D ÁN KHU BO TN BIN HÒN MUN
KHOÁ TP HUN QUC GIA V QUN LÝ KHU BO TN BIN CÁC H SINH THÁI BIN- CHC NNG
HIN TRNG S DNG VÀ NHNG TÁC NG

Võ S Tun
Vin Hi Dng Hc

5
km
2
(Smith, 1978). S khác bit v hình thái, thành
phn sinh hc, tính đa dng và cu trúc phn ánh đc trng đa - sinh hc, tui, phân
vùng đa đng vt và điu kin môi trng. Tuy nhiên, chúng không luôn luôn tn ti
nh hin nay mà đã tri qua mt lch s thay đi, bin thái liên quan cht ch đn
nhng s kin ln v đa cht và khí hu toàn cu.
 nhng ni mà to rn tn ti, kiu phát trin ca rn tùy thuc vào đa hình
(đ sâu và hình dng) ca nn đáy, lch s phát trin đa cht ca vùng và các nhân t
môi trng, đc bit là nhit đ và mc đ chu đng sóng gió. Mt trong nhng nhân
t c bn nht kim soát s phát trin ca rn là mi quan h giã tc đ thay đi mc
nc bin. S thay đi ca mc nc bin trong lch s có nh hng ln đn tt c
các rn san hô. Tuy nhiên, còn ti nhng nh hng ''đa phng'' do s lún xung
hoc nâng lên ca nn đáy di rn. Darwin đã gii thích rng các atoll phát trin 
nhng ni mà đo b chìm xung bin. Rn san hô vin xung quanh các đo tr nên
ngày càng xa đo. Khi đo bin mt cái còn li là atoll - mt vòng rn bao quanh mt
lagoon.
Hc thuyt Darwin không cho rng tt c các đo b chìm đu hình thành rn.
Mt s chìm quá nhanh không cho phép s hình thành rn din ra. S khác hình thành
rn ngm, chìm di nc do s đi lên ca chúng không theo kp tc đ chìm xung
ca đo. Các quá trình ngc li cng có th din ra. áy bin có th đc nâng lên
và đo atoll có th ni lên mt bin. iu này đã din ra  nhiu ni t New Guinea
đn ài Loan và du vt còn gi li là mt din th ca các rn rim đôi khi trông
ging nh nhng bc cu thang ln b n mòn, mi mt bc là kt qu ca mt ln
nâng lên.
Tt c các rn mà chúng ta thy hin nay là sn phm ca các lp san hô và to
san hô sinh trng trên nhng rãnh và h ca nhng ln trc. Trong phm vi ln, nn
đáy b xói mòn này chi phi hình dáng ca rn hin đi, nhng ngc li nó là kt qu
sinh trng ca san hô và s xói mòn ca nn đáy trc đó. Mt cách tng ng, ch

so nhng vt to rn khác, đc bit là nhng hi miên Sphinctozoan, nhng cá th ca
chúng có th vt quá 1 m đng kính. n Jura mun (150 triu nm trc đây) san
hô cng tri qua thi k đa dng hóa và tri ra toàn cu. Hu ht các h đc bit hin
nay đã xut hin và chúng to nên rn dc theo b bin vùng nhit đi ca th gii 
thi k Jura. Rn hu nh không phát trin  thi k Creta sm - có l khí hu bt li
trên toàn th gii. Cui Creta c san hô to rn và không to rn phát trin rc r nh
hin nay, chúng to nên các rn không khác my so vi các rn hin nay.
Thi k Tertiary: S thay đi toàn cu vào thi k Creta đã tiêu dit 1/3 s
lng h đng vt. Các khu h đng thc vt bin bao gm c sinh vt ni và qun xã
sinh vt rn cng b nh hng và trong sut 10 triu nm rn đã không phc hi.
Qua Tertiary, quá trình trôi dt lc đa vn tip tc. Hình dng ca tt c các
đng b lc đa trong Tertiary sm khác c bn vi hin nay. Nhng khác bit quan
trng nht liên quan đn rn là s tách bit 2 lc đa Châu M. Vì vy, vi s tn ti
ca bin Tethys và s vng mt ca eo Panama, khí quyn nhit đi và cn nhit đi 
phía bc có đng bin giao lu đy đ. Ngoài ra còn có s khác nhau ln v khí hu.
Sut Mesozoe và Tertiary không có s đóng bng  cc cho đn Miocene. Th gii có
khí hu bin điu hòa hn hin nay và lc đa phía bc thì m hn. Do các đi dng
chính ít đc phân chia và có s chênh lch ít v nhit đ theo v tuyn, dòng chy
ca nc tng mt (c  xích đo và vùng cc) và nh hng khí hu kèm theo ca
chúng ít đc ghi nhn. Mt s phát tán nh ca san hô rn đã din ra vào Eocene và
nhiu ging thi đó còn tn ti đn nay. S phát tán xa hn din ra vào Miocene và 
đây chúng ta tìm thy ngun gc trc tip ca nhiu san hô hin nay.
Vào thi k tin Miocene (khong 25 triu nm trc đây), các lc đa đã
chuyn vào gn đn v trí nh hin nay. Bin Tethys tr thành mt kênh hp ni lin
Aán  Dng vi a Trung Hi đang hình thành qua vnh Ba T hin nay. Bin 
hin nay trong tng thi k ni vi a Trung Hi. Trong Miocene khí hu lnh hn
và nhiu mùa hn. i dng hình thành các ranh gii nhit đ và các khi bng nam
cc đc sinh ra. Bin nhit đi đc phân chia nh hin nay và trung tâm đa dng
ca san hô và sinh vt ca rn đc thit lp  i Tây Dng (vùng Caribbean) và
Aán  -Tây Thái Bình Dng. Nhng vùng này đc tách bit bi đt lin nh hin

ht các rn đt ti mt s mc n đnh, nhng s điu chnh v di truyn đang đc
m rng hn đi vi san hô do s tái t hp các qun th đã b tách bit hàng ngàn
nm vn còn tip din.

