Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
Tiu lun
Phng phỏp nghiờn cu
khoa hc v phng phỏp
lun nghiờn cu khoa hc
1
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
MC LC
Li núi u
2
I. Phng phỏp nghiờn cu khoa hc v phng phỏp lun nghiờn cu khoa hc
3
1. Phng phỏp nghiờn cu khoa hc
3
a. Khỏi nim
3
b. c im ca phng phỏp nghiờn cu khoa hc
4
2. Phng phỏp lun nghiờn cu khoa hc
6
3. Phõn loi phng phỏp
7
a. Phng phỏp nghiờn cu thc nghim
7
b. Phng phỏp nghiờn cu lý thuyt
9
II. Mt s phng phỏp nghiờn cu khoa hc c th
10
1. Phng phỏp phõn tớch v tng hp
10
2. Phng phỏp quy np v din gii

Gaudin ó a ra mt thụng ip khn thit: Hóy hc phng phỏp ch ng hc d
liu!.
S phỏt trin ca khoa hc hin i khụng nhng em li cho con ngi nhng
hiu bit sõu sc v th gii, m cũn em li cho con ngi c nhng hiu bit v phng
phỏp nhn thc th gii. Chớnh vỡ vy m phng phỏp v phng phỏp lun nghiờn cu
3
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
khoa hc ó gn lin vi hot ng cú ý thc ca con ngi, l mt trong nhng yu t
quyt nh s thnh cụng ca hot ng nhn thc v ci to th gii.V cng chớnh vỡ
vy m hin nay vic nghiờn cu phng phỏp v phng phỏp lun nghiờn cu khoa
hc ngy cng tr nờn cn thit nhm giỳp cho cụng tỏc nghiờn cu khoa hc t hiu
qu hn, phỏt trin mnh m hn. ú cng chớnh l vn tụi xin c trỡnh by trong
bi vit ny: Phng phỏp nghiờn cu khoa hc v phng phỏp lun nghiờn cu
khoa hc.
I. PHNG PHP NGHIấN CU KHOA HC V PHNG PHP LUN
NGHIấN CU KHOA HC
1. Phng phỏp nghiờn cu khoa hc
a. Khỏi nim
Trc ht hiu c th no l phng phỏp nghiờn cu khoa hc, cỏc khỏi
nim, cỏc c im ca phng phỏp nghiờn cu khoa hc, chỳng ta cn phi hiu c
khỏi nim khoa hc l gỡ?
Khoa hc l mt khỏi nim cú ni hm phc tp, tựy theo mc ớch nghiờn cu v
cỏch tip cn ta cú th phõn tớch nhiu khớa cnh khỏc nhau. mc chung nht, khoa
hc c hiu nh sau: Khoa hc l h thng tri thc c rỳt ra t hot ng thc tin
v c chng minh, khng nh bng cỏc phng phỏp nghiờn cu khoa hc.
T hiu bit trờn õy v khoa hc ta thy rừ rng rng phng phỏp l phm trự
trung tõm ca phng phỏp lun nghiờn cu khoa hc. Vy phng phỏp nghiờn cu
khoa hc l gỡ?
Phng phỏp khụng ch l vn lý lun m cũn l vn cú ý ngha thc tin to
ln, bi vỡ chớnh phng phỏp gúp phn quyt nh thnh cụng ca mi quỏ trỡnh nghiờn

nghiờn cu khoa hc cỏi ch quan phi tuõn th cỏi khỏch quan. Cỏc quy lut khỏch quan
t chỳng cha phi l phng phỏp, nhng nh cú chỳng m ta phỏt hin ra phng
phỏp. í thc v s sỏng to ca con ngi phi tip cn c cỏc quy lut khỏch quan
ca th gii.
Phng phỏp cú tớnh mc ớch vỡ hot ng ca con ngi u cú mc ớch, mc
ớch nghiờn cu cỏc ti nghiờn cu khoa hc ch o vic tỡm tũi v la chn phng
phỏp nghiờn cu v ngc li nu la chn phng phỏp chớnh xỏc, phự hp s lm cho
mc ớch nghiờn cu t ti nhanh hn, v ụi khi vt qua c yờu cu m mc ớch ó
d kin ban u.
5
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
Phng phỏp nghiờn cu gn cht vi ni dung ca cỏc vn cn nghiờn cu.
