Nhà Tiền Lý
Nhà Tiền Lý (chữ Hán:前李朝 (Tiền Lí Triều), 544-602) là một triều đại
trong lịch sử Việt Nam, gắn liền với quốc hiệu Vạn Xuân. Nhà Tiền Lý
kéo dài 58 năm, tổng cộng 3 đời vua, trong đó có 2 vua họ Lý và 1 vua họ
Triệu cũng được tính gộp vào nhà Tiền Lý, tương tự như Dương Tam
Kha trong nhà Ngô sau đó.
Lý Nam Đế dựng nước Vạn Xuân
Tiểu sử
Lý Bí (503-548) là người Thái Bình, phủ Long Hưng (Sơn Tây). Ông là
người có công đánh đuổi quân đô hộ nhà Lương (thời Nam Bắc triều),
sáng lập ra nhà Tiền Lý. Ông cũng có một người anh là Lý Thiên Bảo.
Tổ tiên Lý Bí là người Trung Quốc, cuối thời Tây Hán khổ về việc đánh
dẹp, mới tránh sang ở đất phương Nam, được 7 đời thì thành người Nam.
Sử chép Lý Bí vốn con nhà hào trưởng, thiên tư lỗi lạc, làm quan không
được vừa ý nên cáo quan về quê, tập hợp nhân tài lo khởi nghĩa.
Đuổi Tiêu Tư
Bấy giờ Việt Nam nằm dưới sự đô hộ của nhà Lương. Thứ sử Giao Châu
là Vũ Lâm hầu Tiêu Tư (cùng họ với vua Lương), vì hà khắc tàn bạo, mất
lòng người. Các nhân tài Việt Nam lúc đó bị bạc đãi nên không hợp tác
với nhà Lương.
Có người là Tinh Thiều giỏi từ chương từng đến Kiến Khang kinh đô nhà
Lương xin được làm quan. Thượng thư bộ Lại nhà Lương là Sái Tôn cho
rằng họ Tinh trước không có ai hiển đạt, nên chỉ bổ cho chức Quảng
Dương môn lang. Thiều lấy làm nhục, trở về làng, theo Lý Bí mưu việc
dấy binh. Lý Bí bấy giờ làm chức Giám quân ở Đức Châu (Hà Tĩnh),
nhân liên kết với hào kiệt mấy châu, đều hưởng ứng. Có Triệu Túc tù
trưởng ở Chu Diên phục tài đức của Lý Bí, bèn dẫn đầu đem quân theo
về.
Thế lực của Lý Bí ngày càng lớn. Năm 542, thứ sử Tiêu Tư biết việc, đem
của đến hối lộ cho ông để mưu thoát thân, rồi chạy về Quảng Châu. Lý Bí
đem quân ra chiếm giữ thành Long Biên.

cho thế giặc thêm mạnh mà làm cho quân mình nản chí hay sao?". Bá
Tiên liền thúc quân mình đi trước. Dương Phiếu cử Bá Tiên làm tiên
phong.
Quân Lương đến Giao Châu, Lý Nam đế mang quân ra đánh bị thua nặng,
chạy sang thành Gia Ninh. Quân Lương tiến vây thành.
Tháng giêng năm 546, thành Gia Ninh vỡ, tướng Phạm Tu và thái phó
Triệu Túc cùng tử trận, Lý Nam đế chạy đi Tân Xương là vùng của người
Lạo. Tại đây, ông chiêu mộ thêm được nhiều binh lính, uy thế lại tăng
lên.
Tháng 8, Lý Nam đế lại đem quân từ trong xứ người Lạo ra, đóng đồn ở
hồ Điển Triệt
[2]
. Quân Lương lo sợ, cứ đóng ở cửa hồ, không dám tiến.
Trần Bá Tiên bảo các tướng: "Quân ta ở đây đã lâu, mà lại không có
quân tiếp viện. Bây giờ đã đi sâu vào trong nước người ta, nếu một trận
đánh nào bất lợi, còn mong gì sống mà về được nữa? Chi bằng bây giờ
nhân dịp quân địch đang thua luôn mấy trận, lòng người chưa cố kết, ta
nên liều chết gắng sức quyết đánh bằng được. Nếu vô cớ cứ đóng ở đây
thì việc hỏng mất!". Các tướng nhà Lương không ai trả lời. Đêm hôm ấy,
nước sông bỗng lên to đến bảy thước, chảy rót vào trong hồ. Bá Tiên đốc
thúc quân bản bộ mình theo dòng nước tiến đi trước. Quân Lương đánh
trống, reo hò, kéo tràn vào. Quân Lý Nam đế mới tập hợp bị đánh úp nên
tan vỡ.
Lý Nam đế lại rút lui về giữ trong động Khuất Lạo, điều chỉnh tinh lính,
mưu tính chiến đấu về sau. Ông giao lại binh quyền cho tả tướng quân
Triệu Quang Phục.
Triệu Việt Vương đánh đuổi quân Lương
Dạ Trạch vương
Triệu Quang Phục cầm cự với Trần Bá Tiên, chưa phân thắng bại. Nhưng
quân của Bá Tiên rất đông, Bá Tiên lại là mãnh tướng của nhà Lương.

Lương xảy ra loạn Hầu Cảnh, nhà Lương, gọi Bá Tiên về
[4]
, ủy quyền cho
tì tướng là Dương Sàn cầm quân.
Triệu Việt Vương nhân lúc quân Lương không còn tướng giỏi, tung quân
ra đánh. Sàn mang quân chống cự, bị thua chết. Quân Lương tan vỡ chạy
về Bắc. Triệu Việt Vương lấy lại được nước Vạn Xuân, đóng đô ở thành
Long Biên.
Truyền thuyết kể rằng:
Triệu Quang Phục ở trong đầm thấy quân Lương không lui, mới đốt
hương cầu đảo, khẩn thiết kinh cáo với trời đất thần kỳ. Thần nhân
trong đầm là Chử Đồng Tử bấy giờ cưỡi rồng vàng từ trên trời rơi
xuống, rút móng rồng trao cho ông, bảo gài lên mũ đâu mâu mà
đánh giặc. Từ đó quân thanh lừng lẫy, đến đâu không ai địch nổi.
Xét ra truyền thuyết trên cũng như những truyền thuyết khác, có thể do
chính Triệu Quang Phục nghĩ ra để tăng thêm lòng tin tưởng của quân sĩ
vào chiến thắng, như truyện Điền Đan sắp phá Yên cử người giả làm
quân sư giỏi để dân chúng tin tưởng cố sức đánh giặc.
Lý Phật Tử giành nước rồi mất nước
Chia đôi bờ cõi
Triệu Việt Vương làm vua ở thành Long Biên. Lý Thiên Bảo làm Đào
Lang Vương ở nước Dã Năng. Năm 555, Thiên Bảo chết không có con
nối, quân chúng suy tôn người cháu trong họ là Lý Phật Tử lên nối ngôi.