Nhập môn Công nghệ sinh học
140
Chương 5

Công nghệ sinh học động vật

I. Mở đầu
Tế bào động vật có thể sinh trưởng trên các loại môi trường dinh
dưỡng tổng hợp bên ngoài cơ thể, vì thế chúng đã được nuôi cấy cho các
mục đích sau:
- Nghiên cứu các tế bào ung thư, phân loại các khối u ác tính, xác định
sự tương hợp của mô trong cấy ghép, nghiên cứu các tế bào đặc biệt cùng sự
tương tác của chúng, sản xuất tế bào gốc…
- Ứng dụng để sản xuất các hợp chất hóa sinh quan trọng dùng trong
chẩn đoán như các hormone sinh trưởng của người, interferon, hoạt tố
plasminogen mô, các viral vaccine và các kháng thể đơn dòng (monoclonal
antibodies). Theo phương pháp truyền thống các hợp chất hóa sinh này được
sản xuất bằng cách sử dụng các động vật sống hoặc được tách chiết từ xác
người chết. Chẳng hạn, các kháng thể đơn dòng có thể được sản xuất bằng
cách nuôi cấy các tế bào hybridoma trong các khoang màng bụng
(peritoneal cavity) của chuột, hoặc hormone sinh trưởng dùng để chữa bệnh
còi (dwarfism) có thể được tách chiết từ xác người chết. Tuy nhiên, số
lượng thu được từ các phương pháp này rất hạn chế vì thế việc ứng dụng
rộng rãi chúng trong điều trị còn gặp nhiều khó khăn.
Chuyển gen vào động vật để tạo ra nguồn thực phẩm có giá trị là một
trong những ứng dụng có ý nghĩa của công nghệ sinh học động vật. Tuy
nhiên, hướng nghiên cứu này vẫn còn một vài hạn chế trên động vật có vú
lớn do chúng sinh sản mỗi lần rất ít trứng, việc cấy phôi trở vào mẹ mang
phức tạp, mỗi mẹ mang chỉ nhận được một ít phôi, trứng của đa số động vật
nuôi có tế bào chất rất đục nên khó nhìn thấy tiền nhân để chuyển gen vào…
Mục tiêu của chuyển gen là nhằm đưa vào vật nuôi những tính trạng có hiệu

khuẩn bằng cách dùng công nghệ DNA tái tổ hợp. Tốc độ sinh trưởng
nhanh, thành phần môi trường đơn giản và rẻ tiền của nuôi cấy tế bào vi
khuẩn khiến chúng có nhiều ưu điểm hơn so với nuôi cấy tế bào động vật có
vú. Tuy nhiên, vi khuẩn thiếu khả năng biến đổi hậu dịch mã (post-
translational modifications) bao gồm việc phân giải protein, liên kết tiểu đơn
vị (subunit), hoặc nhiều phản ứng kết hợp khác nhau như glycosylation,
methylation, carboxylation, amidation, hình thành các cầu nối disulfide hoặc
phosphorylation các gốc amino acid. Những sửa đổi này rất quan trọng ảnh
hưởng đến hoạt tính sinh học của sản phẩm. Ví dụ quá trình glycosylation
có thể giúp bảo vệ protein chống lại sự phân giải chúng, duy trì khả năng ổn
định cấu trúc và biến đổi kháng nguyên.

Nhập môn Công nghệ sinh học
142
Bảng 5.1. Các sản phẩm quan trọng của nuôi cấy tế bào động vật Enzyme Urokinase, hoạt tố plasminogen mô
Nhóm I
Hormone Hormone sinh trưởng (GH)

Các nhân tố sinh
trưởng
Các cytokine khác
Nhóm II
Vaccine Bệnh dại, bệnh quai bị, bệnh sởi ở
người…
Veterinary-FMD vaccine, New Cattle’s
Disease ...
Nhóm III