Phng phỏp l hỡnh thc vn ng ca ni dung. Ni dung cụng vic quy nh phng
phỏp lm vic. Trong mi ti khoa hc u cú phng phỏp c th, trong mi ngnh
khoa hc cú mt h thng phng phỏp c trng.
Phng phỏp nghiờn cu khoa hc cú mt cu trỳc c bit ú l mt h thng cỏc
thao tỏc c sp xp theo mt chng trỡnh ti u. S thnh cụng nhanh chúng hay
khụng ca mt hot ng nghiờn cu chớnh l phỏt hin c hay khụng lụgớc ti u ca
cỏc thao tỏc hot ng v s dng nú mt cỏch cú ý thc.
Phng phỏp nghiờn cu khoa hc luụn cn cú cỏc cụng c h tr, cn cú cỏc
phng tin k thut hin i vi chớnh xỏc cao. Phng tin v phng phỏp l hai
phm trự khỏc nhau nhng chỳng li gn bú cht ch vi nhau cn c vo i tng
nghiờn cu m ta chn phng phỏp nghiờn cu, theo yờu cu ca phng phỏp nghiờn
cu m chn cỏc phng tin phự hp, nhiu khi cũn cn phi to ra cỏc cụng c c bit
nghiờn cu mt i tng no ú. Chớnh cỏc phng tin k thut hin i m bo
cho quỏ trỡnh nghiờn cu t ti chớnh xỏc cao.
2. Phng phỏp lun nghiờn cu khoa hc
Trong nghiờn cu khoa hc phng phỏp v phng phỏp lun l hai khỏi nim
gn nhau nhng khụng ng nht. Phng phỏp lun l h thng cỏc nguyờn lý, quan
im(trc ht l nhng nguyờn lý, quan im liờn quan n th gii quan) lm c s, cú

phng phỏp nghiờn cu thc nghim v loi phng phỏp nghiờn cu lý thuyt.
a. Phng phỏp nghiờn cu thc nghim
Loi phng phỏp ny bao gm cỏc phng phỏp quan sỏt, thớ nghim thc
nghim. Quan sỏt l phng phỏp nghiờn cu xỏc nh cỏc thuc tớnh v quan h ca
s vt, hin tng riờng l xột trong iu kin t nhiờn vn cú ca nú nh kh nng th
cm ca cỏc giỏc quan, kh nng phõn tớch tng hp, khỏi quỏt trỡu tng hoỏ.
Thc nghim, thớ nghim l vic ngi nghiờn cu khoa hc s dng cỏc phng
tin vt cht tỏc ng lờn i tng nghiờn cu nhm kim chng cỏc gi thit, lý thuyt
khoa hc, chớnh xỏc hoỏ, b sung chnh lý cỏc phng oỏn gi thit ban u tc l xõy
dng cỏc gi thit, lý thuyt khoa hc mi.
7
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
Thớ nghim, thc nghim bao gi cng c tin hnh theo s ch o ca mt ý
tng khoa hc no y. Nh vy tin hnh thớ nghim, thc nghim phi cú tri thc
khoa hc v iu kin vt cht.
Phng phỏp thc nghim c ỏp dng khỏ ph bin trong cỏc ngnh khoa hc
t nhiờn k thut-cụng ngh- l nhng ngnh khoa hc cú kh nng nh lng chớnh
xỏc. Trong nhng lnh vc ny, s phỏt trin ca khoa hc k thut cũn cho phộp to ra
nhng mụi trng nhõn to, khỏc vi mụi trng bỡnh thng nghiờn cu s vn ng
bin i ca i tng.
Cỏc ngnh khoa hc xó hi l lnh vc khú cú kh nng tin hnh cỏc thớ nghim
khoa hc, ỏp dng phng phỏp th nghim. Song thc tin l tiờu chun ca chõn lý.
Mi khỏi quỏt, trỡu tng, mi lý thuyt nu khụng c thc tin chp nhn u khụng
cú ch ng trong khoa hc. õy quan sỏt, tng kt thc tin ngi nghiờn cu khoa
hc cú kh nng nhn thc nhanh hn con ng do lch s t vch ra.
