NÉT ĐẶC SẮC LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT HÁT XOAN

2.1. Phong tục tập quán.
2.1.1.Lệ giữ cửa đình và tục kết nghĩa.

Ở Phú Thọ có 21 làng có tục Hát Xoan song chỉ có 4 làng có người đi hát: Kim Đơi( Kẻ
Đơi), Phù Đức, Thét ( ba làng này đều thuộc xã Kim Đức) và làng An Thái ( xã Phượng
Lâu –thành phố Việt Trì). Bởi vậy vào mùa lễ hội, 4 phường Xoan của làng sau khi khai
xuân bằng múa hát ở đình làng mình từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 4 tết ( âm lịch), thì
từ ngày mùng 5 tết các phường Xoan phải chia nhau đến hát ở các cửa đình làng bạn .
Ngoài 4 làng Xoan gốc, 17 làng ở Phú Thọ và Vĩnh Phúc có tục Hát Xoan là:

- Làng Tử Đà, xã Tử Đà huyện Phù Ninh,
- Làng Phù Ninh, xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh
- Làng An Đạo, xã An Đạo, huyện Phù Ninh.
-Làng Tiên Du, xã Tiên Du, huyện Phù Ninh.
-Làng Cao Mại, xã Cao Mại, huyện Lâm Thao.
-Làng Hữu Bổ,xã Kinh Kệ, huyện Lâm Thao.
-Làng Thanh Mai,xã Thanh Đình, huyện Lâm Thao.
-Làng Cổ Tích, xã Hy Cương, huyện Lâm Thao.
-Làng Cẩm Đội, xã Thụy Vân, huyện Việt Trì.
-Làng Tử Du, xã Tử Du, huyện Lập Thạch.
-Làng Đức Bác,xã Đức Bác, huyện Lập Thạch.
-Làng Hoàng Chuế,xã Kim Xá, huyện Vĩnh Lạc.
-Làng Xậu, xã Kim Xá, huyện Vĩnh Lạc.
-Làng Tây Cốc,xã Tây Cốc, huyện Đoan Hùng.
-Làng Nông Trang, thành phố Việt Trì.
-Làng Dữ Lâu, thành phố Việt Trì.
-Làng Hương Nộn, xã Hương Nộn, huyện Tam Nông.
Cuộc lưu diễn của các phường Xoan thường diễn ra trong gần 3 tháng. Lệ giữ cửa đình
quy ước mỗi phường Xoan chỉ có một số cử đình chính để hang năm đến hát thờ. Ví dụ

phải đảm bảo có hai tiêu chuẩn nhanh và sắc. Thiếu một trong hai tiêu chuẩn không đươj
nhập phường. Khi đã có chồng thường các cô đào không theo chồng đi hát nữa. Ngoài
khẳ năng bẩm sinh về thanh sắc,các cô đào được truyền kỹ năng về hát múa, được giảng
dạy cặn kẽ về các điển tích, được trau dồi bồi dưỡng thường xuyên về kiến thức văn học
dân gian, âm nhạc dân gian và cả âm nhạc bác học.

Như một đơn vị nghệ thuât bán chuyên nghiệp, phường Xoan lưu diễn từ làng này qua
làng khác, mỗi làng sở tại đều có những yêu cầu riêng. Có làng yêu cầu ngoài phần hát lề
lối các cô đào cùng các chàng trai sở tại Hát Đúm giao duyên. Có làng có những tư gia
mời phường Xoan đến hát tại nhà, chủ yếu là hát bài bản, làn điệu thuộc giọng ngoài như:
Giọng Lý, Giọng Ru, Giọng Phú…đây là bài bản làn điệu có âm điệu , lời ca và lối hát
khác với Hát Xoan. Nhất là giọng Phú, chỉ hát những điển tích của văn chương bác học:
Phú Kiều, phú Lưu Bình Dương Lễ, phú Thị Kính.

Với những yê u cầu của các làng sở tại thì từ ông trùm đến các đào kép phải có một trình
độ nhất định và khả năng văn hoá âm nhạc tương đối phong phú mới đáp ứng được yêu
cầu.2.1.3. Giao tiếp ứng xử và địa điểm diễn xướng.

Như đã nói ở trên thì mối quan hệ giữa phường Xoan với các làng phường Xoan đến ca
hát là quan hệ anh em, tục kết nghĩa giao ước phường Xoan là em, làng sở tạ là anh. Tuy
nhiên trong giao tiếp ứng xử hai bên đều hết sức trân trọng, xưng là anh em nhưng bình
đẳng.