khăn sau:
- Các tế bào động vật có kích thước lớn hơn và cấu trúc phức tạp hơn
các tế bào vi sinh vật.
- Tốc độ sinh trưởng của tế bào động vật rất chậm so với tế bào vi sinh
vật. Vì thế, sản lượng của chúng khá thấp và việc duy trì điều kiện nuôi cấy
vô trùng trong một thời gian dài thường gặp nhiều khó khăn hơn.
- Các tế bào động vật được bao bọc bởi màng huyết tương, mỏng hơn
nhiều so với thành tế bào dày chắc thường thấy ở vi sinh vật hoặc tế bào
thực vật, và kết quả là chúng rất dễ bị vỡ.
- Nhu cầu dinh dưỡng của tế bào động vật chưa được xác định một
cách đầy đủ, và môi trường nuôi cấy thường đòi hỏi bổ sung huyết thanh
máu rất đắt tiền.
- Tế bào động vật là một phần của mô đã được tổ chức (phân hóa) hơn
là một cơ thể đơn bào riêng biệt như vi sinh vật.
- Hầu hết các tế bào động vật chỉ sinh trưởng khi được gắn trên một bề
mặt.

2. Các dòng tế bào động vật có vú và các đặc điểm của nó
Các tế bào động vật có vú là tế bào eukaryote, chúng được liên kết với
nhau bởi các nguyên liệu gian bào để tạo thành mô. Mô động vật thường
được phân chia theo bốn nhóm: biểu mô (epithelium), mô liên kết
(connective tissue), mô cơ (muscle) và mô thần kinh (nerve). Biểu mô tạo
thành lớp phủ và lớp lót trên các bề mặt tự do của cơ thể, cả bên trong và
bên ngoài. Ở mô liên kết, các tế bào thường được bao bọc trong thể gian bào
rộng (kéo dài), đó có thể là chất lỏng, hơi rắn hoặc rắn. Các tế bào mô cơ
thường thon dài và được gắn với nhau thành một phiến hoặc một bó bởi mô
liên kết. Mô cơ chịu trách nhiệm cho hầu hết chuyển động ở động vật bậc
cao. Các tế bào mô thần kinh gồm có thân bào chứa nhân và một hoặc nhiều
phần mở rộng dài và mảnh được gọi là sợi. Các tế bào thần kinh được kích
thích dễ dàng và truyền xung động rất nhanh.

rỗng, microcapsule, hoặc trên các hạt nhỏ có kích thước hiển vi gọi là
microcarrier.

3. Các sản phẩm thương mại của nuôi cấy tế bào động vật có vú
Các sản phẩm sinh học được sản xuất bằng tế bào động vật có vú chủ
yếu là các glycoprotein. Bảng 5.2 giới thiệu một số sản phẩm tiêu biểu. Sự
phức tạp và chi phí cao của các quá trình nuôi cấy tế bào động vật cho thấy
sản xuất protein bằng tế bào động vật có vú chỉ thật sự kinh tế đối với những
sản phẩm có giá trị cao (>USD 10
6
/kg). Vì thế, các sản phẩm protein của tế
Nhập môn Công nghệ sinh học
145
bào động vật có vú là những sản phẩm chủ yếu dùng làm dược phẩm.
Kháng thể đơn dòng (monoclonal antibodies-Mabs) là sản phẩm nuôi cấy tế
bào động vật có vú có giá trị nhất hiện nay. Các tính chất liên kết đặc hiệu
cao của Mabs có thể được dùng trong chẩn đoán (cả y học lẫn thú y), phân
tích hình ảnh (ung thư và bệnh tim), tinh sạch sản phẩm (sắc ký ái lực) và
như là các nhân tố trị liệu. Các protein có đặc tính dược liệu khác sản xuất
bằng nuôi cấy tế bào động vật có vú được hướng tới sử dụng trong điều trị
ung thư, bệnh tim, các bệnh về máu và rối loạn hormone.
- Quá trình glycosyl hóa một phân tử protein (hậu dịch mã) xảy ra ở
mạng lưới nội sinh chất (endoplasmic reticulum-ER) và phức hợp Golgi của
tế bào eukaryote, và phụ thuộc vào sự hiện diện của các enzyme đặc hiệu:
glycosyltransferase và glycosidase.
- Vi khuẩn hoặc không chứa các cơ quan tử này hoặc không chứa các
enzyme vì thế không thể thực hiện sự biến đổi hậu dịch mã này.
- Nấm men và nấm sợi (eukaryote) có thể glycosyl hóa các protein từ
các tế bào động vật có vú nhưng thực hiện khó khăn hơn.
- Một số protein dùng làm dược phẩm không được glycosyl hóa hoặc

