Chương mười hai.
TUYỆT GIAO VỚI NƯỚC NGA 1811-1812.
I.
Sau trận Éc-phua, A-lếch-xan trở về Pê-téc-bua với ý định ủng hộ
sự liên minh Pháp - Nga và không đi chệch đường lối của Na-pô-lê-
ông, ít ra thì cũng là trong những ngày gần đây nhất. Rồi đây, khi
một cuốn sử khoa học và tỉ mỉ nói về kinh tế xã hội và chính trị của
nước Nga hồi đầu thế kỷ thứ XIX được viết ra thì chắc chắn những
nhà nghiên cứu của những thời đại sau này sẽ chú ý và dành nhiều
trang giấy để viết về những năm lạ lùng ấy, kể từ trận Éc-phua cho
đến cuộc xâm lược của Na-pô-lê-ông vào năm 1812. Trong bốn năm ấy, đã diễn ra một cuộc đấu tranh cực
kỳ phức tạp giữa những lực lượng và trào lưu xã hội đối địch nhau, do đó nhân vật Xpê-ran-xki xuất hiện
rồi sụp đổ đã là một tất yếu lịch sử.
Lúc ấy, vấn đề cải cách bộ máy cai trị của đế quốc Nga đã rõ rệt là một vấn đề khẩn cấp. Au-xtéc-lít,
Phrit-lan, Tin-dít, ngần ấy vấp váp cũng đủ làm cho người ta có ý thức rằng cần thiết phải có một sự cải
cách. Nhưng mặt khác, những thất bại khủng khiếp mà nước Nga chịu đựng trong hai cuộc chiến tranh lớn,
do chính nước Nga tiến hành chống Na-pô-lê-ông vào những năm 1805-1807, đã kết thúc bằng một cuộc
liên minh tương đối có lợi (mặc dầu người ta vẫn có thể nói đến cái nhục Tin-dít) với kẻ đi chinh phục thế
giới và sau đó ít lâu lại được hởng đất đai rộng lớn của nước Phần Lan thì rất tự nhiên rằng Sa hoàng không
nhìn thấy những lý do phải tiến hành những cuộc cải cách sâu sắc và căn bản tối thiểu, cũng không thấy
được phải tiến hành những cuộc cải cách giống như ở nước Phổ sau thảm họa I-ê-na. Chính khi ấy Xpê-
ran-xki đã xuất hiện rất đúng lúc. Người bình dân thông minh, khôn khéo và thận trọng ấy là người ở trong
đoàn hộ giá A-lếch-xan từ Éc-phua trở về, và ông ta rất khâm phục Na-pô-lê-ông. Xpê-ran-xki không đụng
chạm mảy may gì đến chế độ nông nô dù chỉ là bề ngoài, trái lại đã cố sức chứng minh rằng nó không
giống gì với chế độ nô lệ. Xpê-ran-xki cũng không đụng chạm chút gì đến nhà thờ Thiên chúa giáo chính
thống mà Xpê-ran-xki thường hết lời ca tụng. Vậy thì còn phải nói gì đến việc Xpê-ran-xki không bao giờ
muốn đặt ra một sự hạn chế nào đó đối với giai cấp quý tộc, và trái lại, Xpê-ran-xki còn thấy nền chuyên
chế của Sa hoàng là động lực chính của những cuộc cải cách do ông ta tiến hành. Những cải cách ấy vừa
đúng để nhằm biến một chế độ quân chủ chuyên chế, không còn sinh sắc, nửa phương Đông, và trở thành
vật đặc hữu của dòng họ Hon-sten Gốt-to - một dòng họ đã chiếm đoạt danh hiệu của dòng họ quý tộc Rô-
ma-nốp đã tàn hạ - thành một quốc gia châu Âu hiện đại, có một bộ máy hành chính đầy hiệu lực, có những

để tỏ sự lạnh nhạt của mình đối với viên đại sứ Pháp Cô-lanh-cua, và Sa hoàng càng tỏ rõ hòa hảo và ân
cần với viên đại sứ bao nhiêu thì giới quý tộc của Pê-tec-bua "mới" và đặc biệt là giới quý tộc ở Mát-xcơ-
va cũ lại càng tỏ thái độ hằn học rõ rệt với viên đại sứ ấy bấy nhiêu.
