quín 1) 25
http://ebooks. vdcmedia. com
àûúåc ni cêëy trong àiïìu kiïån ấp sët vâ nhiïåt àưå cao. Hiïån nay,
quấ trònh nây àậ àûúåc thûåc hiïån khưng phẫi chó trong cấc phông
thđ nghiïåm khoa hổc, mâ côn cẫ trong nhûäng àiïìu kiïån sẫn xët.
... Nhûäng lúâi tiïn àoấn ca A. E. Fexman - nhâ bấc hổc lưỵi lẩc
cố nhiïìu ûúác mú, àậ trúã thânh sûå thêåt. Chó mưåt thúâi gian ngùỉn nûäa
thưi, berili sệ àấp ûáng àûúåc nhûäng hy vổng mâ ngûúâi ta àang àùåt
vâo nố. Tûâ mưåt ngun tưë hiïëm đt ngûúâi biïët àïën, ngây nay nố àậ
trúã thânh mưåt trong nhûäng kim loẩi quan trổng nhêët ca thïë k.