2. MÔI TRNG T NHIÊN
2.1. Ánh sáng:
Tt c san hô to rn đòi hi đ ánh sáng cho quang hp ca to cng sinh
trong ni bào ca chúng. Theo đ sâu, ánh sáng thay đi rt nhanh c v cng đ và
c v thành phn. Ngi chp nh di nc phi bit rõ rng phi s dng đèn chp
nh ngay c  đ sâu vài mét đ b sung ánh sáng và cân bng màu sc, ngay c khi
nc rt trong. Tm nhìn ca nc trên rn có th lên ti 50 m  nhng rn bin m
và có th di 1 m sau bão trên các rn rim. Gii hn này kim soát đ sâu mà san
hô sinh trng. Các loài khác nhau có sc chu đng khác nhau đi vi mc đ chiu
sáng cc đi và cc tiu. ó cng là mt nguyên nhân chính ca s khác nhau v cu
trúc qun xã rn.
2.2. Sóng:
Hot đng ca sóng đt cc đi trên mào sóng (reef front) và phn ngoài mt
bng rn (reef flat). Trong nhng ngày yên tnh, mào rn có b mt hin hòa. Khi có
bão, ni đây tr nên d di. Các sóng ln hình thành trên sn dc (slope) rn và sau
D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
5
đó đ lên phn ngoài mt bng rn. Ch mt ít loài san hô có th sng sót trong điu
kin này và chúng thng còi cc xng xu. Trong khi sóng đang đp d di vào
mào rn thì  sn dc thp hn ch cách đáy vài trm mét, nc hoàn toàn yên tnh.
2.3. Trm tích:
Nhiu kiu trm tích khác nhau bao ph trên và xung quanh rn bao gm vn

khác và nh th thc n chui đc hình thành, trong đó tt c các đng thc vt đu
liên h vi nhau. Khi quan tâm đn nhu cu thc n ca sinh vt rn, mt điu quan
trng là phi tách bit gia nhu cu ca mt loài, nhóm loài vi nhu cu ca toàn rn,
bi vì đ đt đc s bn vng lâu dài, mt cân bng toàn th ca chu trình dinh
dng buc phi đt đc. Rn đng thi va nhp va xut các cht dinh dng,
nhng trao đi vi vùng bin xung quanh thì nh so vi vt cht sn sinh bên trong t
chu trình liên tc. Cht dinh dng đi vào rn thng là t sông, nhng nu không có
sông, đi vi các rn  xa đt lin, cht dinh dng ch đn qua dòng chy b mt. S
D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
6
cung cp này thng rt nghèo vì đi dng mênh mông đc coi nh "sa mc dinh
dng". n  - Thái Bình Dng có nhiu atoll khng l trong "sa mc" đó. Nhiu
rn có s cung cp dinh dng vô c khác nh là di mt điu kin nào đó, dòng
chy hng vào rn có th làm cho nc tng sâu chuyn lên b mt. Loi nc tri
này thng giàu phophorite và các cht hóa hc c bn khác. Nhiu rn có s thay đi
theo mùa v ngun dinh dng, đc bit  nhng rn có v đ cao ni mà nh hng
các mùa rõ rt hn. Nhng s thay đi này c bn là do to ln khi chúng xut hin và
bin mt theo s thay đi nhit đ và s gi nng trong ngày. Vai trò đt bit ca san
hô trong toàn b nng sut và ngun dinh dng ca rn đc hiu ít hn mt phn là
do không d dàng đo đc, phn khác vì các nhóm san hô khác nhau có phng pháp
thu nhn hu c khác nhau.
2.7. Nhit đ và đ sâu:
Các yu t trên đây là tt c phng din chính ca môi trng t nhiên kim
soát cu trúc qun xã. Mt yu t khác đã kim chng là nhit đ. Nó gii hn sinh
trng san hô và phát trin rn. Cng nh vy, đ sâu ca mt vùng kim soát ch yu
hình dng ca rn và các bc cng nh đ sâu sn dc rn. Nhng yu t này ngc

