Luận văn
Trình bày lý thuyết về tuần hoàn và chu chuyển
tư bản. ý nghĩa thực tiễn rút ra khi nghiên cứu lý
thuyết này đối với việc quản lý các doanh nghiệp
của nước ta khi chuyển sang nền kinh tế thị
trường định hướng XHCN
1
1
A. PHẦN MỞ ĐẦU
Phát triển và hội nhập là một trong những xu thế lớn của thời đại. Đối với
Việt Nam, nhất là trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, đưa nền
kinh tế đi lên theo định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập cùng nền kinh tế thị
trường thế giới là nhiệm vụ rất quan trọng. Đó không chỉ là thời cơ, điều kiện cần
thiết để sản phẩm hàng hoá của Việt Nam được có mặt nhiều hơn trên thị trường
quốc tế mà còn là thử thách lớn về nhiều mặt đối với các doanh nghiệp và doanh
nhân Việt Nam.
Tại Đại hội VI ban chấp hành trung ương Đảng đã quyết định một bước ngoặt
vĩ đại đối với đất nước đặc biệt là việc quyết định đưa nền kinh tế chuyển sang nền
kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN. Để khẳng
định vai trò quan trọng của các doanh nghiệp trong phát triển kinh tế, Nhà nước ta
đã và đang khuyến khích thành lập các doanh nghiệp theo hiến pháp và pháp luật
Việt Nam quy định. Nhưng khi chuyển sang nền kinh tế thị trường các doanh
nghiệp Việt Nam đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc sản xuất, lưu thông, tìm
kiếm đối tác và thị trường, đòi hỏi nhà nước phải có sự hỗ trợ, tạo điều kiện cho
doanh nghiệp phát triển. Sản xuất đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của
doanh nghiệp, trong đó ba vấn đề: sản xuất cái gì? sản xuất như thế nào? sản xuất
cho ai? đặt ra các doanh nghiệp trong suốt quá trình hoạt động sản xuất, vốn, hàng
hoá hoạt động hiệu quả hay không là do quá trình sản xuất, lưu thông có tuần hoàn
không. Vai trò sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp rất quan trọng, nó tạo ra
một cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội cho nên đòi hỏi nhà nước phải có sự quản
lý hợp lý tạo điều kiện tốt nhất để doanh nghiệp cạnh tranh được trên thị trường

(1)
.
2. Ba hình thức tuần hoàn của tư bản.
2.1. Tuần hoàn của tư bản tiền tệ.
Công thức chung của tuần hoàn của tư bản tiền tệ:
T - H...SX... H’ - T’
Giai đoạn đầu T - H tức là nhà tư bản dùng tư bản tiền tệ ứng ra ban đầu để
mua hàng hoá ở trên hai thị trường đó là thị trường sức lao động và thị trường tư
liệu sản xuất (đó là những nhân tố của sản xuất).
Slđ (sức lao động)
T - H
TLSX(tư liệu sản xuất)
Như vậy tiền của nhà tư bản phải chia làm hai phần theo tỷ lệ thích hợp: Một
phần mua sức lao động, một phần mua tư liệu sản xuất. Sau khi mua được hàng
hoá (Slđ - TLSX) thì tư bản đã trút bỏ hình thái tiền tệ mà mang hình thức hiện vật.