Nhưng vào cuối năm 1810, A-lếch-xan thôi không chống lại cái trào lưu đương thắng thế ấy nữa. Trước
hết vì A-lếch-xan đã tỉnh ngộ khám phá ra rằng những lời nói của Na-pô-lê-ông về sự bành trướng ảnh h-
ởng của Nga ở phương Đông, ở Thổ Nhĩ Kỳ cuối cùng chỉ là những lời nói suông; hai là vì Na-pô-lê-ông
vẫn không rút quân ra khỏi nước Phổ và nhất là đang cùng với Ba Lan tiến hành một âm mưu nào đó,
không từ bỏ ý định phục hưng nước Ba Lan, điều đó đe dọa sự toàn vẹn biên giới của nước Nga đang lo
ngại rằng mình có thể bị cướp đoạt mất đất Lít-va; thứ ba là đối với những thiếu sót của Nga trong khi thi
hành cuộc phong tỏa lục địa thì những sự phản kháng và bất bình của Na-pô-lê-ông đã diễn ra dưới hình
thức nhục mạ thậm tệ, xúc phạm A-lếch-xan; thứ tư là sát nhập những lãnh thổ của các nước khác mà Na-
pô-lê-ông tuỳ ý thực hiện trong những năm 1810-1811 bằng cách hạ tay ký một chữ là xong đã làm cho A-
lếch-xan lo lắng và tức giận. Uy quyền không hạn độ của Na-pô-lê-ông tự bản thân nó luôn luôn là một sự
uy hiếp treo trên đầu các nước chư hầu, trong số đó, kể từ sau trận Tin-dít, đương nhiên là có A-lếch-xan
(Sa hoàng biết điều đó). Người ta nói mỉa mai đến những ân huệ nhỏ nhặt mà Na-pô-lê-ông đã ban cho A-
lếch-xan năm 1807, bằng cách tặng Nga hoàng thành phố Bi-ê-lốt-xtốc của Phổ và năm 1809, một mẩu đất
của Áo ở biên thùy xứ Ga-li-xi. Người ta nói Na-pô-lê-ông đã đối xử với A-lếch-xan cũng như trước đây
các Sa hoàng đối xử với các triều thần trung thành của mình, khi có công lao thì ban thưởng cho một số
"thần dân".
Khi dự kiến kết hôn của Na-pô-lê-ông với quận chúa An-na Páp-lốp-na không thành thì lần đầu tiên ở
khắp châu Âu người ta nói đến sự bất hòa nghiêm trọng sắp tới giữa hai vị hoàng đế. Sự kết hôn của Na-pô-
lê-ông với con gái vua Phran-xơ nước Áo được hiểu nh sự thay thế cho cuộc liên minh Pháp - Nga bằng
cuộc liên minh Pháp - Áo.
Những bằng cớ chính xác cho phép xác định rằng Na-pô-lê-ông không những bắt đầu nói thẳng đến cuộc
chiến tranh với Nga, mà còn nghiên cứu vấn đề ấy một cách nghiêm chỉnh ngay từ tháng giêng năm 1811,
khi Na-pô-lê-ông được biết tin về biểu thuế quan mới của nước Nga.
Biểu thuế quan mới này nâng lên khá cao mức thuế nhập khẩu đánh vào rượu vang, tơ lụa, nhung và
những hàng xa xỉ khác, tức là những mặt hàng chủ yếu từ Pháp xuất khẩu sang Nga. Na-pô-lê-ông đã phản
đối. Người ta đã trả lời Na-pô-lê-ông rằng tình hình trầm trọng của nền tài chính nước Nga đã buộc phải
làm như vậy. Và biểu thuế ấy vẫn được thi hành. Ngày càng nhiều những sự khiếu nại về việc nước Nga

độ nông nô chưa hoàn toàn bị xoá bỏ ở Phổ thì tất cả những cơ sở pháp chế của nó cũng đã bị phá hoại
nặng nề. Ngoài ra, người ta còn tiến hành một số cải cách khác nữa.
Nhưng Stai, con người yêu nước nồng nàn ấy, vì đã bộc lộ quá rõ rệt nhiệt tình của mình đối với cuộc khởi
nghĩa của Tây Ban Nha nên đã làm cho cảnh sát của Na-pô-lê-ông chú ý: một bức thư của Stai đã bị chặn
giữ lại và, dưới con mắt của hoàng đế, bức thư ấy bao hàm ác ý, nên hoàng đế đã ra lệnh cho Phri-đrích
Vin-hem đệ tam tức khắc đuổi Stai khỏi lãnh thổ Phổ. Để tỏ lòng sốt sắng không những vua Vin-hem lập
tức chấp hành lệnh ấy, mà còn thêm vào đó việc tịch thu tài sản của nhà chính trị bất hạnh này.