Trong nhng phm vi nht nh, ngi ta cng cú th tin hnh cỏc thớ nghim xó
hi hc. õy cn lu ý rng tớnh toỏn xó hi ca khoa hc xó hi ũi hi nhng phng
tin, iu kin vt cht, mụi trng th nghim phi l nhng iu kin ph bin ( ó cú
trong ton xó hi, hoc chc chn c to ra trong ton xó hi).
Trong phng phỏp nghiờn cu thc nghim, nhiu trng hp ngi ta cũn s

khoa hc xó hi ta cũn phi tip thu c cỏc lý lun, hc thuyt khỏc. Tip thu cỏc lý
lun, hc thuyt khỏc va tip thu c nhng khớa cnh hp lý, khoa hc, tc l
nhng tinh hoa trong kho tng tri thc nhõn loi, giỳp cho mỡnh tip tc phỏt trin lý lun
Mỏc-Lờnin, va nhỡn thy nhng khim khuyt bt cp ca cỏc lý lun y, gúp phn
vo cuc u tranh bo v ch ngha Mỏc-Lờnin. Cn lu ý rng nu khụng nm vng lý
lun nn tng l hc thuyt Mỏc-Lờnin, ngi nghiờn cu khoa hc rt khú khn trong
vic tỡm ra cỏi ỳng, cỏi sai ca cỏc lý lun khỏc. ú l mt nguyờn nhõn gõy ra tỡnh
trng ri lon trong lnh vc t tng lý lun khi chuyn sang kinh t th trng m ca
nc ta hin nay.
Nu nh cỏc quy lut t nhiờn tn ti mt cỏch lõu di, thỡ cỏc quy lut xó hi tn
ti, vn ng trờn nhng iu kin xó hi nht nh. Thoỏt ly tớnh lch s c th luụn l
mt nguy c dn phng phỏp lý thuyt trong nghiờn cu khoa hc xó hi ri vo tỡnh
trng duy tõm, siờu hỡnh, bỏm gi ly nhng nguyờn lý, cụng thc li thi lc hu tr
thnh giỏo iu kinh vin, kỡm hóm khoa hc.
9
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
Trong phng phỏp lý thuyt do c tớnh ca quỏ trỡnh sỏng to khoa hc din ra
thụng qua t duy trỡu tng, suy lun, khỏi quỏt hoỏ, li khụng c thc tin kim
chng ngay, m phi tri qua mt thi gian khỏ di ỳng sai mi sỏng t. iu ú d dn
ngi lm khoa hc phm vo sai lm ch quan duy ý chớ, t bin.
Coi trng phng phỏp lý thuyt trong nghiờn cu khoa hc xó hi, ngi lm
khoa hc cn chỳ ý kt hp phng phỏp ny vi phng phỏp quan sỏt, tng kt thc
tin.S kt hp ny l yu t b sung, giỳp ngi nghiờn cu khoa hc trỏnh c nhng
hn ch do phng phỏp lý thuyt a li.
II. MT S PHNG PHP NGHIấN CU KHOA HC C TH
1. Phng phỏp phõn tớch v tng hp
Phõn tớch trc ht l phõn chia cỏi ton th ca i tng nghiờn cu thnh
nhng b phn, nhng mt, nhng yu t cu thnh gin n hn nghiờn cu, phỏt
hin ra tng thuc tớnh v bn cht ca tng yu t ú, v t ú giỳp chỳng ta hiu c
i tng nghiờn cu mt cỏch mch lc hn, hiu c cỏi chung phc tp t nhng

nghiờn cu l thuc rt nhiu vo tng hp, nh tớnh. Song chớnh c im ny d lm
cho kt qu nghiờn cu b sai lch do nhng sai lm ch quan duy ý chớ.
2. Phng phỏp quy np v din gii
Phng phỏp quy np l phng phỏp i t nhng hin tng riờng l, ri rc,
c lp ngu nhiờn ri liờn kt cỏc hin tng y vi nhau tỡm ra bn cht ca mt
i tng no ú.