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
7
hp th các bã hu c và vi sinh vt mà mt s lng ln chính là lp chp nhy tit
ra bi các ngoi bào chuyên dng và đc vn chuyn đn polyp bi vn đng ca các
lông mao nh. Chúng còn có th hp th trc tip các cht hu c hòa tan trong nc
bin. Mt s san hô khác bao gm Euphyllia, Catalaphyllia, Gonipora thng sng 
các vùng nc đc có các polyp ln thng thò ra vào ban ngày. Chúng không có b
t bào gây đc trên các súc tu nh bn n sinh vt ni. Ngun thc n ca chúng cha
đc rõ, nhng có th ch yu là mùn bã hu c.
Hu ht các rn san hô tn ti trong môi trng nghèo cht dinh dng vô c
nh phosphate, nitrate và st nhng chúng có nng sut xp x nh rng nhit đi. Các
cá th san hô và to cng sinh Zoothanllae có th hp th cht dinh dng hòa tan t
nc bin hoc thu đc cht dinh dng t thc n bt đc. Do các rn ch nhn
đc mc dinh dng thp t đi dng xung quanh, chúng buc phi có kh nng
ln nhm bo tn và xoay vòng cht dinh dng. iu này ch có th đt hiu qu khi
các nhóm đng thc vt và qun xã ca chúng hình thành  trong mt th cân bng vi
nhau. Trong đó bao gm nhiu quá trình t điu chnh, khi chúng kt hp vi nhau to
nên chu trình dinh dng ca rn. Có hai quá trình có th cung cp dinh dng vô c
cho rn. Mt là nhiu to lam si hin vi có kh nng hp thu khí nit t nc bin và
chuyn thành NO
3
. Khi nhng to này b n, cht dinh dng này tr nên có th s
dng đc cho các sinh vt rn khác. Nhng to này phong phú và hiu qu đn mc
mt lng nh NO
3
thng d thng đc phóng thích cho vùng nc xung quanh
rn. Th hai là rn  b ca thm lc đa có th tip nhn s cung cp không liên tc
 lp nc giàu dinh dng và lnh tri lên t bin sâu. Ý ngha và tm quan trng
ca hin tng này cha đc bit rõ. Ngoài ra vi khun sng trong trm tích có kh

mi quan h nhu th gia san hô và sinh vt khác mà s phân bit gia hi sinh và ký
sinh cha rõ ràng. Ch có mt s trng hp (loi tr cng sinh ca to) san hô ph
thuc vào mt sinh vt khác là san hô nh sng t do nh Heteropsammia,
Heterocyathus, Psammoseris sng ph thuc vào bn Sipunculida sut đi ca chúng.
3.3. K thù ca san hô:
T giai đon u trùng sm nht đn tp đoàn trng thành san hô b bao vây
bi mt lot các sinh vt n san hô. Ni bt nht trong chúng là sao bin gai
Acanthaster planci, nhiu khi tr thành dch bnh tiêu dit nhng vùng san hô rng
ln. Tuy nhiên hu ht các rn, sao bin gai thng tránh các san hô khi ln và nh
vy các tp đoàn ln (nht là Porites và Diploastrea) thng không b tn công. Sao
bin gai đc ghi nhn khp vùng Aán  - Thái Bình Dng vi s bùng n din ra
gn nh cùng mt thi gian khp vùng này. Cái gì gây ra s bùng n này và thng
din ra  mc đ nào vn còn cha đc gii thích. S tng lên s lng u trùng sao
bin gai có liên quan đn lng ma và s tng cao cht dinh dng t sông trong thi
k lt li. Rõ ràng là s bùng n không phi do con ngi, nhng con ngi có th
làm tng s khc lit bi khai thác các loi c mà mt s trong chúng là vt d đi vi
sao bin gai và bi s b sung cht dinh dng cho sông thông qua vic phá rng và
phân bón nông nghip làm tng mc sng ca u trùng sao bin.
Mt s sinh vt khác có th gây hi rn san hô. Trong đó đáng k là mt loài c
nh Drupella đã tng phá hoi nhiu rn  Tây Thái Bình Dng. Mt s vài loài c
n san hô khác cng đc ghi nhn. Các sinh vt đc l (ví d nh thân mm
Lithophaga, các loài giun bao gm Spirobranchus gigianiteus và hi miên đc l)
cng có th gây nh hng lâu dài lên vài qun xã san hô. Tuy nhiên, vt d có hi
nht ca san hô là cá. Nhiu loài có rng thích hp đ n các polyp san hô. ây là mt
tác đng ln đi vi cu trúc qun xã san hô và có th nh hng phân b trong phm
vi rng.
Cho đn nay, nhng hiu bit v bnh ca san hô hãy còn rt ít. Bnh ph bin
nht gi là ty trng san hô. San hô trc xut to cng sinh hoc to b cht và tr nên
trng và cht mt cách t t. Mt s bnh khác cng có th xy ra khi tp đoàn b đp
v. S nhim trùng phn b v lan rng cho đn khi tp đoàn cht. Ging nh các sinh

