1
Chổồng I:
M ệU

I. TAèI NGUYN NặẽC VAè C IỉM CUA TAèI NGUYN NặẽC
Moỹi sổỷ phaùt trióứn cuớa sổỷ tổỷ nhión vaỡ xaợ họỹi õóửu lión quan õóỳn
nổồùc. Nổồùc laỡ õọỹng lổỷc chuớ yóỳu chi phọỳi moỹi hoaỷt õọỹng vóử dỏn sinh
kinh tóỳ cuớa con ngổồỡi. Noùi toùm laỷi, khọng coù nổồùc thỗ khọng coù sổỷ
sọỳng.
1. Sổỷ phỏn bọỳ cuớa nổồùc:
Trón haỡnh tinh cuớa chuùng ta nổồùc tọửn taỷi trong khọng gian rỏỳt
rọỹng dổồùi nhổợng daỷng khaùc nhau.
- Nổồùc mỷt õỏỳt: tổùc laỡ nổồùc ồớ sọng, suọỳi, ao, họử, bióứn, nổồùc naỡy
nũm trón bóử mỷt cuớa traùi õỏỳt.
- Nổồùc trong tỏửng khờ quyóứn: loaỷi nổồùc naỡy tọửn taỷi dổồùi daỷng
mỏy vaỡ hồi nổồùc, trong khoaớng khọng gian 15km caùch mỷt õỏỳt.
- Nổồùc dổồùi õỏỳt (nổồù
c ngỏửm), nổồùc ngỏửm nũm dổồùi mỷt õỏỳt, tọửn
taỷi trong khoaớng 1km caùch mỷt õỏỳt.
Lổồỹng nổồùc ồớ caùc õaỷi dổồng chióỳm 95,5%; nổồùc daỷng bng ồớ 2
cổỷc cuớa quaớ õỏỳt chióỳm 1,7%; nổồùc ngỏửm chióỳm 1,7% (õa phỏửn laỡ nổồùc
mỷn); nổồùc ngoỹt trón mỷt õỏỳt ồớ sọng ao họử chióỳm mọỹt tyớ lóỷ rỏỳt nhoớ (1%)

2
2. ỷc trổng cuớa nổồùc:
Nổồùc õổồỹc õaùnh giaù theo 3 õỷc trổng sau:
- Lổồỹng nổồùc.
- Chỏỳt lổồỹng nổồùc.
- ọỹng thaùi cuớa nổồùc.
3. ỷc tờnh cuớa nổồùc:

âo giãúng, Nhỉng åí thnh phäú v khu cäng nghiãûp thç viãûc gii
quút nỉåïc phủc vủ cho sn xút v sinh hoảt lải l váún âãư
låïn cáưn
âỉåüc nghiãn cỉïu cáøn tháûn âãø cọ cäng trçnh cáúp phủc vủ âáưy â cho
hiãûn tải v sỉû phạt triãøn ca thnh phäú trong tỉång lai.
2. Khai thạc nỉåïc phủc vủ cho näng nghiãûp:
Viãûc dng nỉåïc âãø tỉåïi cho cáy träưng con ngỉåìi â thỉûc hiãûn tỉì
xa xỉa. Âãún nay cạc cäng trçnh thu låüi phủc vủ tỉåïi â phạt triãøn räüng
khàõp åí cạc qúc gia våïi trçnh âäü k thût v quy mä phủc vủ khạc
nhau.
3. Låüi dủng nàng lỉåüng nỉåïc âãø phạt âiãûn:
Ngỉåìi ta â låüi dủng thãú nàng ca nỉåïc våïi lỉu lỉåüng nháút âënh
lm quay tuabin thu âiãûn, tuabin ny kẹo theo mạy phạt âãø phạt âiãûn.

4
Thu âiãûn åí nỉåïc ta phạt triãøn khạ mảnh, hiãûn nay cäng sút cạc trảm
thu âiãûn â chiãúm pháưn låïn cäng sút âiãûn chung ca c nỉåïc.
4. Låüi dủng mäi trỉåìng nỉåïc âãø giao thäng thu låüi.
5. Låüi dủng mäi trỉåìng nỉåïc âãø ni träưng thu sn.
III. PHNG CHÄÚNG MÀÛT HẢI CA NỈÅÏC
1. Phng chäúng ụng:

Ngỉåìi ta â xáy dỉûng

cạc cäng trçnh tiãu ụng âãø thỉûc hiãûn viãûc
tiãu thạo nỉåïc thỉìa ra khi khu träưng trt bo âm cho cáy träưng
khäng bë nháûp, äøn âënh nàng sút cáy träưng.
2. Phng chäúng l lủt:
Âãø phng chäúng l lủt ngỉåìi ta â xáy dỉûng âã säng, âã biãøn,
cäng trçnh thoạt l âãø phng chäng sỉû uy hiãúp ca lủt.