Với hình thức hiện vật đó nó không thể tiếp tục lưu thông được. Nhà tư bản phải
đưa hàng hoá vào trong quá trình sản xuất, để tạo ra hàng hoá cung cấp cho thị
(
1)
Kinh tế chính trị: NXB giáo dục - 1998, trang 102
4
4
trường thì toàn bộ công nhân phải tham gia vào quá trình sản xuất để tạo ra sản
phẩm. Kết quả là nhà tư bản có được một số hàng hoá mới mà giá trị của chúng lớn
hơn giá trị của những nhân tố đã dùng để sản xuất ra số hàng hoá đó. Hàng hoá này
(H’) có thể cạnh tranh được ở trên thị trường, đáp ứng được nhu cầu của người tiêu
dùng tức là có giá trị sử dụng cao. Nhà sản xuất mang hàng hoá (H’) đó ra thị
trường để bán nhằm thu về được vốn và lợi nhuận tức là T’ - T’ là hình thái chuyển
hoá của H’, sự chuyển hoá này được thực hiện là do một hành vi đơn giản của lưu
thông hàng hoá, do sự đổi chỗ giữa hình thức hàng hoá và tiền, hình thái lặp lại ở

- H - T (T - H . H - T); nếu nói đến đại dượng giá trị thì hình thái của nó là: H - T -
H tức là hình thái lưu thông giản đơn của hàng hoá.
Tái sản xuất giản đơn.
Điểm xuất phát của lưu thông giữa hai cực Sx....Sx là tư bản - hàng hoá: H’ =
H + h = Sx + h. Trước kia chức năng của tư bản hàng hoá H’ - T’ là giai đoạn thứ
hai của lưu thông bị gián đoạn và là giai đoạn kết thúc của tổng tuần hoàn. Bây giờ
nó là giai đoạn thứ hai của tuần hoàn nhưng lại là giai đoạn thứ nhất của lưu thông.
Tuần hoàn thứ nhất kết thúc bằng T’ và cũng có thể trở lại mở đầu tuần hoàn thứ
hai với tư cách là tư bản - tiền tệ. Tính chất của tuần hoàn thay đổi các cách giải
quyết để biết được công thức mà ta đang xét đại biểu cho tái sản xuất giản đơn hay
mở rộng. Nếu xét tái giản đơn của tư bản sản xuất, nếu mọi tình hình khác không
thay đổi và hàng hoá được mua vào và bán ra theo đúng giá trị của chúng thì toàn
bộ giá trị thặng dư sẽ đi vào tiêu dùng cá nhân của nhà tư bản. Sau khi tư bản -
hàng hoá H’ đã chuyển hoá thành tiền, thì bộ phận của tổng số tiền đại biểu cho
giá trị - tư bản vẫn tiếp lưu thông trong tuần hoàn của tư bản công nghiệp; còn bộ
phận kia, tức giá trị thặng dư đã chuyển hoá thành tiền, thì đi vào lưu thông chung
của hàng hoá.
Trong hành vi H’- T’ giá trị tư bản và giá trị thặng dư nằm trong H, cả hai
đều có thể tồn tại tách riêng ra được, tức là tồn tại thành những số tiền riêng biệt;
trong cả hai trường hợp T và t đều là hình thái chuyển hoá của cái giá trị mà lúc
đầu, ở H’ với tư cách là giá cả hàng hoá, có một biểu hiện riêng của nó, một biểu
hiện trên ý niệm mà thôi. Lưu thông h - t - h là một lưu thông giản đơn của hàng
hoá; giai đoạn thứ nhất của lưu thông này tức là h - t thì nằm trong lưu thông của tư
bản - hàng hoá H’ - T’, do đó nằm trong trong tuần hoàn của tư bản; ngược lại
đoạn bổ sung của nó t - h thì lại nằm ngoài tuần hoàn ấy, được thực hiện với tư
cách là một hành vi lưu thông chung của hàng hoá tách rời khỏi tuần hoàn âý. Lưu
6
6
thông H và h tức là của giá tri tư bản và của giá trị thặng dư, sẽ tách đôi ra sau khi
H’ chuyển hoá thành T’. Do đó:

7
mà nó xuất hiện lúc ban đầu với tư cách là một thành phần của tư bản - hàng hoá
H’. Bởi vậy chỉ có một sự tồn tại của thân nó, h này cũng đã gắn liền với tuần hoàn
của giá trị - tư bản đang tiến hành quá trình của mình; nếu tuần hoàn ấy bì đình chỉ
hoặc xảy ra một sự rối loạn nào đó nói chung, thì không phải chỉ việc tiêu dùng h,
mà đồng thời cả việc tiêu thụ cái loạt hàng hoá đem trao đổi với h, cũng đều bị thu
hẹp lại hoặc đình chỉ hẳn, h - t - h chỉ gia nhập lưu thông của tư bản chừng nào mà
h còn là một phần giá trị của H’.