Con đng trao đi cacbon đc bit là tính cht riêng ca h sinh thái rn san
hô phân bit vi các h sinh thái khác. Quang hp ca các thc vt t to roi đn bào,
rong thng đn rong vôi c đnh cacbon vào các hp cht và to ra các cu trúc sinh
hc hoc đi vào chui dinh dng. Sn phm quang hp trên đn v din tích ph
thuc vào tng nng lng mt tri và s tiêu gim cng đ cng nh s thay đi
ph ánh sáng khi đi qua ct nc. Quá trình này thuc vào v trí đa lý và đ trong ca
nc. S c đnh cacbon còn ph thuc vào cht lng nc cng nh hàm lng dinh
dng, pH, CO
2
, O
2
, H
2
CO
3
hòa tan, nhit đ và đ mui. Con đng to nên cu trúc
sinh hc là quá trình tích ly các khi đá vôi đ chúng gn kt vi nhau thành b
khung ca rn. Con đng to dinh dng cung cp cho chui thc n thc vt, đng
vt n thc vt và n tht và phân hu bùn bã do vi sinh vt. Thành phn tiêu th và
phân hy đc b sung vi mc đ khác nhau bi vt cht hu c nhp khu gm
mùn bã, thc vt phù du, đng vt phù du và đng vt có xng sng. Ph dinh dng
ca rn san hô và qun hp đáy rn thay đi t u th là t dng đn c bn ph
thuc vào vt cht hu c t ngoài vào (Winkinson, 1986; Birkeland, 1987).
Sinh vt sn xut ca rn san hô cc k đa dng. Chúng bao gm tt c các
nhóm rong to và có th c c bin. Thành phn sn xut riêng bit ca san hô là to
cng sinh Zooxanthellae vi nhiu loài to roi đn bào sng trong t bào ca đng vt
có quá trình canxi hóa (san hô, phóng x trùng và thân mm), chúng đc gi là nhà
máy đin ca san hô. Sn phn s cp t sinh vt phù du (thc vt phù du) đôi khi tr
nên quan trng trong các lagoon ca rn vòng, nhng thng nh hn so vi sn phm
to ra t nn đáy cng và cát. Mt đ và sinh khi ca sinh vt sn xut khác nhau rt

hoc gm mòn b mt. Nhóm ch bin trm tích (sediment operators) có đi din là
thân mm, giun nhiu t, hi sâm và cá có kh nng chuyn trm tích đáy qua ng tiêu
hóa đ tiêu hóa to silic trên đáy.
Rn san hô còn có các sinh vt xúc tác (facilatous) nh hng lên cu trúc qun
xã. Ví d, đng vt n thc vt giúp cho san hô sinh trng bình thng thông qua
vic ngn cn s phát trin quá mc ca chúng.
T nm 1955, Odum & Odum đã cho rng s tích ly sinh khi cao  rn san
hô ph thuc vào 2 yu t: s dng có hiu qu nng lng mt tri và chu trình khép
kín cht dinh dng. Nng lng mt tri đc c đnh bi to cng sinh, vi to trên
b mt đáy và các loài rong. Chu trình dinh dng din ra trong t bào san hô gia to
cng sinh và vt ch cng nh gia các đng thc vt trong t hp phc tp ca rn và
chui thc n nhiu tng. Tuy nhiên, các quá trình nng lng không ging nhau gia
các đi trong mt rn, gia các rn thuc các vùng đa lý khác nhau và  các mc đ
phát trin khác nhau. Rn san hô trong trng thái cân bng có t s gia sn xut và hô
hp (P/ R) xp x bng 1. Khi rong to u th P/ R > 1, nhng vùng cát và si phi
nhp khu mùn bã ch có h s P/ R < 1.

5. TM QUAN TRNG CA H SINH THÁI RN SAN HÔ
Các rn san hô đa dng và tuyt m đã tham gia hình thành và bo v hàng
ngàn hòn đo. Chúng cng có tm quan trng ln  nhiu đo ln và vùng b bin
trong vic bo tn đt đai và s tn ti ca con ngi. Rn có ý ngha tht s đi vi
cng đng ven bin và các quc gia nhit đi. Do s khác nhau v yu t kinh t, xã
hi, vn hóa, giá tr ca rn san hô đc đánh giá mt cách khác nhau gia các nc
hoc các cng đng. i vi các cng đng kinh t phát trin, rn san hô đc coi là
tài nguyên v xã hi và vn hóa. Giá tr kinh t đc hiu  phng din gii trí và du
lch. Các đc sn cng rt hp dn nhng không phi là thit yu. Nhiu cng đng
nh th đã h tr cho chng trình nghiên cu khoa hc nhm hiu bit chc nng ca
các h rn san hô và t hp phc tp này liên quan nh th nào đn môi trng bin và
lc đa. Sau đây là nhng đc tính ca rn san hô góp phn to nên giá tr v mt xã
hi và vn hóa và đc coi là mt ngun li đc bit (Kenchington & Hudson, 1988).

trên rn là ni mà nhiu sinh vt đáy đc trng nh sò, trai, hi miên, hu bin, hi quì
và to bám sinh trng. Vi nhng loài này rn san hô là ni  bt buc. Nhiu loài
khác coi rn là ni  cp thit trong giai đon d b đe da ca chu trình sng và rn
đc s dng đ kim n, đ trng hoc đc coi là bãi ng con và trú n. Vic thoát
khi đe da nh ni  là c s quan trng duy trì ngh cá và giúp tránh khi s tiêu
dit ca các loài có giá tr cao. Rùa bin là mt ví d v chc nng này ca rn san hô.
Chúng là thành phn quan trng ca qun xã rn san hô. Rùa Xanh đi đû và p trng
trên bãi ng con trên cn. i Mi không di c xa nh Rùa Xanh và phân b  rn
nhiu hn. Chúng n ng trên rn và đ trng trên các bãi cát san hô ca các đo san
hô hoc các đo có rn rim.
5.4. Giá tr thm m:
S phc tp v quá trình hình thành, s khác nhau v hình dng màu sc và
trng thái ca sinh vt đã làm cho rn có v đp him có và s lôi cun đi vi con
ngi. Rn là ngun cm hng và đi tng cho các nhà nhip nh di nc và ca
các nhà t nhiên hc. Rn cng là ngun li to ln phc v cho gii trí và du lch và
đc coi là mt giá tr vn hóa hin đi.