Nhân tố VII, VIII, IX
và X
Các tác nhân gây cục máu, bệnh
máu loãng khó đông
Liên kết N và O
Hormone kích thích
nang noãn (FSH), kích
dục tố màng đệm ở
người (hCG)
Điều trị vô sinh Liên kết N và O
Interleukin-2 Chống ung thư, điều hòa miễn
dịch, điều trị HIV
Liên kết O
Interferon-alpha
(IFN- )
Chống ung thư, điều hòa miễn
dịch
Liên kết N và O
Interferon-beta
(IFN- )
Chống ung thư, tác nhân chống
virus
Liên kết N
Interferon-gamma
(IFN- )
Tác nhân chống ung thư, điều
hòa miễn dịch
Liên kết N
Nhân tố kích thích
khuẩn lạc bạch cầu hạt

u trên thực tế là các dấu hiệu phân biệt glycoprotein đặc trưng cho các tế
bào ung thư, và do đó là phương thức có nhiều tiềm năng trong chẩn đoán
ung thư hoặc sản xuất các dược phẩm đích cho nó.

5. Môi trường nuôi cấy tế bào động vật có vú
Nhu cầu dinh dưỡng của các tế bào động vật có vú lớn hơn vi sinh vật
do, không giống các vi sinh vật, động vật không trao đổi chất nitrogen vô
cơ. Vì thế, nhiều amino acid và vitamin cần phải được bổ sung vào môi
trường. Môi trường đặc trưng dùng trong nuôi cấy tế bào động vật bao gồm
các amino acid, các vitamin, các hormone, các nhân tố sinh trưởng, muối
khoáng và glucose. Ngoài ra, môi trường cần được cung cấp từ 2-20% (theo
thể tích) huyết thanh của động vật có vú. Mặc dù huyết thanh có thành phần
chưa được xác định đầy đủ, nhưng nhiều nghiên cứu đã cho thấy nó rất cần
Nhập môn Công nghệ sinh học
148
thiết cho sự phát triển và tồn tại của tế bào trong nuôi cấy. Bảng 5.3 trình
bày thành phần và hàm lượng của các chất trong môi trường Eagle (Eagle
1959), đây là một trong những môi trường được sử dụng phổ biến.

Bảng 5.3. Thành phần môi trường Eagle (1959)

Thành phần Nồng độ
(mg/L)
Thành phần Nồng độ
(mg/L)
1. L-Amino acid
Arginine
Cystine
Glutamine
Histidine

5-10%
3. Vitamin
Choline
Folic acid
Inositol
Nicotinamide
Pantothenate
Pyridoxal
Riboflavin
Thiamine

4. Muối
NaCl
KCl
CaCl
2

MgCl
2
.6H
2
O
NaH
2
PO
4
. 2H
2
O
NaHCO

được thực hiện để xây dựng công thức môi trường không có huyết thanh.
Những công thức này chứa các hormone và các nhân tố sinh trưởng được
tinh sạch để thay thế cho huyết thanh.

6. Nuôi cấy tế bào động vật có vú trên quy mô lớn
6.1. Các điều kiện chung
Hệ thống lên men (fermenter) đã được sử dụng trong nuôi cấy vi
khuẩn và nấm men từ rất lâu. Đầu tiên, sự lên men (fermentation) là thuật
ngữ dùng cho sản xuất ethanol. Sau đó, các nhà vi sinh vật học ứng dụng
các nguyên tắc trên để tách chiết các vitamin, các acid hữu cơ và các kháng
sinh… Kết quả dẫn đến sự phát triển nhanh chóng các phương pháp và các
hệ thống lên men khác nhau.
Các nguyên lý tương tự sau đó được ứng dụng cho nuôi cấy sinh khối
tế bào động vật và thực vật. Tuy nhiên, nuôi cấy các tế bào động vật và thực
vật khó khăn hơn nhiều so với vi sinh vật, cái chính là do quá trình trao đổi
chất trong các loại tế bào này diễn ra chậm, điều này cũng phản ánh tốc độ
sinh trưởng chậm của tế bào. Các tế bào động vật có nhu cầu dinh dưỡng
phức tạp hơn so với vi khuẩn và nấm men, chúng không có thành tế bào như
vi khuẩn vì thế chúng rất dễ biến dạng và vỡ. Do đó, các hệ thống khuấy và
sục khí được thiết kế khác với nuôi cấy vi khuẩn. Mật độ tế bào thấp sẽ cho
nồng độ sản phẩm thấp. Mặc dù có một số điểm không thuận lợi, nhưng hệ
thống lên men đã được sử dụng để nuôi cấy tế bào động vật ít nhất cũng đã
vài chục năm (Hình 5.1). Các dòng tế bào khác nhau như BHK-21, LS, các
tế bào Namalwa… đã được sinh trưởng trong hệ lên men theo phương thức
nuôi cấy chìm ngập trong môi trường để sản xuất các viral vaccine và các
sản phẩm khác.
- Đặc điểm dễ biến dạng và dễ vỡ của tế bào động vật đã được khắc
phục bằng cách:
+ Sử dụng hệ lên men có cánh khuấy hình mái chèo.
+ Cung cấp khí trực tiếp có thể tạo ra bọt khí dễ làm vỡ tế bào, vì thế