Tuy vậy, công cuộc cải cách ở nước Phổ chỉ chậm lại chứ không gián đoạn hẳn. Sác-hoóc, thượng thư bộ
chiến tranh, Gơ-nai-de-nau và những người giúp việc tìm hết cách để tổ chức lại quân đội. Theo đúng điều
kiện của Na -pô-lê-ông thì nước Phổ không được duy trì một đạo quân quá 4 vạn 2 nghìn người, nhưng
chính phủ Phổ đã khéo xoay xỏa bằng mọi phương kế khác nhau để có thể rút rất ngắn thời hạn nghĩa vụ
binh địch nhằm huấn luyện quân sự cho một số rất đông người. Như vậy, trong khi chịu khuất phục trước ý
chí của Na-pô-lê-ông, trong khi chịu luồn cúi, bợ đỡ, tự hạ, nước Phổ đã lặng lẽ chuẩn bị cho những thời
gian tới, và tin tưởng sẽ thoát khỏi tình thế tuyệt vọng, không thể chịu đựng được ấy, cái tình thế do sự thất
bại khủng khiếp năm 1806 và hòa ước Tin-dít năm 1807 đẻ ra.
Năm 1809, khi chiến tranh giữa Na-pô-lê-ông và nước Áo bùng nổ thì về phía nước Phổ, đã nảy sinh ra
một mưu đồ cá nhân, một thứ quằn quại tuyệt vọng, để lật đổ ách thống trị của kẻ thù: thiếu tá Sin, cùng
một bộ phận thuộc trung đoàn quân khinh kỵ do ông chỉ huy, đã bắt đầu một cuộc chiến tranh du kích. Ông
đã bị đánh bại và bị giết, những bạn chiến đấu của ông bị tòa án quân sự Phổ kết tội và xử bắn theo lệnh
của Na-pô-lê-ông. Vừa sợ hãi, vừa tức giận Sin, nhà vua như người điên cuồng mất trí, nhưng Na-pô-lê-ông
lúc này lại lấy làm bằng lòng về những cuộc hành hình ấy và những lời cam kết quỵ luỵ của Phri-đrích Vin-
hem. Sau trận thất bại mới của nước Áo và Va-gram, sau hòa ước Sơn-brun và sau khi Na-pô-lê-ông kết
hôn với Ma-ri Lu-i-dơ, nước Phổ thấy những hy vọng phục quốc cuối cùng của mình đã bị tan: nước Áo
hình như đã hoàn toàn và dứt khoát đi theo đường lối chính trị của Na-pô-lê-ông. Trông cậy ai giúp đỡ bây
giờ và căn cứ vào đâu mà đặt hy vọng? Vào sự bất hòa đang chớm nở giữa Na-pô-lê-ông và nước Nga
chăng? Nhưng nó tiến triển quá chậm và từ sau trận Au-xtéc-lít và Phrít-lan người ta đã không còn tin
tưởng vào lực lượng của nước Nga như ngày trước nữa.
Ngay từ những ngày đầu của năm 1810, đã bắt đầu có tin đồn dữ; người ta gán cho Na-pô-lê-ông có ý
định đơn giản bằng một bản sắc lệnh hoặc đem chia cắt nước Phổ cho đế quốc Pháp, cho vương quốc Vét-
xpha-li của Giê-rôm Bô-na-pác và cho các xứ Xắc-xơ, chư hầu của Na-pô-lê-ông, hoặc là bằng cách bỏ

này đã diễn ra ngày 5 tháng 6 năm 1810 và đến ngày 7 tháng 6 năm 1810, vị đại thần mới của nớc Phổ viết
cho Na-pô-lê-ông "Tin tưởng một cách sâu sắc rằng nước Phổ chỉ có thể phục hưng cũng như bảo đảm sự
toàn vẹn lãnh thổ và hạnh phúc tương lai của mình bằng cách thật thà đi theo chính thể của hoàng đế, tâu bệ
hạ, hạ thần cho rằng không có gì quang vinh cho hạ thần hơn là được lòng ái mộ và tin cậy của Bệ hạ, với
niềm tôn kính sâu sắc nhất, hạ thần nguyện làm kẻ tôi tớ ngoan ngoãn và tận tụy nhất của Bệ hạ - Nam tước
Ha-den-ben đại thần triều đình Vương quốc Phổ".