6
Chổồng II:
SNG NGOèI VAè Sặ HầNH THAèNH
DOèNG CHAY SNG NGOèI

I. H THNG SNG NGOèI
Nổồùc mổa rồi xuọỳng õỏỳt mọỹt phỏửn tọứn thỏỳt do bọỳc hồi, mọỹt phỏửn
ngỏỳm vaỡo õỏỳt, phỏửn coỡn laỷi chaớy trón sổồỡn dọỳc tỏỷp trung vaỡo caùc raợnh
nổồùc rọửi sau õoù taỷo thaỡnh khe suọỳi vaỡ chaớy vóử haỷ lổu hỗnh thaỡnh hóỷ
thọỳng sọng ngoỡi. Hóỷ thọỳng sọng ngoỡi gọửm coù sọng chờnh cuỡng vồùi
sọng nhaùnh vaỡ caùc khe suọỳi tỏỷp trung nổồùc vóử doỡng sọng õoù. Hỗnh
daùng cuớa hóỷ thọỳng sọng ngoỡi coù thóứ phỏn thaỡnh caùc loaỷi sau:
- Hóỷ thọỳng sọng hỗnh nan quaỷt
- Hóỷ thọỳng sọng hỗnh lọng chim
- Hóỷ thọỳng sọng hỗnh caỡnh cỏy
- Hóỷ thọỳng sọng hỗnh song song
Bừc Giang
S
ọ
n
g

T
Sọng hỗnh caỡnh cỏy

Sọng hỗnh song song

II. LặU VặC SNG VAè C TRặNG CUA LặU VặC SNG
1. Lổu vổỷc sọng:
Lổu vổỷc sọng laỡ phỏửn dióỷn tờch mỷt õỏỳt maỡ trổồùc õoù chaớy ra
sọng, noù chờnh laỡ dióỷn tờch tỏỷp trung nổồùc cuớa sọng. Lổu vổỷc cuớa mỷt
cừt khọỳng chóỳ laỡ phỏửn dióỷn tờch tỏỷp trung nổồùc õóứ õọứ vaỡo mỷt cừt sọng
õoù.
2. ổồỡng phỏn thuyớ cuớa lổu vổỷc:

ổồỡng phỏn thuyớ nổồùc mỷt laỡ õổồỡng nọỳi caùc õióứm cao nhỏỳt xung
quanh lổu vổỷc, nổồùc mổa rồi xuọỳng 2 phờa cuớa õổồỡng phỏn thuyớ seợ
chaớy vaỡo 2 lổu vổỷc sọng khaùc nhau.
ổồỡng phỏn thuyớ nổồùc ngỏửm laỡ õổồỡng nọỳi caùc õióứm cao nhỏỳt cuớa
tỏửng khọng thỏỳm trón cuỡng xung quanh lổu vổỷc. Khi nổồùc ngỏửm xuọỳng
2 bón cuớa õổồỡng phỏn thuyớ ngỏửm thỗ nổồùc chaớy vaỡo 2 sọng khaùc nhau.
Vióỷc xaù
c õởnh õổồỡng phỏn thuyớ ngỏửm rỏỳt khoù khn vaỡ tọỳn keùm do õoù
S
ọ
n
g


a
ỡ
S
ọ
n
g

H
ọ
ửn
g
S
ọ
n
g

L
ọ

8
ngổồỡi ta thổồỡng lỏỳy õổồỡng phỏn thuyớ mỷt laỡm õổồỡng phỏn thuyớ chung
cuớa lổu vổỷc.