làm rõ.
- Nuôi cấy tế bào động vật ở quy mô phòng thí nghiệm. Các tế bào
động vật có vú được duy trì bằng cách cấy chuyển với một số lượng ổn định
trong các chai bẹt bằng nhựa có đáy nông (được gọi là T-flask hoặc Roux-
bottle) chứa từ 10-100 mL môi trường (Hình 5.3):
+ Các tế bào dính bám sẽ gắn vào đáy chai, và những lần cấy chuyển
sau phải dùng trypsin (một loại protease hòa tan được các protein bắc cầu)
để tách rời tế bào.
+ Các tế bào dịch huyền phù gắn lỏng lẽo hơn tế bào dính bám và có
thể lấy ra bằng cách lắc bình nuôi cấy. Cần lưu ý là lượng mẫu đưa vào
không được quá ít, mật độ thường được sử dụng là khoảng 2 10
5
tế bào/mL
hoặc hơn cùng với một ít môi trường đã gần hết chất dinh dưỡng của lần
nuôi cấy trước đó (spent medium), trong môi trường này có thể chứa các
nhân tố chưa biết có tác dụng kích thích sinh trưởng tế bào. Trong một số
trường hợp khác, môi trường đã sử dụng gần hết chất dinh dưỡng phải được
loại bỏ bằng cách ly tâm để tránh các sản phẩm phụ gây ức chế có mặt trong
môi trường.
- Nuôi cấy tế bào động vật có vú ở quy mô lớn. Thể tích môi trường
thường sử dụng là khoảng 200 L, thể tích này đáp ứng được yêu cầu sản
xuất cho các protein trị liệu có giá trị cao. Nhưng dù vậy, quá trình nuôi cấy
vẫn đòi hỏi một số bước trung gian, bước đầu tiên chuyển tế bào từ nuôi cấy
tĩnh tới bình nuôi có lắc hoặc bình nuôi xoay (spinner flask) (Hình 5.3).
Bình nuôi xoay, có trang bị cánh khuấy từ tính treo xuống từ nắp bình mà
không tiếp xúc với đáy, được phát triển đầu tiên để tạo ra sự khuấy trộn nhẹ
cho nuôi cấy microcarrier, nhưng hiện nay cũng được dùng cho nuôi cấy
dịch huyền phù. Hệ số độ chia (scale-up factor) từ nuôi cấy tĩnh, hoặc các
bình lắc không điều chỉnh pH, thường nhỏ hơn 5, nghĩa là một thể tích cấy
gây ít nhất là 20% phải được dùng. Trong hệ lên men, nơi có mật độ tế bào