Mối quan hệ giữa tuần hoàn của tư bản với tư cách là một bộ phận của lưu
thông chung, và tuần hoàn của tư bản với tư cách là một trong những khâu của
một lưu thông độc lập, cũng biểu lộ ra khi chúng ta tiếp tục xem xét lưu thông của
T’ = T + t. Là tư bản tiền tệ, T tiếp tục tuần hoàn của tư bản; t bị tiêu dùng đi với tư
cách là thu nhập (t - h) thì đi vào lưu thông chung, nhưng lại tách khỏi tuần hoàn
của tư bản. Chỉ có bộ phận t hoạt động làm tư bản - tiền tệ phụ thêm mới gia nhập
tuần hoàn này mà thôi. Trong h - t - h tiền chỉ làm chức năng tiền đúc, mục đích
của lưu thông này là sự tiêu dùng cá nhân của nhà tư bản. Khoa kinh tế chính trị
tầm thường cho rằng lưu thông ấy không gia nhập tuần hoàn của tư bản - tức là lưu
thông của bộ phận sản phẩm - giá trị bị tiêu dùng đi với tư cách là thu nhập - là
tuần hoàn đặc trưng của tư bản.
Trong giai đoạn thứ hai, T - H thì giá trị tư bản T = SX lại tái hiện nhưng đã
bị tước mất giá trị thặng dư chỉ, tức là có cùng một lượng giá trị như khi nó ở
trong giai đoạn thứ nhất của tuần hoàn của tư bản - tiền tệ T - H. Mặc dù tư bản
tiền tệ ở vào một vị trí khác trước, nhưng chức năng của số tư bản - tiền tệ mà giờ
đây tư bản hàng hoá đã chuyển hoá thành thì cũng vẫn như cũ: chuyển hoá thành
TLSX và SLĐ.
Như vậy chức năng của tư bản - hàng hoá H’ - T’, giá trị tư bản, cùng một lúc
với h - t, đã tiến hành xong giai đoạn H - T và sau đó nó đi vào giai đoạn bổ sung:
Slđ
Tlsx;
Slđ

chuyển hoá từ Sx thành H’, được tiến hành trong lĩnh vực sản xuất, việc chuyển
hoá ngược lại từ H’ thành Sx được tiến hành trong lưu thông. Việc chuyển hoá trở
lại này được chuyển hoá nhờ sự biến hoá hình thái giản đơn của hàng hoá. Nhưng
xét về mặt nội dung của nó thì việc chuyển hoá trở lại này là một yếu tố của quá
trình tái sản xuất.
Trong T...T’, T là hình thái ban đầu của giá trị tư bản; giá trị tư bản trút bỏ
hình thái này đi để rồi sau đó lại mang lấy nó. Trong Sx...H’ - H...Sx, T là một hình
9
9
Tlsx
thái chỉ hiện ra trong quá trình tuần hoàn, rồi sau đó lại trút bỏ đi ngay trong giới
hạn của chính quá trình ấy. Nếu sự biến hoá hình thái thứ hai T - H gặp trở ngại thì
tuần hoàn tức là tiến hành của quá trình tái sản xuất, bị đứt quãng, hoàn toàn giống
như trong trường hợp tư bản bị đọng lại dưới hình thái tư bản - hàng hoá. Khi tư
bản không còn làm chức năng tư bản tiền tệ thì nó vẫn luôn luôn là tiền; nhưng nếu
nó bị giữ quá lâu trong chức năng tư bản - hàng hoá, thì nó sẽ không còn là hàng
hoá nữa và nói chung không còn là giá trị sử dụng nữa.