3. Caùc õỷc trổng hỗnh thaùi cuớa khu vổỷc:


Chióửu rọỹng bỗnh quỏn lổu vổỷc õổồỹc xaùc õởnh nhổ sau:ổ
B =
)km(
L
F
1e. Hóỷ sọỳ hỗnh daùng cuớa lổu vổỷc K
d
:
Hóỷ sọỳ hỗnh daùng cuớa lổu vổỷc õổồỹc xaùc õởnh nhổ sau:
K
d
=
111
1
2
1
L
B
L.L
B.L
L
F
==f. ọỹ cao bỗnh quỏn cuớa lổu vổỷc H

hỗnh theo cọng thổùc sau:
I
bq
= h .


i
i
f
b

b
i
: chióửu daỡi bỗnh quỏn giổợa 2 õổồỡng õọửng mổùc
h : chónh lóỷch giổợa 2 õổồỡng õọửng mổùc
b
i
240
220
200
7
180

10
F : dióỷn tờch giổợa 2 õổồỡng õọửng mổùc
h. Mỏỷt õọỹ lổồùi sọng D (km/km
2
):
Mỏỷt õọỹ lổồùi sọng õổồỹc xaùc õởnh nhổ sau:
D =

11
bióỳt phỏửn loỡng sọng (laỡ phỏửn sọng nổồùc chaớy vaỡo muỡa kióỷt) vaỡ phỏửn
baợi sọng (laỡ phỏửn õỏỳt õai bở ngỏỷp vaỡo muỡa luợ)
Mỷt cừt ngang sang
c. ọỹ dọỳc mỷt nổồùc:
ọỹ dọỳc mỷt nổồùc laỡ tyớ sọỳ õọỹ chónh mổỷc nổồùc H taỷi 2 mỷt cừt
vồùi khoaớng caùch L.
L
HH
L
H
i
21

=

=

Trong mọỹt con sọng thỗ i nhoớ dỏửn tổỡ nguọửn õóỳn cổớa sọng.
III. Sặ HầNH THAèNH DOèNG CHAY SNG NGOèI
1. Khaùi nióỷm vóử doỡng chaớy sọng ngoỡi vaỡ hỗnh thaỡnh doỡng chaớy:
Doỡng chaớy laỡ lổồỹng nổồùc cuớa lổu vổỷc chaớy qua mỷt cừt cổớa ra
sau mọỹt thồỡi gian nhỏỳt õởnh cuỡng vồùi sổỷ thay õọứi cuớa noù trong thồỡi gian
õoù. Theo nguọửn gọỳc cuớa doỡng chaớy thỗ ngổồỡi ta chia doỡng chaớy ra 2
phỏửn: doỡng chaớy mỷt vaỡ doỡng chaớy ngỏửm.
- Doỡng chaớy mỷt hỗnh thaỡnh do nổồùc trón mỷt lổu vổỷc sinh ra (tổ
mổa hoỷc tuyóỳn tan) vaỡ tỏỷp trung vóử tuyóỳn cổớa ra. Doỡng chaớy mỷt chố


13
lổồỹng bỗnh quỏn trong thồỡi gian T, õổồỹc xaùc õởnh tổỡ õổồỡng quaù trỗnh
lổu lổồỹng nhổ sau:


=
t
0
dt)t(Q
T
1
Q

b. Tọứng lổồỹng doỡng chaớy W (m
3
):
Tọứng lổồỹng doỡng chaớy laỡ lổồỹng nổồùc chaớy ra mỷt cừt cổớa ra trong
thồỡi gian T naỡo õoù (thaùng, muỡa, nm)


=
2
t
1t
d
t
)
t
(QW

Q.10
M
3
=
(l/s - km
2
) Trong õoù: Q (m
3
/s) , F (km
2
)
e. Hóỷ sọỳ doỡng chaớy

:
Hóỷ sọỳ doỡng chaớy laỡ tyớ sọỳ giổợa lổu lổồỹng doỡng chaớy vaỡ lổồỹng mổa

X
Y
=
Trong õoù: X (mm) , Y (mm) 14
IV. NHÁN TÄÚ NH HỈÅÍNG ÂÃÚN DNG CHY SÄNG NGI
1. Mỉa:
Mỉa l nhán täú ch úu ca sỉû hçnh thnh dng chy.
a. Âàûc trỉng biãøu thë ca mỉa:

- Lỉåüng mỉa: lỉåüng mỉa trong mäüt thåìi âoản no âọ l låïp nỉåïc
mỉa âỉåüc tênh bàòng mm trong thåìi âoản âọ. Vê dủ: mỉa ngy

a(t)
X(t)
a(mm/ph)

