TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI:
cặp phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trong lĩnh vực xã
hội. Tồn tại xã hội là đời sống vật chất của xã hội, là sự sản xuất của cải vật chất và những quan
hệ của con người trong quá trình sản xuất ấy. Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội. Ý thức xã hội là
phản ánh của tồn tại xã hội, bao gồm nhiều trình độ khác nhau (ý thức đời thường, ý thức lí luận)
và nhiều hình thái khác nhau (chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học, khoa
học, vv.). Ý thức xã hội do tồn tại xã hội quyết định, nhưng có tính độc lập tương đối của nó, thể
hiện trên những nét cơ bản là: 1) Có tính kế thừa, có lôgic phát triển nội tại, có sự tác động qua lại
giữa các hình thái ý thức xã hội. 2) Ý thức khoa học, tiến bộ có thể dự báo triển vọng của xã hội,
cũng có thể cải tạo tồn tại xã hội thông qua thực tiễn của con người; ngược lại, ý thức sai lầm, lạc
hậu, có thể xuyên tạc, kìm hãm sự phát triển của tồn tại xã hội.
Tồn tại xã hội của ta là một nước nông nghiệp lạc hậu và kém phát triển, với trên 87 triệu
dân (xếp thứ 13 thế giới) mà trong đó trên 70% người sống ở nông thôn và lao động nông
nghiệp, trình độ dân trí thấp (cả nước mới đạt chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học đúng độ
tuổi), chỉ có khoảng 25% người lao động là đã qua đào tạo nghề, thu nhập trung bình của
người dân thuộc nhóm nước “đang phát triển có thu nhập thấp” (nghèo - xếp thứ 123 thế
giới), mặc dù sở hữu cái nền đất rộng 331.690 km2 (xếp thứ 65 thế giới) và khoảng 1 triệu
km2 mặt biển (với khoảng 3.000 đảo, có tổng diện tích 1.700 km2, lớn hơn 2,4 lần diện
tích đất nước Singapore).
Trong điều kiện đó, hầu hết người dân chỉ có thể kiếm sống bằng những công việc ít đầu tư
và ít tốn kém nhất, ít tính toán (tri thức thấp) và ngắn hạn nhất… để nhanh chóng có tiền
của mà trang trải cuộc sống hàng ngày. Ngoài bộ phận làm công tác quản lý và cung ứng
dịch vụ công trong các cơ quan hành chính - sự nghiệp ra, thì đa số họ tìm đến thửa ruộng,
mảnh vườn, hồ ao, chuồng trại, tàu, ghe, chiếc xích lô, xe lôi, xe ba gác, xe công nông, ô
chợ, gánh hàng rong, góc phố, vỉa hè… để kiếm kế sinh nhai. Một bộ phận khác khá hơn
thì phát triển kinh doanh, thương mại, dịch vụ… Bộ phận còn lại đi bán vé số, nhặt phế
liệu, ăn xin…
Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã chỉ ra rằng: Tồn tại xã hội như thế nào thì ý thức xã hội như
thế đó, dẫu biết rằng ý thức xã hội cũng có tính “độc lập tương đối” so với tồn tại xã hội,
nhưng tính “độc lập tương đối” ấy cũng không phải “từ trên trời rơi xuống”. Trong thời đại
ngày nay, và có lẽ trong mọi thời đại, không có bất cứ một nước đang phát triển hay chậm

định). Trong đó, cần tập trung giải phóng “con người” (trước hết là người lao động) và giải
phóng “tư liệu sản xuất”. Đối với con người (nhân tố quyết định), cần phải thực hiện chế
độ giáo dục phổ thông và chăm sóc sức khoẻ ban đầu miễn phí cho mọi công dân (trừ
những đối tượng có nhu cầu cung ứng dịch vụ cao hơn), gắn với nâng cao toàn diện chất
lượng giáo dục – đào tạo và chăm sóc sức khoẻ nhân dân; tạo mọi điều kiện thuận lợi để
người lao động làm việc, học tập, sáng tạo, phát huy năng lực bản thân… (Trước khi “giải
phóng” con người, thì cần phải bảo đảm cho họ các nhu cầu cơ bản về ăn, ở, mặc, đi
lại…). Đối với tư liệu sản xuất, cần tập trung đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng khoa học
– công nghệ hiện đại, đi đôi với cải tiến công cụ và phương tiện lao động, đồng thời khai
thác có hiệu quả các nguồn lực sẵn có. Đối với các quan hệ xã hội (sở hữu tư liệu sản xuất,
quản lý và phân công lao động, quản lý và phân phối của cải xã hội...), cần thực hiện tốt
chính sách đa dạng hóa, cổ phần hóa, nâng cao năng lực làm chủ và thu nhập thật sự của
người lao động, ưu tiên nhiều hơn cho người nghèo (lực lượng dễ bị tổn thương và thiệt
thòi nhiều nhất)...
Để giải phóng ý thức xã hội, trước hết, phải giải phóng hoạt động tư tưởng, lý luận, tình
cảm, phong tục, tập quán… trong xã hội ta. Đối với hoạt động tư tưởng và lý luận, hiểu
theo nghĩa hẹp, cần phát huy tự do tư tưởng và nghiên cứu, tìm tòi mới về lý luận. Trong
đời sống tình cảm, phong tục, tập quán… cần tôn trọng và bảo vệ khát vọng chính đáng
của con người cá nhân, nhất là đời sống tâm – sinh lý và hoạt động tín ngưỡng – tôn giáo,
phát huy dân chủ; đảm bảo hoạt động mang tính “tự nhiên” (hợp quy luật) về sự giao lưu,
tiếp biến (thậm chí thay đổi) giữa cái “cũ” và cái “mới”, truyền thống và hiện đại, dân tộc
và nhân loại, cá nhân với cộng đồng…
Muốn thực hiện được tất cả các điều trên, cần phải có chính sách đúng đắn về phát
hiện, bồi dưỡng, đào tạo và trọng dụng nhân tài, hiền tài...
Hiện nay, chúng ta đang trạng bị cho những người khá giả và giàu có ngày càng nhiều,
trong khi lại hạn chế các điều kiện để người nghèo vươn lên, mặc dù VN là nước dẫn đầu
về "xóa đói giảm nghèo" theo mục tiêu Thiên niên kỳ của Liên hiệp quốc. Bằng chứng là,
những người có đủ điều kiện để mở cơ sở sản xuất – kinh doanh thì được ưu đãi về đất đai
(thuê như cho), thuế, nguồn vốn, hỗ trợ công nghệ và thông tin thị trường… Những người
nghèo thì rất khó tiếp cận với nguồn vốn, công nghệ, thông tin, thậm chí còn bị thu hồi đất

