GV: LƯU HUỲNH VẠN LONG( Trường THPT Thanh Hòa-Bù Đốp- Bình Phước)
-1-
Phone: 0986.616.225
Email:
or
PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NHANH SẢN PHẨM TRONG CÁC
PHẢN ỨNG CỦA HỢP CHẤT PHOTPHO
(Đăng Báo Hóa Học & Ứng dụng số 6/2009)

LƯU HUỲNH VẠN LONG
Trường THPT Thanh Hòa – Huyện Bù Đốp
Tỉnh Bình Phước

Bài toán về axit H
3
PO
4
hay P
2
O
5
tác dụng với dung dịch bazơ cũng như các
phản ứng của muối photphat đối với học sinh THPT còn khá phức tạp. Đa số học sinh
không nắm rõ bản chất phản ứng nên vẫn chưa tự tin khi làm các bài tập dạng này.
Để làm tốt dạng bài tập này thì trước tiên ta phải xác định đúng được sản phẩm sinh
ra trong các phản ứng, rồi dựa vào số liệu để tính toán. Có thể phân thành mộ
t số
dạng sau:
I- Axit H
3
PO

+ 3NaOH → Na
3
PO
4
+ 3H
2
O
Để xác định muối gì được tạo ra thì đa phần học sinh dựa vào phương pháp đại
số là lập tỷ lệ mol
Soá mol bazô
T =
Soá mol axit
hay ngược lại rồi lập bảng ghi nhớ 7 trường hợp,
sau đó so sánh với tỷ lệ mol mà đề bài cho để kết luận. Cụ thể là:
34
NaOH
HPO
n
n
Saûn phaåm
1
2
3
24
34
NaH PO
Dö H PO
24
NaH PO
24

4
)
2
+ 2H
2
O
H
3
PO
4
+ Ca(OH)
2
→ CaHPO
4
+ 2H
2
O
2H
3
PO
4
+ 3Ca(OH)
2
→ Ca
3
(PO
4
)
2
+ 3H

CaHPO
Ca (PO )
342
2
Ca (PO )
Dö Ca(OH)

Học sinh thường làm bằng cách lập bảng trên, do các em đã được làm quen
cách làm này từ THCS. Tuy nhiên học sinh cần nhớ một cách máy móc các hệ số tỷ
GV: LƯU HUỲNH VẠN LONG( Trường THPT Thanh Hòa-Bù Đốp- Bình Phước)
-2-
Phone: 0986.616.225
Email:
or
lệ trên (14 trường hợp) mà không hiểu rõ bản chất của phản ứng. Do đó đối với bài
toán hỗn hợp bazơ thì các em sẽ rất lúng túng.
* Để nắm rõ bản chất của phản ứng cũng như hạn chế lối mòn ta vận dụng kiến
thức về “Chương Sự điện ly” ở lớp 11 ta giải bài toán trên như sau:
Axit H
3
PO
4
là một triaxit thuộc loại trung bình nên trong dung dịch sẽ phân ly
ra 3 nấc. Giả sử ta có a mol H
3
PO
4
thì sơ đồ phân ly của H
3
PO

. Khi cho dung dịch bazơ vào thì bản chất phản ứng là sự trung hòa:
H
+
+ OH
-
→ H
2
O
Do đó nếu biết số mol NaOH hay KOH ta biết:
-
NaOH
OH
n = n

Biết số mol Ca(OH)
2
hay Ba(OH)
2
ta biết:
-
2
Ca(OH)
OH
n = 2n

Ta so sánh số mol của OH
-
với số mol H
+
sẽ biết phản ứng tạo ra muối gì:

4
2-

- Nếu n
OH
-
= 2a → tạo muối HPO
4
2-

- Nếu 2a < n
OH
-
< 3a → tạo muối HPO
4
2-
và PO
4
3-

- Nếu n
OH
-
= 3a → tạo muối PO
4
3-

- Nếu n
OH
-

34
HPO
Dö H PO
−
24
2
4
HPO
HPO
−
−
2
4
3
4
HPO
PO
−
−
3
4
-
PO
Dö OH
−

Chú ý: Ta có thể dùng sơ đồ đơn giản sau để ghi nhớ:
---
OH OH OH
-2-3-

4

x(mol) 2x (mol)
Bài tập 1: Cho biết sản phẩm tạo thành trong các trường hợp sau:
a/ 0,06 mol H
3
PO
4
tác dụng với 0,08 mol NaOH
b/ 1 mol H
3
PO
4
tác dụng với 1 mol Ca(OH)
2

c/ 0,08 mol H
3
PO
4
tác dụng với 0,06 mol Ca(OH)
2

d/ 2mol H
3
PO
4
tác dụng với 1 mol Ca(OH)
2


n0,06
==

→
tạo

NaH
2
PO
4
và Na
2
HPO
4

b/
-
34
OH
HPO
n
2
2
n1
==
→ tạo muối CaHPO
4

c/
-

4
)
2

e/
-
34
OH
HPO
n
0,009 0,006*2
0,0875
n0,24
+
==

→ tạo muối NaH
2
PO
4
và Ca(H
2
PO
4
)
2

Bài tập 2(TSĐH B 2008):Cho 0,1 mol P
2
O

PO
4

Giải
P
2
O
5
+ 3H
2
O → 2H
3
PO
4

0,1(mol) 0,2 (mol)
-
34
OH
HPO
n
0,35
1, 75
n0,2
==
→ K
2
HPO
4
; KH

4
)
Hướng dẫn: Dựa vào sơ đồ trên để biện luận
II- Muối photphat tác dụng với các hợp chất khác
Dựa vào sơ đồ [1] ta thấy muối photphat có thể tồn tại 3 dạng: đihiđrophotphat
H
2
PO
4
-
; hiđrophotphat HPO
4
2-
; photphat trung hòa PO
4
3-
. Trong môi trường OH
-

H
2
PO
4
-
có thể chuyển thành HPO
4
2-
và PO
4
3-

tạo ra muối HPO
4
2-
và H
2
PO
4
-
tùy theo tỷ lệ
PO
4
3-
/H
3
PO
4
( không thể tạo thành H
3
PO
4
):
Nếu tỷ lệ là 1:1 → CaHPO
4
do H
3
PO
4
nhường đi 1 H
+


4
-
hay H
3
PO
4
tùy theo tỷ lệ PO
4
3-
/HCl:
PO
4
3-
+ H
+
→ HPO
4
2-

PO
4
3-
+ 2H
+
→ H
2
PO
4
-


4
2-
→ 2H
2
PO
4
-

H
3
PO
4
+ PO
4
3-
→ HPO
4
2-
và H
2
PO
4
-
( tùy tỷ lệ xét ở trên)
Bài tập 1(SGK 11CB): Hãy dự đoán sản phẩm tạo thành (muối)trong các trường hợp
sau:
a/ 1 mol H
3
PO
4

PO
4
-
+ OH
-
theo tỷ lệ 2:2 (hay 1:1) → CaHPO
4

Bài tập 2(BT 3 trang 66 SGK 11NC):
Điền chất thích hợp vào chỗ có dấu ? trong các sơ đồ sau:
a/ H
2
PO
4
-
+ ? → HPO
4
2-
+ ?
b/ HPO
4
2-
+ ? → H
2
PO
4
-
+ ?
Giải
Dựa sơ đồ [2]:

O
5
tác dụng với NaOH người ra thu được một dung dịch gồm hai
chất. Hai chất đó là :
A NaOH và NaH
2
PO
4
B. NaH
2
PO
4
và Na
3
PO
4

C. Na
2
HPO
4
và Na
3
PO
4
D. Na
3
PO
4
và H

2
HPO
4

- C. Na
2
HPO
4
và Na
3
PO
4
-
→ Tồn tại
- D. Na
3
PO
4
và H
3
PO
4
→ còn dư H
3
PO
4
thì không thể sinh ra Na
3
PO
4