Nuôi cấy mẻ có cung cấp dinh dưỡng (fed-batch culture), trong một
nghĩa chính xác, được điều khiển cùng một phương thức như nuôi cấy thể
ổn định hóa tính (chemostat culture), nghĩa là tốc độ sinh trưởng tế bào bị
hạn chế bởi tốc độ pha loãng và cơ chất giới hạn sự sinh trưởng. Lý do để sử
dụng kỹ thuật nuôi cấy mẻ có cung cấp dinh dưỡng (được giới hạn cơ chất)
là vì sự giới hạn O
2
và chuyển hóa bài tiết quá mức bị ngăn cản trong quá
trình nuôi cấy, kết quả là mật độ tế bào cao hơn nhiều so với nuôi cấy mẻ.
Mặc dù nuôi cấy mẻ có cung cấp dinh dưỡng (được giới hạn glucose và
glutamine) cũng giải quyết được vấn đề chuyển hóa bài tiết quá mức trong
tế bào động vật có vú, nhưng nó không đủ để làm tăng mật độ tế bào lên
một cách đáng kể. Bằng cách cung cấp một hỗn hợp cân bằng các chất dinh
dưỡng, mật độ tế bào và nồng độ sản phẩm cũng được cải thiện hơn 10 lần
so với nuôi cấy mẻ. Nuôi cấy mẻ có cung cấp dinh dưỡng có thể kéo dài ít
nhất tới một tháng, các quá trình nuôi cấy ở quy mô 15 m
3
đã được khảo sát
và mật độ tế bào trong khoảng 1-1,4 10
7
tế bào sinh trưởng/mL cũng đã
được thông báo.

6.4. Nuôi cấy thể ổn định hóa tính
Nuôi cấy chemostat là kiểu nuôi cấy có sự bổ sung liên tục môi trường
sạch và sự chảy ra của chất lỏng nuôi cấy, đồng thời giữ thể tích nuôi cấy
không đổi (Hình 5.2). Trong nuôi cấy vi sinh vật ở trạng thái ổn định
Nhập môn Công nghệ sinh học
153
(steady-state), mối quan hệ giữa tốc độ pha loãng (D) và tốc độ sinh trưởng

hòa tan, pH, nồng độ glucose và
glutamine, nồng độ các vitamin và amino acid lên sinh trưởng và tạo thành
sản phẩm, đã được khảo sát bằng cách dùng hệ nuôi cấy chemostat. Các quá
trình sản xuất chemostat với reactor (bình nuôi) có thể tích lên tới 2 m
3
cũng
đã được khảo sát.
Nuôi cấy chemostat cho các mục đích sản xuất có một vài nhược
điểm. Thời gian nuôi cấy dài ngày (ít nhất là năm tuần) đã tăng đáng kể
nguy cơ nhiễm bẩn, và thời gian cần thiết để tái thiết lập một nuôi cấy trạng
thái ổn định sau khi sự nhiễm bẩn xuất hiện lâu hơn việc tái khởi động các
quá trình nuôi cấy mẻ hoặc mẻ có cung cấp chất dinh dưỡng. Hơn nữa, giá
trị của một quá trình sản xuất dựa trên nuôi cấy liên tục muốn được thừa
nhận phải chứng minh được rằng dòng tế bào đang sử dụng là ổn định trong
thời gian nuôi cấy.

Nhập môn Công nghệ sinh học
154

định hóa tính
Nuôi cấy
perfusion
Phân tách tế bào
in situ

Phân tách tế bào
bên ngoài

Hệ sợi rỗng
Nhập môn Công nghệ sinh học
155
cấy có thể được đặt bên trong hoặc bên ngoài reactor (Hình 5.2). Một vài hệ
thống perfusion có thể được phân biệt, dựa trên phương pháp phân tách tế
bào và môi trường:
- Bộ lọc xoay (spin-filter) sử dụng buồng quay có lưới kim loại
(đường kính lỗ 5-75 m). Nhược điểm của spin-filter là dễ làm tắc nghẽn,
dẫn đến giảm tốc độ dòng chảy môi trường qua hệ lọc và cuối cùng bịt kín
tất cả mắc lưới của màng lọc.
Hình 5.3. Các loại bình nuôi cấy tế bào động vật. (A) Bình T-flask. (B) Bình
spinner loại 0,5 L.

- Một chọn lựa khác là hệ lọc sợi rỗng (hollow fibre) có thể được dùng
để phân tách tế bào từ dịch lỏng nuôi cấy. Việc làm tắc nghẽn hệ lọc cũng
có thể xuất hiện nhưng có thể khắc phục bằng cách dùng tia nước ngược.
Các thiết bị lắng để thu sinh khối cũng đã được phát triển trong trường hợp
phân tách tế bào từ dịch lỏng nuôi cấy có mật độ cao.