Slđ
Trong hình thái I, hành vi T - H Tlsx chỉ chuẩn bị cho sự chuyển hoá
đầu tiên của tư bản tiền tệ thành tư bản sản xuất, trong hình thái II, hành vi ấy
chuẩn bị cho sự chuyển hoá trở lại của tư bản hàng hoá thành tư bản sản xuất. Bởi
vậy, ở đây cũng như trong hình thái I, hành vi này xuất hiện thành giai đoạn chuẩn
bị cho quá trình sản xuất nhưng nó lại thể hiện như là bước quay trở về quá trình
ấy, như là việc lặp lại quá trình ấy, do đó như là bước mở màn cho quá trình tái sản
xuất, và vì vậy mở màn cho việc lặp lại quá trình làm tăng thêm giá trị.
Một lần nữa T - Slđ là việc mua bán hàng hoá sức lao động dùng để sản xuấta
ra giá trị thặng dư, còn T - Tlsx là một công việc không thể thiếu được về mặt vật
chất để đạt được mục đích đó. Sau khi T - H Slđ
hoàn thành,thì T được chuyển hoá thành tư bản sản xuất thành Sx và tuần hoàn lại
bắt đầu trở lại.

H’ được chuyển hoá thành tiền, được bán đi. Việc tiêu dùng hàng hoá không nằm
trong tuần hoàn của tư bản đã sản sinh ra hàng hoá ấy. Tuần hoàn của giá trị - tư
bản mà nhà sản xuất tư bản chủ nghĩa đó là đại biểu vẫn không bị gián đoạn. Còn
nếu quá trình ấy mở rộng - điều này bao hàm việc mở rộng tiêu dùng sản xuất các
tư liệu sản xuất - thì sự tái sản xuất đó của tư bản có thể kèm theo việc mở rộng
tiêu dùng cá nhân của công nhân, vì quá trình đó sở dĩ bắt đầu được và có thể tiến
hành được, là do tiêu dùng sản xuất. Nếu như những hàng hoá Tlsx và Slđ - mà T
chuyển hoá thành để hoàn thành chức năng tư bản - tiền tệ của nó, tức là chức năng
của số giá trị - tư bản phải chuyển hoá ngược trở lại tư bản sản xuất, nếu như
những hàng hoá ấy cần được mua vào hoặc được trả tiền theo những kỳ hạn khác
nhau. Trong tuần hoàn của tư bản công nghiệp tư bản - tiền tệ không thực hiện một
chức năng nào khác ngoài chức năng tiền, và những chức năng tiền này đồng thời
có ý nghĩa là những chức năng của tư bản, chỉ là do mối liên hệ chung của chúng
với các giai đoạn khác của tuần hoàn ấy mà thôi.
Tích luỹ và tái sản xuất trên quy mô mở rộng.
Vì các tỷ lệ theo đó quá trình sản xuất cos thể mở rộng ra không phải được
định đoạt một cách tuỳ tiện mà là do một nền kỹ thuật nhất định quy định, cho nên
giá trị thặng dư đã thực hiện, tuy được dành để tư bản hoá, nhưng lắm lúc chỉ nhờ
sự lắp đi lắp lại của một số tuần hoàn, mới có thể đạt tới quy mô có thể thực tế làm
chức năng tư bản phụ thêm, hay gia nhập vào tuần hoàn của giá trị tư bản đang
hoàn thành quá trình của mình.