hai! Không ai muốn hàng giả và hàng kém chất lượng, mất vệ sinh an toàn thực phẩm, ô
nhiễm môi trường sống, mất an toàn về sức khoẻ và coi thường pháp luật… Ai cũng muốn
trên đất nước mình không còn nhà ổ chuột, người ăn xin, bán hàng rong, quán vỉa hè; ai
cũng muốn nhìn thấy những chiếc xe chở hàng đẹp, gọn gàng và hợp vệ sinh; ai cũng
muốn điều tốt đẹp. Song, “lực bất tòng tâm”.
Chúng ta không “đồng loã” với sự kém phát triển, nhưng chúng ta vẫn phải sống chung với
sự kém phát triển đó, bởi vì chính chúng ta là quốc gia kém phát triển. Thế nên tồn tại xã
hội “kém phát triển” tất yếu hình thành nên ý thức xã hội “kém phát triển”. Cả hai đang
kìm hãm lẫn nhau trên đường chúng ta đi về phía trước – công nghiệp hoá và hiện đại hoá
đất nước. Nếu chúng ta phát huy được tính tích cực của ý thức xã hội (nhất là về quản lý xã
hội và ý thức công dân), thì đất nước sẽ phát triển nhanh và bền vững.
Muốn xã hội tốt đẹp, một mặt chúng ta phải cải tạo ý thức xã hội, nhưng mặt khác
quan trọng hơn và mang tính quyết định là phải cải tạo tồn tại xã hội.
1.Khái niệm tồn tại xã hội :
Tồn tại xã hội là sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội v bao
gồm các yếu tố chính là phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên – hoàn cảnh địa
lý, dân số... trong đó phương thức sản xuất là yếu tố cơ bản nhất .
2. Khái niệm ý thức xã hội : Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm
tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận … là sự phản ánh của tồn tại
xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định.
Cần phân biệt giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân :
Ý thức xã hội và ý thức cá nhân tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng với nhau,
thâm nhập vào nhau và làm phong phú cho nhau.
Ý thức cá nhân là ý thức của mỗi con người trong xã hội do đó không thể không mang tính
xã hội. Nhưng ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng phản ánh thể hiện quan điểm, tư
tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng, một tập đoàn xã hội, một giai cấp, một thời
đại xã hội nhất định.
Song có khi cùng một giai cấp nhưng do hoàn cảnh kinh tế, nghề nghiệp, môi trường giáo
dục, ảnh hưởng tư tưởng của gia đình, bạn bè, kinh nghiệm sống, trường đời ... mà mỗi cá
nhân lại biểu hiện ý thức giai cấp với mức độ đậm nhạt khác nhau – thậm chí có khi mâu

đức, triết học, nghệ thuật, tôn giáo, khoa học. Mỗi hình thái ý thức xã hội phản ánh một đối
tượng nhất định, một phạm vi nhất định của tồn tại xã hội, nhưng giữa chúng có mối quan
hệ với nhau .
Sự liên hệ tác động đó làm cho mỗi hình thái ý thức có những tính chất và những mặt
không thể giải thích được một cách trực tiếp bằng tồn tại xã hội hay bằng các điều kiện vật
chất .
* Sự tác động trở lại của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội :
Đây là một trong những biểu hiện quan trọng nhất của tính độc lập tương đối của ý thức xã
hội, biểu hiện tập trung vai trò của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội.
Ý thức tiến bộ - cách mạng : Thúc đẩy xã hội phát triển
Ý thức lạc hậu : ngăn cản sự phát triển của xã hội .
Tóm lại : Ý thức xã hội phụ thuộc vào tồn tại xã hội, nhưng nó có tính độc lập tương đối
của nó. Vì vậy nếu chỉ thấy tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội một cách máy móc, sẽ
rơi vào chủ nghĩa duy vật tầm thường, ngược lại, nếu tuyệt đối hóa vai trò của ý thức xã
hội, không thấy vai trò của tồn tại xã hội sẽ rơi vào chủ nghĩa duy tâm
Tồn tại xã hội quyết định sự hình thành và phát triển của ý thức xã hội.tồn tại xh có
trước,ý thức xh có sau,tồn tại xh như thế nào thì ý thức xh như thế ấy.
- Tính độc lập tương đối của ý thức xh
ý thức xh do tồn tại xh quyết định nhưng ý thức xh lại có tính độc lập tương đối thể hiện ở:
- Ý thức xh lạc hậu hơn so với tồn tại xh.
-Ý thức xh có thể vượt trước tồn tại xh,do nắm bắt được bản chất và quy luật của sự
vật..đặc biệt ý thức lý luận khoa học thường vượt trước tồn tại xh
- Ý thức xh có tính kế thừa,ý thức xh mới có tính kế thừa ý thức xh cũ,sau đó bổ sung