Giá trị lãnh đạo của Thành Cát Tư Hãn - phần 1
Từ điển bách khoa toàn thư Encarta đã viết về ông: "Sự vĩ đại của Thành Cát Tư Hãn
không chỉ thể hiện ở chỗ ông là nhà lãnh đạo quân đội tài ba mà còn ở việc tổ chức, kỉ
luật và sự nỗ lực tuyệt vời của quân đội. Hơn thế nữa, nhà lãnh đạo người Mông Cổ còn là
một chính trị gia đáng ngưỡng mộ; đế chế của ông được tổ chức hoàn hảo đến mức, các
lữ khách có thể đi từ đầu này đến đầu kia của đế chế mà không phải lo sợ hay nguy hiểm
gì đến họ".
Tiểu sử
Thành Cát Tư Hãn là nhà sáng lập và nhà lãnh đạo của đế quốc Mông Cổ. Ông sinh vào khoảng
năm 1165, mất vào tháng 8 năm 1227.
Trong giai đoạn Thành Cát Tư Hãn sinh ra và lớn lên, các bộ lạc Mông Cổ đang bị chia rẽ.
Những người Mông Cổ có tính cách mạnh mẽ, có hệ thống các luật lệ xã hội khá chặt chẽ và rất
tôn sùng các tín ngưỡng của họ. Cuộc sống du mục đã khiến những người Mông Cổ lệ thuộc
vào việc trao đổi hàng-hàng hơn là dùng đến tiền. Và vì những cuộc đánh nhau liên miên giữa
các bộ lạc nên họ rất nghèo. Đó là về kinh tế.
Về mặt chính trị, tuy các bộ lạc Mông Cổ có mối liên hệ về chủng tộc và quan hệ máu mủ, nhưng
không hề tồn tại cái gọi là "dân tộc Mông Cổ". Trong khi đó, những người Tartar ở phía đông và
những người Kerait ở khu vực trung tây là những kẻ thù của người Mông Cổ. Khu vực Tây Nam
là của người Uighur và ở phía nam, nhà Tống của Trung Quốc vừa thành lập rất có thế lực. Ở
phía tây, bên bờ biển Đen, đế chế Hồi giáo của Sultan Muhammad vùng Khwarazm đang vô
cùng phát triển.
Đây là thời kì khá tàn bạo trong lịch sử, khi mà hình phạt xử tử là tương đối phổ biến. Giết chóc
không thương tiếc xảy ra liên tục giữa các cuộc chiến. Những tù binh trong chiến tranh trở thành
nô lệ. Bên cạnh đó, những người Mông Cổ lại rất trung thành, ghét thói ăn cắp và gian dối, biết
chấp nhận những khác biệt trong tín ngưỡng và cách sống của bộ lạc khác, và thường rất hào
phóng với những người mà họ quý mến. Bối cảnh lịch sử như vậy đã tác động và hình thành nên
tính cách của Thiết Mộc Chân, Thành Cát Tư Hãn sau này.
Những cuộc chinh phạt
Người đỡ đầu đầu tiên của Thiết Mộc Chân là Toghrul (bộ lạc Kerait), người mà Thiết Mộc Chân
coi là cha nuôi của mình. Có lẽ Toghrul là vị thủ lĩnh có thế lực nhất trong các bộ lạc Mông Cổ
vào thời điểm đó, cho dù xung quanh ông có khá nhiều kẻ thù và những mâu thuẫn tranh chấp

nhà lãnh đạo hào phóng nhất.
Với tư cách cá nhân, Thành Cát Tư Hãn mong muốn có được quyền lực. Ông là người khỏe
mạnh, nhưng không phải là mẫu "anh hùng" theo nghĩa trong các trận đánh tay đôi. Ông thường
khuyến khích người dưới trung thực và nói thẳng mọi điều, và thường cố gắng kiềm chế cảm xúc
và giận dữ với những phản ứng được suy tính chín chắn.
Thành Cát Tư Hãn cũng là người tôn trọng sự khác biệt tín ngưỡng và tôn giáo. Ông không nhìn
người dựa trên tôn giáo của họ. Điều này tỏ ra là một chiến thuật quân sự thành công, khi ông
gây chiến với Sultan Muhammad, các lãnh đạo Hồi giáo khác đã không chống lại ông – thay vào
đó họ coi đây là cuộc chiến giữa hai cá nhân, chứ không phải là một cuộc chiến tranh tôn giáo.
Cho dù Thành Cát Tư Hãn là một người không biết chữ, nhưng ông hiểu vai trò và sức mạnh
của việc truyền tải ý tưởng thông qua chữ viết, và đã dùng nó để cai quản đế chế của mình. Ông
chính là người đã phổ biến chữ Uighur như là những chữ cái Mông Cổ đầu tiên. Ông cũng không
ngừng nghỉ học hỏi những điều mới lạ, tiếp thu những ý tưởng mới theo cách nhanh nhất mà
ông có thể.
