Hát Lý: Nam Bộ đệ nhất dân ca
Hầu hết các địa phương trên khắp đất nước ta, trong quá trình lao động sản xuất, dân
gian đã cho ra đời những làn điệu dân ca trữ tình mang nét đặc thù của từng vùng. Có
nhiều làn điệu chỉ cần nhắc đền tên là biết ngay nó được khai sinh và phát triển ở vùng,
miền nào như: Quan họ Bắc Ninh, Hát bài chòi Nam Trung Bộ, Đờn ca tài tử Tây Nam
Bộ… nhưng có lê phổ biến nhất vẫn là “Nam Lý, Bắc Thơ, Huế Hò”. Bởi thế, trong
Hát Lý, hò An Nam (năm 1886), tác giả Trương Vĩnh Ký đã viết: “Người trong Nam
thì hát Lý hay hơn cả; ca phú, ngâm vịnh thì người miền Bắc; còn về hò thì nơi Kinh
Kỳ”
.
Sông Cửu Long.

Là một điệu hát vỗn thoát thai từ ca dao – tiếng nói của nhân dân lao động, Lý đã thực sự
chinh phục được đông đảo quần chúng, đặc biệt là người bình dân, bởi đề tài và nội dung
vô cùng phong phú, phản ánh sống động mọi khía cạnh trong sinh hoạt thương ngày ở
nông thôn Việt Nam; thể hiện tình cảm trong quan hệ giữa người với người: tình yêu lứa
đôi, tình cảm vợ chồng, cha mẹ, con cái, anh em, bè bạn…; thể hiện tinh thần lạc quan và
yêu thương cuộc đời; ca ngợi cuộc sống và khát vọng hạnh phúc của con người…; ngoài
ra còn có những bài ca thể hiện sự bất bình, phản đối gay gắt những bất công, phân biệt
rạch ròi thị phi…
Việc sử dụng thể thơ lục bát vào điệu Lý, kết hợp những từ, cụm từ lặp từ, tiếng đệm, âm
hơi ngỡ là thừa thãi nhưng đó lại là nghệ thuật thể hiện đầy đủ và rõ ràng nhất các cung
bậc tình cảm của con người - lúc thiết tha, da diết, khi thì phấn khởi, vui tươi… một cách
rất tự nhiên.


về điệu thức, đa dạng về ngôn từ. Thứ hai là nó có thể xuất hiện trong hầu hết các loại ca
của dân tộc, thường được xen vào các bài vọng cổ, cải lương, hát chèo, hát ả đào, hát
quan họ, hát bộ, ca Huế, hát chầu văn… Lời ca chân chất, mộc mạc dễ hiểu, dễ thuộc, dễ
hát nên Lý được sử dụng rộng rãi trong mọi sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, trong mọi
thôn cùng ngõ hẻm. Ai cũng có thể hát Lý và hát bất cứ nơi đâu: chèo xuồng, ru em,
ngoài đồng…; bất cứ dịp nào: Lễ Tết, hội hè, đình đám…
Phải chăng vì thế mà Lý đã được người dân Nam Bộ bình chọn: “Nhất Lý, nhị Ngâm,
tam Nam, tứ Oán”. Lý như là một món ăn tinh thần thiết yếu đến nỗi “Con cua quậy ở
dưới hang. Nó nghe giọng Lý kềnh càng bò lên!”. Lý có sức quyến rũ lòng người và thật
không sai khi nói Lý là viên ngọc quý trong kho tàng dân ca Việt Nam.