Vua Hàm Nghi và câu chuyện cổ tích kỳ lạ

Vũ Thanh (dịch từ bài của GS.TS. N.L.Nikulin gửi trước khi mất)
Cuộc đời và những câu chuyện kể về vua Hàm Nghi - vị vua tài năng và có số phận kỳ lạ
không chỉ được ghi lại trong lịch sử của nước Việt Nam, mà còn đi vào văn học, tiểu
thuyB At nước ngoài như một câu chuyện cổ tích thần kỳ.
Hàm Nghi - Vị vua tài năng có một số phận không bình thường
Khi có dịp đến thăm Huế, tôi đã lang thang rất lâu khắp Kinh đô, khắp các cung điện,
đền miếu, lăng tẩm kỳ bí.
Ở đây tôi được thưởng ngoạn một nền kiến trúc phức tạp, tinh tế, đẹp mê hồn, ngắm
nhìn phong cảnh Huế tuyệt vời từ cửa Ngọ Môn, hít thở thật sâu bầu không khí kỳ lạ
của cố đô được hòa quyện bởi hơi mát của biển và dòng sông Hương huyền diệu.
Lòng đầy xúc động, tôi đứng trước ngai vàng triều Nguyễn, ngẫm xem những ai đã
từng ngồi trên chiếc ngai vàng này, và đặc biệt tôi nghĩ về một người trong số họ,
một con người rất đỗi tài năng và có một số phận không bình thường.
Tên tuổi ông không chỉ gắn liền với những sự kiện lớn lao trong lịch sử cuộc đấu
tranh giải phóng của nhân dân Việt Nam chống lại ách thống trị của thực dân Pháp,
mà còn là sự khởi đầu cho nền hội họa hiện đại Việt Nam.
Tên tuổi ông cũng gắn liền với một trong những cuộc tiếp xúc trực tiếp sớm nhất
trong lịch sử quan hệ văn hóa Việt - Nga và đó cũng là một trang tuyệt vời trong lịch
sử văn hóa nhân loại nói chung.

Nguyên mẫu của một tác phẩm

Có thể nói, từ nửa cuối thế kỷ XVIII, các nhà văn Nga đã bắt đầu quan tâm ngày

sân khấu và văn học. Bà tán đồng những tư tưởng tự do, dân chủ của thời đại mình.
Tachiana Lvôpna có tư chất nghệ sĩ, đầy sức sống, rất tài năng, nổi bật bởi sự cần
mẫn phi thường, thông thạo nhiều ngôn ngữ châu Âu.
Thiếu bà khó có thể hình dung được lịch sử sân khấu Nga nửa đầu thế kỷ XX. Sân
khấu là vận mệnh của bà. Cụ cố của bà là nghệ sĩ Nga vĩ đại M.C. Sepkin. Từ thời thơ
ấu Tachiana Lvôpna đã hít thở bầu không khí của nhà hát. 18 tuổi bà đã là tác giả vở
kịch "Bức tranh mùa hè" được dàn dựng ở Maxcơva trên sân khấu của Nhà hát Malưi
danh tiếng vào năm 1892. Sau đó tiếp tục là những vở kịch khác của bà. Từ 1894
cho đến cuối đời nữ văn sĩ đã dịch ra tiếng Nga nhiều vở kịch của các nhà viết kịch
phương Tây như Sêcxpia, Lôpơ đơ Vega, Môlie, Gônđôni, P.B. Seriđan và nhiều tác
giả khác.
Nước Nga xinh đẹp (Ảnh nguồn: studyrussian.com)Bà có cuốn du ký hai tập mang tên "Những bức thư từ phương xa" (1903-1913) viết
về những chuyện kỳ lạ ở nước ngoài. Nguyên mẫu của nhân vật trong một truyện ký
ở tập I là vua Hàm Nghi. Truyện có nhan đề Hoàng tử Ly Tdong (mà không phải Hàm
Nghi), người mà trong các thư từ trao đổi, Tachiana Lvôpna và những người quen
của bà gọi là Hoàng tử An Nam, hoặc theo kiểu Pháp: Prince d’ Annam.

Câu chuyện cổ tích thần kỳ
Trong phần đầu tác phẩm của mình, Sepkina-Kupernhic đã phủ lên nhân vật một bức
màn cổ tích lãng mạn, đôi chỗ bà phải lược bỏ những chi tiết có thật. Đối với nữ văn
sĩ thì chân dung tâm lý của nhân vật là quan trọng hơn; từ đây để bảo vệ họ, tên
thật được thay thế bằng những cái tên hư cấu như trong trường hợp Hàm Nghi. Sự
thay đổi tên tuổi còn có thể giải thích bằng lý do tránh sự kiểm duyệt.


chọn của những ông chủ mới của đất nước chàng - trên ngai vàng của cha ông chàng
đang ngự trị những bóng ma câm lặng, - còn chàng thì bị giữ làm con tin vĩnh viễn,
suốt cuộc đời.”
(Sepkina-Kupernhic, tr.392). Nếu đó đúng là truyện cổ tích thì có lẽ
đây sẽ là một câu chuyện cổ tích thật khủng khiếp. Buộc phải dời khỏi quê hương
mình, hoàng tử bị đưa đi đày ở Bắc Phi:
“Ở đó là Tổ quốc chàng; còn ở đây là bậc
thang để đi đến nấm mồ.”
(Sepkina-Kupernhic, tr.396).Cuộc sống trong hoàng cung Huế xưa (Ảnh nguồn: belleindochine.free.fr)
Câu chuyện cổ tích của Tachiana Sepkina-Kupernhic kết thúc bằng những tình tiết chân
thực : “Dáng dấp nhỏ bé của hoàng tử (chàng xuất hiện giữa chúng tôi, giữa những bạn
bè chung) trong bộ trang phục nửa Âu nửa Á, ngay lập tức đã lôi cuốn sự chú ý của tôi.
Chiếc khăn xếp màu trắng trùm trên mái tóc đuôi sam, chiếc áo dài màu đen với ống tay
áo rộng buông xuôi được lót bằng lụa tơ tằm màu xanh tươi (màu xanh của quê hương
chàng); nước da vàng ngăm đen mang sắc màu của chiếc ngà voi lâu năm; còn rất buồn
và rất thông minh là đôi mắt đen hơi xếch lên phía thái dương; tay và chân chàng nhỏ
nhắn - Tất cả điều đó khiến tôi nghĩ về một bức tượng quý giá, được chạm trổ bằng bàn
tay tài hoa của một nghệ sĩ phương Đông” (Sepkina-Kupernhic, tr. 394).
Tất nhiên, chiếc khăn xếp màu trắng là màu quốc tang. Hàm Nghi không dùng để
che mái tóc đuôi sam, mà che búi tóc truyền thống mà các nhà nho Việt Nam thường
để. Nhưng toàn bộ chi tiết của quần áo và vẻ ngoài, rõ ràng, được tái hiện lại từ một
người có tài quan sát.

Tới thời gian của cuộc gặp gỡ này, vua Hàm Nghi đã thông thạo tiếng Pháp. Khi đến
Angiêri, trong lúc bị cưỡng bức đi đày, thời gian đầu ông đã định sống thu mình lại,
chính xác hơn là cách ly hoàn toàn với thế giới bên ngoài. Cách sống này không chỉ
là thái độ cực đoan của tuổi trẻ mà trước hết là của sự khó chịu với những gì liên