Các thứ thuế đảm phụ đợc nộp đúng kỳ hạn, cuộc phong tỏa chấp hành nghiêm ngặt, nhà vua run sợ và
cúi rạp trớc Na-pô-lê-ông, Ha-den-ben nịnh nọt và tự hạ mình, nhng Na-pô-lê-ông vẫn không rút quân khỏi
các pháo đài Phổ và cũng không hứa hẹn chắc chắn một điều gì, Sau tất cả những sự việc ấy thì ngời ta
không lấy gì làm lạ khi thấy Na-pô-lê-ông, để chuẩn bị chiến tranh với nớc Nga, đã đột nhiên buộc nớc Phổ
phải đa quân tham chiến; nớc Phổ đã tuân lệnh , song không phải nó không có nhiều bề do dự, vả lại chính
vì vậy mà hoàng đế đã phải cho chấm dứt ngay tức khắc những sự do dự ấy: ngày 14 tháng 11 năm 1811,
Na-pô-lê-ông chỉ thị cho thống chế Đa-vu phải sẵn sàng để khi có lệnh là tiến ngay vào nớc Phổ và đặt toàn
nớc Phổ dới sự chiếm đóng của quân đội Pháp. Ngày 24 tháng 2 năm 1812, một hiệp định đã đ ợc ký kết ở
Pa-ri, theo hiệp định ấy nớc Phổ cam kết đứng về phía Na-pô-lê-ông để tham chiến trong bất kỳ một cuộc
chiến tranh nào mà Na-pô-lê-ông tiến hành.
Ngay sau đó, Na-pô-lê-ông hớng về phía nớc áo. Công việc này đợc giải quyết chẳng khó khăn gì lắm. Sau
trận Va-gram và hoà ớc Sơn-brun, chính phủ áo đã khiếp đảm; sau khi Na-pô-lê-ông kết hôn với Ma-ri Lu-
i-dơ, Mét-te-ních và các chính khách khác có tiếng tăm của áo đã cho rằng đi theo đờng lối của Na-pô-lê-
ông là có lợi, ngỡ là có thể xin xỏ kẻ chiến thắng đợc chút gì để bù vào chỗ mất mát một số tỉnh. Na-pô-lê-
ông có thể đánh nớc áo từ mặt phía tây và phía bắc qua xứ Ba-vi-e và xứ Xắc-xơ, từ mặt trận phía nam, từ
các tỉnh I-ly-ri , nghĩa là từ Các-ni-on và Ca-ranh-xi và từ vơng quốc ý đánh vào. Na-pô-lê-ông có thể tràn
tới từ phía đông bắc, từ Ba Lan (qua xứ Pha-li-xi). Đế quốc và các ch hầu của Na-pô-lê-ông bao vây và
thiết chặt nớc áo bốn bề.
Nỗi lo sợ bị xâm chiếm và những niềm hy vọng đặt vào lợng bao dung của anh chàng rể uy quyền vô thợng
của mình đã làm cho hoàng đế Phan-xơ trở thành một tên đày tớ dễ bảo của Na-pô-lê-ông chẳng kém gì
Phri-đrich Vin-hem đệ tam đang kinh sợ khiếp đảm. ở Viên cũng vậy, trong mấy năm nay Na-pô-lê-ông chỉ
nghe thấy dội đến tai những lời xu nịnh hèn hạ. Năm 1811, khi hoàng hậu Ma-ri Lu-i-dơ sinh đ ợc một đứa
con trai, kẻ kế tiếp nghiệp đế chế Na-pô-lê-ông, thì ở Viên, để tỏ lòng sùng ái sâu sắc nhất đối với triều
đình, ngời ta cho xuất bản một bức tranh vẽ Đức mẹ Đồng trinh với những đặc điểm của Ma-ri Lu-i-dơ ôm

Đối với cuộc chiến tranh sắp xảy ra này, nớc Phổ phải cam kết cung cấp cho Na-pô-lê-ông 2 vạn quân và n-
ớc áo 3 vạn. Ngoài ra, với danh nghĩa là những khoản đảm phụ còn đọng lại cha trả đợc, nớc Phổ phải cung
cấp cho quân đội Na-pô-lê-ông 2 vạn tấn lúa mạch, 4 vạn tấn lúa mì, hơn 4 vạn con bò và 70 triệu chai rợu
mạnh.