T nhng kinh nghim, hiu bit cỏc s vt riờng l ngi ta tng kt quy np
thnh nhng nguyờn lý chung. C s khỏch quan ca phng phỏp quy np l s lp li
ca mt s hin tng ny hay hin tng khỏc do ch cỏi chung tn ti, biu hin thụng
qua cỏi riờng. Nu nh phng phỏp phõn tớch-tng hp i tỡm mi quan h gia hỡnh
thc v ni dung thỡ phng phỏp quy np i sõu vo mi quan h gia bn cht v hin
tng. Mt hin tng bc l nhiu bn cht. Nhim v ca khoa hc l thụng qua hin
tng tỡm ra bn cht, cui cựng a ra gii phỏp. Phng phỏp quy np úng mt vai
trũ quan trng trong vic phỏt hin ra cỏc quy lut, rỳt ra t nhng kt lun tng quỏt a
ra cỏc gi thuyt.
11
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
Trong nghiờn cu khoa hc, ngi ta cũn cú th xut phỏt t nhng gi thuyt hay
t nhng nguyờn lý chung i sõu nghiờn cu nhng hin tng c th nh vy m cú
nhn thc sõu sc hn tng i tng nghiờn cu.
Phng phỏp din gii ngc li vi phng phỏp quy np. ú l phng phỏp
i t cỏi bn cht, nguyờn tc, nguyờn lý ó c tha nhn tỡm ra cỏc hin tng,
cỏc biu hin, cỏi trựng hp c th trong s vn ng ca i tng.
Phng phỏp din gii nh vy cú ý ngha rt quan trng trong nhng b mụn
khoa hc thiờn v nghiờn cu lý thuyt, õy ngi ta a ra nhng tin , gi thuyt,
v bng nhng suy din lụgic rỳt ra nhng kt lun, nh lý, cụng thc.
Quy np v din gii l hai phng phỏp nghiờn cu theo chiu ngc nhau song
liờn h cht ch v b sung cho nhau trong mi quan h gia cỏi chung v cỏi riờng. Nh
cú nhng kt qu nghiờn cu theo phng phỏp quy np trc ú m vic nghiờn cu cú
th tip tc, phỏt trin theo phng phỏp din gii. Phng phỏp din gii, do vy m

lch s phi i sõu vo nhng un khỳc ú.
Phng phỏp lch s yờu cu chỳng ta i sõu vo ngừ ngỏch ca lch s, i sõu
vo tõm lý, tỡnh cm ca qun chỳng, hiu lch s c v im ln v din, hiu t cỏ
nhõn, s kin, hin tng n ton b xó hi. Chng hn nh núi v cỏch mng Thỏng
Tỏm, nu ch nờu lờn nhng c im, quy lut v s kin in hỡnh thỡ cha thy
c sc thỏi c bit ca nú khỏc vi cỏc cuc cỏch mng khỏc. Tõm lý ca qun chỳng
trc ngy khi ngha, tỡnh cm i vi ng, vi cỏch mng, nhng hnh vi biu l tõm
lý, tỡnh cm ú li l nhng nột m lch s phi chỳ ý cho s miờu t c sinh ng,
trỏnh khụ khan, cụng thc, gũ bú.
Phng phỏp lch s phi chỳ ý nhng tờn ngi, tờn t, khụng gian, thi
gian, thi gian c th, nhm dng li quỏ trỡnh lch s ỳng nh nú din bin.
Túm li, mi s vt v hin tng ca t nhiờn v xó hi u cú lch s ca mỡnh,
tc l cú ngun gc phỏt sinh, cú quỏ trỡnh vn ng phỏt trin v tiờu vong. Quy trỡnh
phỏt trin lch s biu hin ton b tớnh c th ca nú, vi mi s thay i, nhng bc
quanh co, nhng cỏi ngu nhiờn, nhng cỏi tt yu, phc tp, muụn hỡnh muụn v, trong
cỏc hon cnh khỏc nhau v theo mt trt t thi gian nht nh. i theo du vt ca lch
s chỳng ta s cú bc tranh trung thc v bn thõn i tng nghiờn cu.