D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
12
H SINH THÁI RNG NGP MN I. PHÂN B VÀ C TRNG MÔI TRNG
Rng ngp mn (mangroves) là thut ng mô t mt h sinh thái thuc vùng
nhit đi và cn nhit đi thành to trên nn các thc vt vùng triu vi t hp đng
thc vt đc trng. Trong h sinh thái này, các đng thc vt, vi sinh vt trong đt và

200mV, trong lúc đt oxy hóa tiêu biu có th nng trên + 300mV. Thành phn c hc
trm tích cng nh hng trc tip lên thành phn loài và tng trng ca cây ngp
mn. Các hp phn sét, bùn, cát cùng vi kích thc ht điu khin tính thm nc
ca đt, chi phi đ mui và lng nc trong đt. Hàm lng dinh dng cng liên
quan đn thành phn c hc ca đt. Thông thng đt sét chim nhiu dinh dng
hn đt cát. Trm tích cha nhiu bùn là đt cha n đnh và chu nhiu bin đng do
D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
13
sóng và triu.  thích nghi, các thc vt ngp mn có cu to r rt đa dng và đc
bit nhm giúp chúng bám cht vào nn đáy. Cu trúc ca r còn có tác dng tng
cng trao đi khí và thúc đy quá trình lng đng phù sa.
Ngun nc cung cp cho đng, thc vt rng ngp mn ph thuc vào tn s
và khi lng ca các đt triu cng nh nc ngt chy ti và lng bc hi ca khí
quyn. Cây ngp mn có kh nng thích nghi vi môi trng nc mn nh có cu to
nhm gim s thoát hi nc nh lá dày có lông che ph hoc l thoát khí nm  mt
di lá, nhiu mô tích ly nc trong cây và nh áp sut thm thu ca t bào cây luôn
cao hn dung dch nc trong đt (thng cách bit t 7 - 9 atmosphe). Ngoài ra, cây
ngp mn còn có nhng c ch loi b lng mui quá nhiu trong lá sau khi thoát hi
nc. Mt s loài có tuyn bài tit mui trc tip qua b mt lá. Các loài khác có th
phát trin mô tích nc  h bì đ pha loãng nng đ mui. Tuy nhiên, trong điu kin
thiu nc ngt b sung thì nng đ mui trong đt có th vt quá sc chu đng
sinh lí ca các loài thc vt. Khi đó, thm thc vt s tr nên kém phát trin. S phát
trin tt nht ca h sinh thái rng ngp mn đt đc  nhng ni mà vùng triu cao
đc cung cp nc ngt thng xuyên nh lng ma cao hn lng bc hi, nhiu
nc ngt thm t ni đa hoc có ngun nc đu ngun phong phú. Rng ngp mn
phát trin tt nht  nhng vùng có nng đ mui thích hp nht nm trong khong 15

Hin trng s dng và nhng tác đng
14
II. CU TRÚC VÀ CHC NNG
Thành phn cây ngp mn đc phân chia làm hai nhóm gm cây ngp mn
ch yu (true mangroves) và cây tham gia rng ngp mn (associate mangroves). H
thc vt trong rng ngp mn  ông Nam Á đa dng nht th gii vi 46 loài ch
yu thuc 17 h và 158 loài tham gia rng ngp mn thuc 55 h.  Vit Nam đã ghi
nhn 35 loài ch yu và 40 loài tham gia rng ngp mn (Phan Nguyên Hng, 1991).
Ngoài thành phn ch đo là cây ngp mn, t hp đng thc vt trong h rt đa dng.
Mt s sinh vt sng trong rng ngp mn ch mt giai đon trong vòng đi hoc dùng
rng ngp mn nh là qun c tm thi. Thành phn sinh vt sng thng xuyên trong
h và có vai trò sinh thái quan trng gm vi khun, nm, to, đài tiên, dng x, đa y,
cây mt và hai lá mm, đng vt nguyên sinh, rut khoang, sa lc, giun, giáp xác,
côn trùng, thân mm, da gai, hi quì, cá, bò sát, lng thê, chim và thú.
Chc nng ca h sinh thái rng ngp mn liên quan đn dòng nng lng và
chu trình vt cht thông qua các thành phn cu trúc ca h đã đc minh ha bi
Odum (1971) v phng din chui thc n (Hình 11.2 - Theo Aksonakoae, 1985).
Nhng quá trình quan trng nht có th tóm tt nh sau:
Lá ca cây ngp mn s dng nng lng mt tri đ chuyn hóa khí CO
2

thành các hp phn hu c nh quang hp. Các cht này cùng cht dinh dng t đt
cung cp vt liu thô cho cây sinh trng. Lá rng và thi ra phóng thích carbon và
dinh dng cho các sinh vt trong h s dng. Mùn bã t lá đc phân hy bi nm và
vi khun hoc tr thành thc n cho cua nh. ng vt thân mm, cua, tôm, cá n vt
cht hu c đc phân hy và đn lt chúng là thc n cho các đng vt ln hn.
Cht dinh dng phóng thích vào nc cng là ngun vt cht nuôi sng cây ngp
mn, sinh vt ni và rong. Mùn bã hu c còn đóng góp đ nâng cao nng sut sinh
hc vùng ven b và bin khi (Lovelock, 1993).
Rng ngp mn là ngôi nhà ca vô s sinh vt trên cn và di nc. Cá su và