15
cỉåìng âäü mỉa ráút låïn trong thåìi gian ngàõn v lỉåüng mỉa ván nh hån
nhỉỵng tráûn mỉa dáưm di ngy våïi cỉåìng âäü mỉa nh hån. Váûy ta phi
tçm våïi tráûn mỉa máúy ngy s cho dng chy låïn nháút.
Mỉa ro thỉåìng gáy l nãn cáưn phi nghiãn cỉïu k.
Tiãu chøn mỉa ro ca Viãût Nam
∆t (ph) 5' 10' 30' 60' 240' 1440'
X (mm) 4,0 6,5 11,0 14,0 20,0 50,6
a (mm/ph) 0,8 0,66 0,35 0,23 0,08 0,035
b. Phán loải mỉa:
- Mỉa âäúi lỉu:
Vãư ma h låïp khäng khê áøm sạt màût âáút do màût
tråìi âäút nọng låïp khäng khê ny bäúc lãn tảo thnh låïp khäng khê âäúi
lỉu våïi låïp khäng khê lảnh trãn cao gáy hiãûn tỉåüng máút nhiãût, håi nỉåïc
ngỉng tủ lải gáy mỉa km theo hiãûn tỉåüng sáúm sẹt, loải mỉa ny gi l
mỉa âäúi lỉu cọ cỉåìng âäü låïn nhỉng trãn phảm vi hẻp.
- Mỉa âëa hçnh: Khäúi khäng khê áøm trãn âỉåìng di chuøn gàûp
nụi cao, khäúi khäng khê ny s bäúc lãn cao gáy hiãûn tỉåüng lảnh vç
âäüng lỉûc. Håi nỉåïc ngỉng tủ lải gáy mỉa åí sỉåìn âọn giọ (nhỉ åí pháưn
Táy Trỉåìng Sån), pháưn bãn kia sỉåìn nụi cao giọ khäng cn mang håi
nỉåïc nãn bë nọng lãn vç ma sạt (nhỉ hiãûn tỉåüng giọ Lo åí Âäưng
Trỉåìng Sån vng Bàõc trung bäü)

16
- Mổa gioù xoaùy: Laỡ mổa do hióỷn tổồỹng gioù xoaùy gỏy ra, loaỷi mổa
naỡy lổồỹng mổa lồùn, phaỷm vi rọỹng, thồỡi gian keùo daỡi thổồỡng sinh luỷt lọỹi.

X
X
n
1
i

=
n : sọỳ traỷm õo
X
i
: lổồỹng mổa ồớ traỷm thổù i
Phổồng phaùp naỡy sổớ duỷng khi trón lổu vổỷc coù nhióửu traỷm õo mổa
vaỡ bọỳ trờ vở trờ õỷc trổng.

- Phổồng phaùp õa giaùc:

Phổồng phaùp naỡy coi lổồỹng
mổa õo õổồỹc cuớa mọỹt traỷm õaỷi dióỷn
cho mọỹt vuỡng xung quanh traỷm õo,
hỗnh daùng cuớa vuỡng õo mọựi traỷm
phuỷ traùch coù daỷng õa giaùc. Caùch thổỷc
hióỷn: õỏửu tión nọỳi caùc traỷm vồùi nhau
õóứ thaỡnh hỗnh tam giaùc, sau õoù veợ caùc
õổồỡng trung trổỷc cuớa tam giaùc seợ hỗnh thaỡnh hỗnh õa giaùc do mọựi traỷm phuỷ traùch.
Lổồỹng mổa bỗnh quỏn õổồỹc tờnh nhổ sau:



=
n

- Phổồng phaùp õổồỡng õúng trở:

ổồỡng õúng trở mổa õổồỹc cồ quaùn khờ
tổồỹng lỏỷp trón cồ sồớ taỡi lióỷu cuớa caùc traỷm.
Lổồỹng mổa bỗnh quỏn õổồỹc xaùc õởnh nhổ sau:

F
2
X
X
f
X
n
1
1ii
i







+
=
+

f
i
: dióỷn tờch nũm giổợa hai õổồỡng õúng trở

Mỷt ngổồỡi thỏỳy maùt, laù cỏy
xaỡo xaỷc
3 3,4 - 5,4 12 -20 Thuyóửn bổồỡm lừc, thuyóửn
õi 3 - 4 haới lyù / h
Caỡnh cỏy nhoớ lay õọỹng laù
cồỡ mồớ rọỹng
4 5,5 - 7,9 20 - 30 Thuyóửn bổồỡm nóỳu cn
bổồỡm thỗ seợ nghióng 1
bón
Gioù tung buỷi, vuỷn giỏỳy bay,
caỡnh cỏy nhoớ bở lừc
5 8,0 - 10,7 30 - 40 Thuyóửn caù phaới thu heỷp
bổồỡm
Cỏy nhióửu laù bở lay õọỹng,
soùng nhoớ trón mỷt họử
6 10,8 - 13,7 40 - 50 aùnh caù seợ nguy hióứm Caỡnh cỏy lồùn lay õọỹng, dỏy
õióỷn kóu vi vu, duỡ khoù mồớ
7 13,9 - 17,1 50 - 62 Thuyóửn caù phaới vóử bóỳn,
taỡu lồùn phaới thaớ neo
Toaỡn cỏy lay õọỹng, ngổồỡi
õi thỏỳy lổỷc caớn
8 17,2 - 20,7 62 - 75 Thuyóửn caù phaới vóử bóỳn,
taỡu lồùn phaới thaớ neo
Caỡnh cỏy nhoớ bở gaợy, ngổồỡi
õi bở caớn maỷnh
9 20,8- 24,4 75 - 90 Thuyóửn caù phaới vóử bóỳn,
taỡu lồùn phaới thaớ neo
ỳng khoùi coù thóứ bở gaợy
10 24,5 - 28,4 90 - 100 Thuyóửn caù phaới vóử bóỳn,
taỡu lồùn phaới thaớ neo

chọỳng xoùi moỡn õỏỳt.

d. Ao họử õỏửm lỏửy: Coù taùc duỷng õióửu tióỳt doỡng chaớy.
6. Hoaỷt õọỹng cuớa con ngổồỡi:
- Nọng nghióỷp: kyợ thuỏỷt canh taùc nọng nghióỷp aớnh hổồớng tọỳt, xỏỳu
õóỳn doỡng chaớy.
- Lỏm nghióỷp: baớo vóỷ rổỡng vaỡ khai thaùc rổỡng.
- Thuyớ lồỹi: cọng trỗnh thuyớ lồỹi seợ õióửu tióỳt doỡng chaớy 21
Chỉång III:
PHỈÅNG PHẠP THÄÚNG KÃ XẠC SÚT
TRONG TÊNH TOẠN THU VÀN

I. CÅ SÅÍ CA VIÃÛC ỈÏNG DỦNG PHỈÅNG PHẠP THÄÚNG KÃ XẠC
SÚT TRONG TÊNH TOẠN THU VÀN
Nhỉ trãn â trçnh by, nỉåïc cọ 2 âàûc th lm låüi v gáy hải. Con
ngỉåìi phi khai thạc màût låüi v phng chäúng màût hải ca nỉåïc, mún
thãú phi biãút âỉåüc ngưn nỉåïc khai thạc v ngưn nỉåïc gáy hải. Âãø
tháúy âỉåüc tênh cháút cáưn thiãút dng phỉång phạp thäúng kã xạc sút
trong tênh toạn thu vàn, ta xem xẹt hai vê dủ sau:
Vê dủ 1: Cäng trçnh khai thạc màût låüi ca nỉåïc
Vê dủ theo u cáưu dng nỉåïc ca khu dán cỉ v khu cäng
nghiãûp ca mäüt thnh phäú cáưn phi xáy dỉûng mäüt nh mạy nỉåïc våïi
lỉu lỉåüng Q = 3m
3
/s, ngưn nỉåïc âỉåüc láúy tỉì säng våïi táưn sút bo
âm P = 95% (tỉïc l vãư màût l thuút trung bçnh trong 100 nàm ngưn
nỉåïc phi bo âm âỉåüc 95 nàm). Nhỉ váûy váún âãư âàût ra l ngưn

A
chocäúbiãúnSäú
n
m
P
)A(
==
m : säú biãún cäú thûn låüi cho viãûc xút hiãûn hiãûn tỉåüng A
n : täøng säú cạc biãún säú