13
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
Phng phỏp lch s yờu cu lm rừ quỏ trỡnh phỏt trin c th ca i tng, phi
nm c s vn ng c th trong ton b tớnh phong phỳ ca nú, phi bỏm sỏt s vt,
theo dừi nhng bc quanh co, nhng ngu nhiờn ca lch s, phỏt hin si dõy lch s
ca ton b s phỏt trin. T cỏi lch s chỳng ta s phỏt hin ra cỏi quy lut phỏt trin
ca i tng.Tc l tỡm ra cỏi lụgớc ca lch s, ú chớnh l mc ớch ca mi hot ng
nghiờn cu khoa hc.
b. Phng phỏp lụgớc
Nu phng phỏp lch s l nhm din li ton b tin trỡnh ca lch s thỡ phng
phỏp lụgớc nghiờn cu quỏ trỡnh phỏt trin lch s, nghiờn cu cỏc hin tng lch s
trong hỡnh thc tng quỏt, nhm mc ớch vch ra bn cht quy lut, khuynh hng
chung trong s vn ng ca chỳng.

Phng phỏp lụgớc cũn cú u im l giỳp chỳng ta tỏc ng tớch cc vo hin
thc, nhm tỏi sn sinh ra lch s mt trỡnh cao hn, ngha l ch ng ci to, ci
bin lch s, nh ú nm c nhng quy lut khỏch quan ú. C th hin nay, mt s xớ
nghip quc doanh c c phn hoỏ ó giỳp cụng nhõn cú th tr thnh ngi va sn
xut, va lm ch xớ nghip, li ci thin nhanh chúng c i sng. Nh nc ó ch
ng tỏc ng ti quỏ trỡnh ú, a lch s tin lờn.
Trờn õy chỳng ta ó tỡm ra tớnh khỏc bit ca phng phỏp lch s v phng
phỏp lụgớc, cng tc l vch ra tớnh c lp tng i ca hai phng phỏp. Tuy nhiờn
gia hai phng phỏp ny cng cú s thng nht.
c. Tớnh thng nht gia phng phỏp lch s v phng phỏp lụgớc
Trờn thc t cụng tỏc nghiờn cu theo phng phỏp bin chng mỏcxớt, khụng bao
gi cú phng phỏp lch s hay phng phỏp lụgớc thun tuý tỏch ri nhau, m l trong
cỏi ny cú cỏi kia, hai cỏi thõm nhp vo nhau, nh hng ln nhau. Gii hn gia chỳng
ch l tng i. C th, phng phỏp lch s tuy phi theo sỏt tin trỡnh phỏt trin ca
lch s ca s vt hin tng, din li nhng bc quanh co, ngu nhiờn, tht lựi tm thi
ca quỏ trỡnh phỏt trin hin thc, nhng khụng phi l miờu t lch s ú mt cỏch kinh
nghim ch ngha, m l miờu t theo mt si dõy lụgớc nht nh ca s phỏt trin lch
s; khụng phi miờu t lch s mt cỏch mự quỏng, m l phỏt trin mt cỏch cú quy lut.
Cng vy, phng phỏp lụgớc tuy khụng núi n nhng chi tit lch s, nhng
bc ng quanh co, ngu nhiờn ca lch s i tng, nhng khụng phi vỡ th m nú
b qua vic nghiờn cu lch s c th ca i tng. Phng phỏp lụgớc l s phn ỏnh
cỏi ch yu c rỳt ra t trong lch s s vt, v lm cho cỏi ch yu y th hin c
bn cht ca quỏ trỡnh lch s.
15
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
Túm li, phng phỏp lch s v phng phỏp lụgớc cú tớnh thng nht v cng cú
mc ớch thng nht l cựng nhm phi by rừ chõn lý khỏch quan ca s phỏt trin lch
s, nờn trong cụng tỏc nghiờn cu, tng kt khoa hc, chỳng ta khụng ch vn dng mt
phng phỏp riờng r no, vỡ thc ra chỳng ch l hai mt biu hin khỏc nhau ca
phng phỏp bin chng mỏcxớt m thụi. Tuy vy, trong cụng tỏc nghiờn cu chỳng ta

2. Hc vin Chớnh tr Quc gia H Chớ Minh- B mụn khoa hc lun, cng
bi ging mụn Phng phỏp lun nghiờn cu khoa hc.
3. Phm Vit Vng, Phng phỏp nghiờn cu khoa hc giỏo dc( Nh xut bn
giỏo dc, 1997).
4. Vn To, Phng phỏp lch s v phng phỏp lụgớc( Trung tõm Khoa hc Xó
hi v Nhõn vn Quc gia- Vin S hc, 1995).
17
Phơng pháp và phơng pháp luận nghiên cứu khoa học
18