thác đc mà còn bao gm nhiu tác dng gián tip.
Mt khi rng ngp mn hình thành, mùn bã do lá và các b phn khác ca cây
rng xung đc vi sinh vt phân hy là ngun thc n quan trng cho nhiu đng vt
 nc. Mt khác, rng vi h thng r chng cht đã gi phù sa, to ra môi trng
sng thích hp cho nhiu loi đng vt đáy.
Rng ngp mn đóng mt vai trò quan trng trong chu trình dinh dng, là
ngun cung cp cht hu c đ tng nng sut vùng ven bin, là ni sinh đ, nuôi
dng hoc ni sng lâu dài cho nhiu hi sn có giá tr nh cá, tôm, cua, sò
Nhiu kt qu nghiên cu cho rng vic đánh bt thy sn cho nng sut cao
ch yu  các vùng nc sông, ven b, ca sông có rng ngp mn. Có th gii thích:
vùng này là ni tp trung các cht dinh dng do sông mang t ni đa ra và do nc
triu đem t bin vào. Có mt mi liên quan mt thit gia sn lng và các loi thy
sn đánh bt đc  rng ngp mn.  min tây Australia, ngi ta đánh giá là 67%
toàn b các loài thy sn có giá tr thng mi đánh bt đc đu ph thuc vào rng
ngp mn  vùng ca sông. Hamilton và Snedaker (1984) cho rng 90% các loài sinh
vt bin sng  vùng ca sông rng ngp mn trong sut mt hoc nhiu giai đon
trong chu trình sng ca chúng; đi vi nhiu loài thy sn, mi quan h đó là bt
buc.
iu đáng quan tâm là ngun ging tôm, cua, cá trong rng ngp mn rt phong
phú. So sánh thàng phn các loài cá và tôm trong mt vùng có rng ngp mn vào các
mùa v trong nm, đu thy lng u trùng ca chúng cao hn hn vùng đt, cát 
ngoài bin và vùng có c bin. T đó rút ra nhn xét rng ngp mn là ni nuôi dng
chính cho u trùng ca tôm, cua và mt s loài sò, cá khác. Do đó kênh rch trong
rng ngp mn là ni cung cp ngun ging ch yu cho ngh nuôi hi sn.
Rng ngp mn có tác đng đn điu hòa khí hu trong vùng. Blasco (1975)
nghiên cu khí hu và vi khí hu rng, đã có nhn xét: các qun xã rng ngp mn là
mt tác nhân làm cho khí hu du mát hn, gim nhit đ ti đa và biên đ nhit. Trên
th gii có rt nhiu ví d đin hình v vic mt rng ngp mn kéo theo s thay đi vi
khí hu ca khu vc: Sau khi thm thc vt không còn thì cng đ bc hi nc
tng làm cho đ mn ca nc và đt tng theo. Có ni, sau khi rng ngp mn b phá

môi trng nc mn, chu đc sóng gió và có kh nng th phn nh nc. Các
thm c bin bao ph mt s vùng rng ln  di ven b vi nhiu chc nng lý-sinh
hc và to nên mt h sinh thái đc thù.
Các thm c bin tp trung  Aán  - Tây Thái Bình Dng, vnh Caribbe và
vùng b Thái Bình Dng thuc Trung M. Vùng ông Á có khu h c bin đa dng
nht th gii (Fortes, 1988) và có th đây là trung tâm phát tán ca c bin. Chính vì
vy, chúng rt phong phú  di ven bin thuc vùng này (Hình 12.1. Theo Kenchinton,
1996).
S tn ti và phát trin ca các loài c bin ph thuc cht ch vào các nhân t
môi trng mà quan trng nht là đ mui, nhit đ, đ đc, đ sâu, th oxy hóa-kh
và c ht trm tích. Ví d, Halophila spinulosa và Thalassodendron coliatum thích
nghi vùng nc trong và sâu hn (2 - 17m). Các qun th đa phng Halophila
bacearii và Ruppia maritima ch đc ghi nhn  vùng nc l. Ngc li, Halophila
minor li đc thu thp trên nn đáy cát  đ sâu ti 17 mét (Fortes, 1995). S đa dng
loài c bin chu nh hng ca các nhân t ti ch. S loài nhiu nht đc ghi nhn
 vùng có nn đáy bùn cát, đc che chn mt phn tác đng mnh ca sóng gió.
Ngc li, thành phn loài rt nghèo  vùng đi sóng vi nn đáy cng hoc không n
đnh và  nhng ni hoàn toàn b che chn vi nn đáy bùn. Nhiu thm c bin liên
kt chc ch vi các rn san hô và có th có đ ph cao trên nhiu rn rim.
Nh khái nim v h sinh thái c bin, các thc vt có hoa này là thành phn
cu trúc quan trng nht trong h. Chúng bao gm 58 loài đc mô t trên các đi
dng th gii; thuc vào 12 ging, 4 h và 2 b (Kuo and McComb, 1989). Tuy
nhiên, thm c bin có th ch có mt loài hoc qun xã nhiu loài, ti đa là 12 loài
(Kinkman, 1985). Tng thm c bin có tính phân đi t vùng triu thp đn vùng
di triu. Mi đi có loài u th và t hp loài kèm theo trong mi quan h vi dng
sinh trng ca cây. Cu trúc ca qun hp c bin còn thay đi theo mùa. Nói chung,
bin đi mt đ bin thiên 2 đnh trong nm vi giá tr cao nht đt đc vào mùa hè
(tháng 3 - 5) và mùa ma (tháng 7 - 11) (Fortes, 1986). Tuy nhiên, s bin thiên cng
rt khác nhau gia các loài. Tùy theo kh nng thích nghi vi bin đng điu kin môi
trng. i vi sinh khi c bin, thi gian ban ngày kéo dài là nhân t rt quan trng,