Vào đầu mùa xuân, sự chuẩn bị về mặt ngoại giao của cuộc chiến tranh đã xong xuôi. Vụ mùa năm 1811 bị
thất bát nặng, trong thời gian từ cuối mùa đông năm ấy và những tháng đầu năm 1812, một số vùng ở Pháp
lâm vào cảnh đói kém, do đó, ở thôn quê, có nơi bị rối loạn và tình hình ấy đe dọa lan ra những nơi khác.
Tình thế ấy đã làm cho Na-pô-lê-ông phải lùi chiến dịch chậm lại mất một tháng rỡi hay hai tháng. Những
hoạt động của bọn lũng đoạn và đầu cơ đã làm tăng thêm tình hình nhộn nhạo và mối căm phẫn ở nông
thôn, và sự rối loạn ấy cũng là lý do làm chậm việc mở chiến dịch của Na-pô-lê-ông. Trong cuốn Gia đình
thần thánh, Mác đã nêu sự kiện này và kết luận đúng đắn rằng những hoạt động của bọn đầu cơ lũng đoạn
đã góp phần vào sự thất bại của chiến dịch nớc Nga và sự lung lay đầu tiên của đế quốc Pháp. Cũng cần
phải chú ý một điểm nữa là việc trng binh, tiến hành rất ỳ ạch từ sáu năm nay (kể từ sau trận Au-xtéc-lít)
lần này đã dẫn đến kết quả là vào năm 1811 và đầu năm 1812 số ngời trốn binh dịch tăng lên nhiều một
cách đặc biệt, những ngời bị gọi ra tòng quân bỏ trốn vào rừng ẩn náu, chui vào hang nấp kín. Những khó
khăn về mặt kinh tế, hậu quả của những cuộc chiến tranh liên miên và của nạn thuế má nặng nề (đặc biệt là
cuộc chiến tranh trờng kỳ ở Tây Bạn Nha) đã làm cho đông đảo quần chúng nông dân bất bình, điều này đ-
ợc thể hiện ở sự trốn tránh nghĩa vụ binh địch ngày càng phát triển. Trong khi kêu ca là do nạn trng binh
mà mất nguồn nhân công nông nghiệp rẻ tiền, bọn địa chủ cũng đã bắt đầu tỏ thái độ bất bình.
Na-pô-lê-ông buộc phải dùng những đội quân lu động đi càn bắt những ngời trốn tránh trong rừng để cỡng
ép họ tòng quân. Nhờ những biện pháp áp bức nh vậy, nên dù sao việc chiêu binh trớc khi bớc vào cuộc
chiến tranh năm 1812 cũng đạt đợc gần đủ số quân mà Na-pô-lê-ông mong muốn.
Vào cuối mùa xuân năm 1812, toàn bộ sự chuẩn bị về quân sự và ngoại giao của chiến dịch đã xong xuôi
và đã có những phần đợc sắp đặt xong cả về chi tiết. Toàn thể châu Âu ch hầu sẵn sàng ngoan ngoãn đi
đánh nớc Nga. Ông hoàng đế đã quyết định chia cắt nớc Tây Ban Nha : năm 1811 ông đã tách ra khỏi lãnh
thổ của anh ông ta là Giô-dép bô-na-pác, ngời đã đợc ông ta phong làm vua nớc Tây Ban Nha, tỉnh Ca-ta-
lô-nhơ, một tỉnh giàu có và có nền công nghiệp phát triển nhất của Tây Ban Nha, để sáp nhập tỉnh đó vào
nớc Pháp và chia làm bốn quận. Việc ấy, đã làm giầu cho nền thơng nghiệp Pháp, đợc Na-pô-lê-ông coi là
có tính chất trừng phạt dân Tây Ban Nha "phiến loạn". Nhng cuộc "phiến loạn" ấy kéo dài cả ở những quận
Ca-ta-lô-nhơ mới của nớc Pháp chiếm đóng của Tây Ban Nha, mặc dầu về danh nghĩa thì đất đai là "độc