Nếu trong các giao dịch của nhà tư bản nói trên, tiền làm chức năng phương
tiện thanh toán (thành thử người mua chỉ phải trả tiền cho hàng hoá sau một kỳ
hạn hoặc dài hoặc ngắn), thì sản phẩm thặng dư dùng để biến thành tư bản không
chuyển hoá thành tiền mà chuyển hoá thành trái vụ, thành chứng từ về quyền sở
11
11
hữu đối với một vật ngang giá mà có thể là người mua đã có trong tay, hoặc hy
vọng đã có. Cũng hệt như tiền đem gửi thành các chứng khoán có lãi... sản phẩm
thặng dư đó không gia nhập vào quá trình tái sản xuất của tư bản thực hiện tuần

đang thực hiện tuần hoàn của nó dưới hình thái tư bản - tiền tệ). Trái lại trong tuần
hoàn của Sx khi gian đoạn thứ nhất, tức là giai đoạn quá trình sản xuất chấm dứt,
thì quá trình làm tăng giá trị đã hoàn thành rồi, còn khi giai đoạn thứ hai. H’ - T’
kết thúc, thì giá trị - tư bản + giá trị thặng dư đã tồn tại thành tư bản - tiền tệ đã
được thực hiện, thành T’, là các xuất hiện thành cái cực cuối cùng trong tuần hoàn
thứ nhất. Điều này nói nên rằng giá trị thặng dư đã được sản xuất ra.
Trong Sx... Sx’, Sx’ không nói nên được việc giá trị thặng dư đã được sản
xuất ra, mà nói nên việctư bản hoá giá trị thặng dư đã sản xuất ra, do đó nói nên
rằng tích luỹ tư bản đã xảy ra, khác với Sx, Sx’ gồm có giá trị - tư bản ban đầu
cộng thêm giá trị của một tư bản cho sự vận động của giá trị - tư bản ban đầu tích
luỹ lại. T’ và H’, dưới hình thức mà nó xuất hiện trong tất cả các tuần hoàn ấy, tự
bản thân chúng không biểu thị sự vận động, mà biểu hiện kết quả của cuộc vận
động: việc làm tăng giá trị - tư bản được thực hiện dưới hình thái hàng hoá hay
dưới hình thái tiền; vì vậy chúng biểu hiện giá trị - tư bản thành T + t, hoặc thành
H +h.
Một khi T’ hoặc H’ cố định thành T +t hoặc H + h, tức là cố định lại dưới
dạng quan hệ giữa giá trị - tư bản với giá trị thặng dư, con đẻ của giá trị - tư bản,
thì mối quan hệ ấy biểu thị một lần dưới hình thái tiền, lần kia dưới hình thái hàng
hoá. Trong cả hai trường hợp ấy, thuộc tính đặc trưng của tư bản, tức là thuộc tính
làm một giá trị đẻ ra giá trị. H’ bao giờ cũng chỉ là sản vật của chức năng sản xuất,
và T’ bao giờ cũng chỉ là sản vật của chức năng sản xuất, và T’ bao giờ cũng chỉ là
hình thái của H’ đã trải qua một sự chuyển hoá trong tuần hoàn của tư bản công
nghiệp. Vì thế, khi tư bản - tiền tệ đã thực hiện làm trở lại chức năng đặc thù của
nó là tư bản - tiền tệ, thì nó không còn biểu hiện mối quan hệ tư bản chứa đựng
trong T’ = T+t nữa. Một khi T...T’ đã tiến hành xong rồi, và một khi bắt đầu trở lại
tuần hoàn, thì T’ không còn biểu hiện ra thành T’ nữa, mà biểu hiện ra thành T,
ngay cả trong trường hợp người ta tư bản hoá toàn bộ giá trị thặng dư chứa đựng
trong T’ cũng vậy. Đối với tuần hoàn của tư bản sản xuất, số Sx’ đã lớn lên, khi bắt
đầu trở lại tuần hoàn của nó, cũng chỉ xuất hiện với tư cách là Sx, giống như Sx
trong tái sản xuất giản đơn Sx... Sx như vậy.

không cần mở rộng quy mô tái sản xuất tư bản chủ nghĩa. Quỹ tích luỹ được dùng
làm quỹ dự trữ khác với quỹ dùng làm phương tiện mua và phương tiện thanh toán
đã được nghiên cứu trong tuần hoàn Sx... Sx’. Quỹ dự trữ là một bộ phận cấu thành
14
14