Địa điểm diễn xướng ở cửa đình còn hát ở cửa đình, nhưng còn hát ở trong đình. Ngày
xưa trước cuộc Hát Xoan, đào phường Xoan thường Hát Trống Quân với trai làng Đức
Bác ở bến song, trên đường làng đầu đường làng, đầu đường làng rồi mới vào hát ở cửa
đình.Một số làng lại có những tư gia, sau khi nghe Hát Xoan ở cửa đình thì lại mời


2.1.5. Diễn xướng và trình tự cuộc Hát Xoan
.
* Chặng nghi thức:
Phường Xoan thường đi hát ở các làng kết nghĩa, nên phần nghi thức ông trùm phường
cùng ông chủ tế làng s tại phải đứng trước hương án của làng, chắp tay kinh cẩn vái lạy
các thần linh. Sau đó ông trùm phường hát những lời thỉnh mời, đươc xướng theo kiểu
vãi tế gọi là Hát Chúc, nối tiếp bài Hát Chúc là bài Gíáo Trống. Bài Giáo Trống do chú
kép trẻ nhất phường với chiếc trống nhỏ đeo trước bụng vừa múa vừa nhảy dẫn , phường
Xoan phụ hoạ phần diễn của chú kép trẻ, bốn cô đào ra trước hương án, tay nâng quạt
làm điệu bộ dâng hương, chân bước lên bước xuống, hát bài Thơ nhang, Đóng đám…

Nội dung chủ yếu của những bài hát ở phần nghi thức là thỉnh mời, cầu xin các vi thần
linh về dự lễ tế, che chở cho dân làng được an khang, mua màng tươi tố thiên hạ thái
bình.

* Chặng hát các Quả cách
Hát cách hay trình bày các Qủa cách là lối hát các bài bản khá dài như bài văn hay bài
diễn ca. Nội dung Qủa cách miêu tả cảnh đẹp thiên nhiên với bốn mùa xuân, hạ, thu,
đông hay mô tả cuộc sống của bốn lớp người trong xã hội lúc bấy giờ: sĩ, nông, công,
thương, hoặc kể lại những chuyện xưa.

Hát cách gồm 14 bài bản được gọi là Quả cách và có tên gọi và được sắp xếp trình diễn
như sau :

Kiều Giang Cách.
Nhàn Ngâm Cách.
Tràng Mai Cách.
Ngư Tiều Canh Mục Cách.
Đối Dẫy Cách

bàn thờ tế thần , tế thần xong mới được trở lại làm người. Tiết mục Dã Cá rất sôi nổi vui
vẻ, kết thúc cuộc Hát Xoan trong không khí tưng bừng của lễ hội. Trước tiết mục Dã Cá
,ở nhiều làng còn đưa thêm mục Hát Đúm xen vào trong cuộc Hát Xoan. Hát Đúm được
xen vào Hát Xoan làm tăng thêm phần sinh động của cuộc hát

2.2. Nghệ thuật dân ca Hát Xoan.
2.2.1. Lời ca

Hát Xoan cũng như một số các hình thái sinh hoạt văn hoá âm nhạc dân gian khác của
người Việt: Hát Dô, Hát Dậm, Hát Chèo Tàu, Hát Quan Họ, Ca Trù… khởi đầu đều là lối
hát tế thần( từ nhiên thần đến nhân thần) rồi từ dần đến những yếu tố tín ngưỡng, tâm linh
bớt đi( Quan họ). Là loại dân ca lễ nghi

- phong tục, lời cà trong Hát Xoan phản ánh khá rõ tín ngưỡng của cộng đồng người Việt:
phồn thực thờ tổ tiên, thờ thần…tín ngưỡng thờ thần thể hiện trong bài Giã cá:

May ra bắt được cá măng
Đem lên tiến cúng cả làng bình yên.
Tín ngưỡng phồn thực:
Tôi bước chân vào giáo trống
Tìm đền thượng chúc cho minh
Năm trống cơm thiên hạ thái bình
Năm trống cơm nhà no mọi đủ
Năm trống cơm mọi vẻ mọi hay.
Cùng với nội dung về thần linh, thần quyền, lời ca trong Hát Xoan còn đề cập đến vương
quyền:

Nhà tôi nhà Lê
Là song Bồ Đề
Trở về thiên hạ

song thất lục bát, thất ngôn…Thơ trong Hát Xoan bao gồm cả thơ dân gian và thơ bác
học.

Thể thơ 4 chữ là thể thơ cổ mà mốt số bài ở chặng hát nghi thức và trong 14 Qủa cách ta
đều thấy như:

Vạn thần tất hưởng
Tôi mời vua cả
Người sang đất này.
Thơ lục bát, lục bát biến thể và song thất lục bát được sử dụng nhiều trong cấu trúc lời ca
Hát Xoan:

Đường đi trên suối dưới khe
Đưa cố nhân long càng kiểu cách