23
Vờ duỷ: gieo õọửng tióửn thỗ P(sỏỳp), P(ngổớa) õóửu bũng nhau
P(sỏỳp) = P(ngổớa) =
2
1
n
m
=
Vờ duỷ: gieo mọỹt con xuùc xừc 6 mỷt thỗ vióỷc xuỏỳt hióỷn cuớa mọựi
mỷt laỡ õọửng khaớ nng, tổùc laỡ:
P(1) = P(2) = P(3) = P(4) = P(5) = P(6) = 1/6
2. Tỏửn suỏỳt:

Xaùc suỏỳt laỡ noùi õóỳn caùc bióỳn cọỳ xuỏỳt hióỷn õọửng khaớ nng, nón ta
coù thóứ suy ra õổồỹc sổỷ xuỏỳt hióỷn cuớa chuùng. Nhổng trong tổỷ nhión,
trong kyợ thuỏỷt, trong õo õaỷc thổỷc nghióỷm ta khọng thóứ dổỷ õoaùn õổồỹc sổỷ
xuỏỳt hióỷn cuớa bióỳn cọỳ naỡo õoù bũng hỗnh thổùc suy luỏỷn õồn giaớn nhổ
trón. Do õoù ta phaới coù phổồng phaùp tờnh phuỡ hồỹp õoù laỡ phổồng phaùp
thọỳng kó. Thọỳng kó caùc kóỳt quaớ quan saùt caùc bióỳn cọỳ hióỷn tổồỹng vaỡ sổỷ
xuỏỳt hióỷn cuớa noù ngổồỡi ta thổồỡng duỡng khaùi nióỷm tỏửn suỏỳt:

15
1

Nãúu ta cáưn tçm xạc sút ca H
max
> 14,0, theo tênh cháút trãn cọ:
P
(> 14,0)
= P
(14,5)
+ P
(14,3)
+ P
(14,0)
=
2,0
15
3
15
1
15
1
15
1
==++

3. Âải lỉåüng ngáùu nhiãn:
Âải lỉåüng ngáùu nhiãn
l mäüt âải lỉåüng m trong kãút qu thê
nghiãûm nọ cọ thãø xút hiãûn giạ trë ny hay giạ trë khạc khäng thãø biãút

Trong thuyớ vn lổu lổồỹng Q vaỡ mổỷc nổồùc H laỡ õaỷi lổồỹng ngỏựu
nhión lión tuỷc, nhổng trong tờnh toaùn thổồỡng duỡng caùc trở sọỳ bỗnh quỏn
vaỡ caùc trở sọỳ max, min cuớa ngaỡy, thaùng, nm nón ta coù xem noù laỡ õaỷi
lổồỹng ngỏựu nhión rồỡi raỷc.
Trong thuyớ vn cọng trỗnh ngổồỡi ta tióỳn haỡnh õo õaỷc quan trừc
caùc sọỳ lióỷu õóứ tỗm ra quy luỏỷt cuớa bióỳn cọỳ ngỏựu nhión. Quy luỏỷt cuớa
bióỳn cọỳ phaới coù bao nhióu trở sọỳ, bao nhióu thồỡi gian õóứ õuớ chờnh xaùc
saùt vồùi thổỷ
c tóỳ. Nón khi ta nghión cổùu laỡ chuùng ta chố nghión cổùu mọỹt
phỏửn chổù khọng thóứ toaỡn bọỹ tọứng thóứ sọỳ lióỷu õổồỹc. Phỏửn sọỳ lióỷu nghión
cổùu ta goỹi laỡ mỏựu sọỳ lióỷu thọỳng kó.
4. Mỏựu vaỡ tọứng thóứ sọỳ lióỷu thọỳng kó:

Muọỳn nghión cổùu yóỳu tọỳ ngỏựu nhión trong thuyớ vn noùi rióng hay
trong thọỳng kó hoỹc noùi rióng, phaới thọỳng kó caùc sọỳ lióỷu quan trừc X
1
,
X
2
, X
3
, X
4
X
n
. où ta goỹi laỡ mỏựu thọỳng kó coù dung lổồỹng n. dung
lổồỹng tọứng thóứ cuớa caùc õỷc trổng thuyớ vn thỗ khọng thóứ xaùc õởnh õổồỹc