Đối với kẻ thù, theo truyền thống văn hóa Mông Cổ thời đó, trả thù là một biện pháp hay được sử
dụng, và Thành Cát Tư Hãn ra lệnh giết người mà không phải suy nghĩ nhiều. Những thành phố
và dân tộc nào dám cả gan chống lại quân Mông Cổ sẽ phải trả giá đắt, đó là một trong những
nguyên tắc chiến tranh của ông. Tuy nhiên Thành Cát Tư Hãn cũng nhận thức được về mặt
chính trị giữa các bộ lạc đối đầu và ông hiểu điều gì là động cơ của con người. Ông cũng sử
dụng chiến thuật tâm lý để làm suy yếu kẻ thù, dựa trên những nhận thức này.
Thành Cát Tư Hãn cũng nhận thức được giá trị của kẻ thù của mình. Ông không ngần ngại
xử tử một kẻ đã phản bội lại tướng chỉ huy, cho dù đó là sự phản bội để theo quân Mông
Cổ. Ngược lại, ông sẵn sàng dành sự tôn trọng và tha thứ cho những người đã trung
thành chiến đấu cho tướng của họ, cho dù họ chiến đấu chống lại ông. Một trong những
vị tướng mà ông tin cẩn nhất, Jebe, từng là người bắn tên trúng vào ngựa của Thành Cát
Tư Hãn trong một trận chiến chống lại ông. Có thể là Thành Cát Tư Hãn không biết gì về
nguyên tắc bốn chữ E, nhưng ông đã sử dụng chúng một cách vô cùng thành thạo.
Giá trị lãnh đạo của Thành Cát Tư Hãn - phần 2
Phần giới thiệu về Thành Cát Tư Hãn của Bảo tàng Columbia của Hoàng gia Anh có đoạn:
"Thành Cát Tư Hãn chia sẻ với những người đi theo ông cả đắng cay lẫn ngọt bùi. Khi xây

lính thuộc bộ lạc hay gia tộc nào. Lãnh đạo được cất nhắc dựa trên thành tích. Tuy nhiên, cũng
có nhiều chỉ trích cho rằng Thành Cát Tư Hãn quá thiên vị đội kỵ binh của mình, cũng dễ hiểu khi
đó là thành phần chủ lực giành chiến thắng của ông.
Tranh vẽ Thành Cát Tư Hãn
Thành Cát Tư Hãn cũng phát triển một bộ luật viết, dựa chủ yếu vào các luật lệ của người Mông
Cổ. Ví dụ, tội trộm cắp, cho dù là ăn trộm bất cứ thứ gì, cũng bị xử tử hình. Tử hình cũng là hình
phạt cho cả hai người bị bắt về tội thông dâm…Luật lệ của Mông Cổ dưới thời Thành Cát Tư
Hãn luôn rất rõ ràng và không có ngoại lệ.
Trao quyền
Thật khó có thể tưởng tượng rằng một nhà lãnh đạo nghiêm khắc như Thành Cát Tư Hãn lại có
thể áp dụng tư tưởng trao quyền. Tuy nhiên, nếu như chúng ta hiểu "trao quyền" như một loại
"thỏa thuận" giữa nhà lãnh đạo và những người phục tùng với sự tin tưởng lẫn nhau, thì đó chính
là cách tiếp cận chủ yếu của Thành Cát Tư Hãn.
Thành tích là nguyên tắc cơ bản trong đề bạt tướng lĩnh của Thành Cát Tư Hãn. Ông cũng
cho các quý tộc làm chỉ huy, nhưng phần lớn những vị tướng tài giỏi và được ông tin cậy nhất là
những người có thành tích xuất sắc nhất. Ông tin tưởng những người đó sẽ hoàn thành nhiệm
vụ, mặc dù vậy trách nhiệm của họ cũng rất cao.
Chỉ huy của các đơn vị quân lính được đích thân Thành Cát Tư Hãn tuyển chọn. Đó có thể là các
con trai ông, cháu họ ông hay thậm chí là những người từng là tù binh của ông nhưng được ông
tin tưởng và tôn trọng. Các chỉ huy có trách nhiệm phải sẵn sàng trước mọi tình huống – nếu
không họ sẽ bị thay thế. Về mặt lý thuyết, bất kì người lính nào nếu thể hiện tốt trên chiến trường
cũng có thể trở thành chỉ huy. Đội cận vệ của ông thà chết chứ không để cho ông thất vọng. Đó
chính là ví dụ tuyệt vời của sự trao quyền.
Truyền cảm hứng
Thành Cát Tư Hãn chính là hiện thân cho khao khát của những người đi theo ông. Không chỉ cho
họ một tầm nhìn về một đế chế thế giới, ông còn đáp ứng nhu cầu được thoát ra khỏi vòng
nghèo đói của họ. Thật khó có thể đánh giá chính xác Thành Cát Tư Hãn đã truyền cảm hứng
cho tùy tùng như thế nào, vì không có một tài liệu nào được ghi chép lại, thậm chí ông còn không
biết viết. Tuy nhiên, Bí Sử Nguyên Mông và một số tài liệu Ba Tư cổ có thể cho chúng ta một số
lời giải đáp.