ch bám đáy khi trng thành.
Mt s sinh vt him nh bò sát và thú bin đc ghi nhn là có mi quan h
vi thm c bin. Trong các loài Bò Sát, rùa Xanh Chelonia mydas, rùa Lepidochelys
olivacea, Vích Caretta caretta, rùa Lng dt Chelonia depressa và loài rn
Acrochirdus granulatus thng xut hin trong các thm c dày  Thái Lan, Malaysia,
Indonesia và Philippines. Rùa bin  đo Rùa (nam bin Sulu) đc xác đnh là n c
c bin và rong (Estacion and Alcala, 1986). i mi cng n c bin, dù đây không
phi là thc n chính (Alcala, 1980). Phân b ca bò bin Dugong dugon trùng hp
vi vùng có c bin. C bin là thc n chính ca loài thú quí him và nhiu huyn
thoi này.

II. CHU TRÌNH DINH DNG
Vai trò sinh thái ca thm c bin đc quyt đnh bi tc đ thành to hu c
nhanh chóng ca c bin. Tính theo đn v din tích, giá tr này cao hn nng sut ca
Thc vt Phù du  ngoài khi Peru - vùng có nng sut sinh hc cao nht th gii
(Ryther, 1969). Nng sut ca E. acoroides  vnh North Bais, nam Philippine (1.08
gmC/m
2
/ngày, Escacion and Fortes, 1988) và  mi Bolinao, bc Philippine (1,4
gmC/m
2
/ngày, Fortes, 1986) có th so sánh đc vi nng sut trng trt lúa mì, ngô,
lúa (Fortes, 1990). Các nghiên cu  Vit Nam cng phn ánh đc trng này. Nh vy,
so vi các thc vt khác, c bin  vùng nhit đi có nng sut thô hàng nm cao nht.
Các thm c bin có mt đ đng vt và vi khun cao hn và đ đa dng loài
ln hn so vi các thy vc không thc vt lân cn. iu này có đc là nh nng sut
sinh hc cao ca chúng. Vào thi k cao đim ca gió mùa hoc khi c bin phi ra
vào mùa hè, lá ca chúng đc bc khi cây. Mt s b dòng chy đem đi xa, s còn
li chìm xung đáy và đc phân hy. Sinh vt n mùn bã, xé lá thành nhng mnh
nh và sau đó đc tiêu th bi vi khun và nm. Nhiu ng vt không xng sng

ca thc vt phù du, to đáy và c bin đc c tính khong 1.550 Kcal/m
2
/nm;
trong khi đó sn lng mùn bã lên đn 21.000Kcal/m
2
nm và tn ti  dng vt cht l
lng, mùn bã trên đáy và carbon hu c trong đáy đn đ sâu 18 cm. Chúng đc hp
th bi các đng vt sng trong hoc trên đáy và cá.
Quá trình thi ra là mt đc trng ca thm c bin. Nh đó mà các b phn
ca c bin khi cht đi đã gii phóng các cht hu c. Các hp phn carbon cu trúc
còn li b vi sinh vt (vi khun và nm) tn công và các vt liu đc phân hy cha
nhiu vi khun và nm tr thành thc n tiêu hóa đc ca đng vt đáy. Hu ht đng
vt đa bào ch tiêu hóa vi khun và mô cht ca lá thi ra đc thi ra cho quá trình
phân hy tip tc. S phá v mùn bã thành các mnh nh hn làm tng b mt tip xúc
và tng cng hot đng ca vi sinh vt.
Quá trình trên đây cng liên quan đn s bin đi theo mùa ca qun xã sinh
vt. Các đng vt n mùn bã và n lc tng lên vào mùa c bin thi ra. Ngc li
đng vt di chuyn n thc vt li tng vào mùa phát trin ca c bin và gim vào
thi k thi ra. Hàm lng Oxy cng thay đi. Hàm lng thng gim vào mùa hè
(mùa thi ra) do gim quang hp và tng các quá trình vi sinh. Vi s lng ln ca
vi sinh vt, mùa này thun li cho s phát trin ca u trùng ca sinh vt đáy n lc và
vì vy là mùa đ ca nhiu loài. S bin đi theo mùa ca qun xã thm c bin rt
khác nhau gia các vùng do s bin đi khí hu và các điu kin sinh thái khác. D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng

thân - r và đc tính tng trng phn ánh đc tính ca ch đ trm tích ca thy vc.
Mt khác, thm c bin là b máy có hiu qu cao đi vi vic hp th cht dinh
dng, cht thi t đt lin và có vai trò nh nhng by trm tích làm gim đ đc ca
nc.
Hin nay, các thm c bin đang cung cp cho loài ngi nhng sn phm trc
tip nh vt liu di truyn, thc phm; vt liu thô cho công nghip và nng lng. 
các nc Philippines, Indonesia, các loài rong sng trong thm c bin nh Caulerpa,
Gracilaria, Coclidiella đang đc khai thác làm thc phm, ch bin các cht dùng
trong công nghip và phân bón cho nông nghip. Các tri trng rong đ Euchema
đc đc trong đm vi c bin u th  Calatagan, Philippines. Nhiu loài sinh vt
đáy sng thng xuyên ch tri qua giai đon u trùng trong thm c bin đc coi
nh là có giá tr thng mi cao. Thành phn ca chúng khá đa dng gm: tôm, hi
sâm, cu gai, cua, đip, vm và c. Tm quan trng ca thm c bin đi vi ngh cá
thng đc đánh giá trong mi quan h chc ch vi rn san hô. Mt khác, mt s
loài cá đc khai thác ngay trên thm c bin mà sn lng cao thuc v các h bng
và dìa Riêng cá dìa chim 1.23% sn lntg cá ca các nc châu Á. Cá kinh t
thng gp khác trên thm c bin Trung Philippines gm: cá kh, cá Sarlin, cá Hng,
cá Mó [Fostes, 1990]. Ngoài ra, thm c bin còn đc coi là môi trng thun li
cho nuôi trng trên bin. Du lch bin cng ly thm c bin làm ni gii trí, câu cá.
D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
21
THÁC VÀ S DNG TÀI NGUYÊN BIN Ngh cá
Ngun li thy sn  bin thc s đóng vai trò quan trng đi vi nhân loi.

600.000 ha mt nc đc s dng cho nuôi trng vi 290.000 ha nuôi nc l và trên
2.000 tri nuôi lng trên sông và bin.

Ngun li phi sinh vt
Ngun li phi sinh vt đc xác đnh là các ngun khoáng sn và nng lng
nm trong hoc trên đáy bin và trong khi nc bao gm cát, cát cha khoáng sn,
cui, khoáng sn hòa tan du và khí hoc nng lng có th tái sinh.
D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
22
Trên thm lc đa, nhiu khoáng sn hình thành nh s lng đng gm các loi
cát, vt liu ngun gc sinh hc nh cát san hô, v trai c, phosphorite, thành phn cát
khoáng sn cha vàng, đá qúi hoc qung thic, titan và các kim loi khác, chúng ch
yu phân b  vùng ven b. Khong 30% sn lng thic th gii đc khai thác 
vùng bin Indonesia và Thái Lan. Nguyên liu đá vôi san hô trên b bin là ngun
nguyên liu sn xut vt liu xây dng (Cement, vôi)  nhiu quc gia. Trm tích đáy
bin ca thy vc đi dng hình thành thông qua các sn phm xói mòn ca thm lc
đa lân cn và các đo hoc t b xng ca sinh vt phù du. Cui kt Mangan thng
khá phong phú trên đáy bin sâu 5.000 – 6.000m là hn hp vi Oxid st và Magiê.
Cui kt cng cha hàm lng cao Cobalt, Nickel, đng và các kim loi khác.
Du và khí là dn xut t vt cht hu c và đc phát hin nhiu trên các
thm lc đa và đôi khi  bin sâu.  ông Nam Á lng du thô khai thác t bin
chim 50% tng sn lng. Ngun nc đa nhit đã đc s dng  Nht Bn. Nng
lng mt tri dùng đ phi thc phm t lâu và đang cung cp đin nng nh pin mt
tri  nhiu vùng nhit đi. Ngun nng lng t bin còn bao gm gió, sóng, thy
triu, sinh khi đ mui và dòng chy. Hin nay, nng lng gió, sóng, triu đã mang
li giá tr thng mi.

Các đi dng, kênh rch là con đng giao thông ni lin các vùng ca lc
đa. Các hi cng mang li nhiu li nhun cho quc gia s hu chúng.
Khong không gian rng ln ca bin là ni đ m rng din tích ca lc đa.
Cùng vi quá trình ln bin t nhiên, con ngi xây dng các công trình ln bin 
vùng bin nông và sau đó có th xây dng nhng hòn đo nhân to t gn b đn xa
b. Sân bay quc t Kansai ca Nht Bn là mt ví d.
Bin rng ln còn mang chc nng ca mt dây chuyn x lý cht thi. Mt
ngun không quá ln s đc phân hy bi vi khun và các vi sinh vt khác. Mt
khi lng ln Oxid carbon (CO
2
) đc hp th bi các t bào thc vt bin thông qua
quá trình quang hp làm gim tác nhân gây hiu ng nhà kính.
Các h sinh thái ven b là phng tin cho giáo dc đào to trên nhiu lnh vc.
Rn san hô, rng ngp mn là nhng ni thit lp các trm nghiên cu hoc đa đim
thc tp ca hc sinh. ây cng là nhng mu hình v các nguyên lí sinh hc, sinh
thái mà hc sinh đã hc lý thuyt.
Các qun c bin có giá tr ln v phng din y dc hc. Nhiu cht hóa hc
to ra bi đng, thc vt có tác dng cha tr hoc ngn nga bnh tt. Các ví d đin
hình là Prostalandin trong san hô mm, Tetrodobexin trong cá Nóc, Lysate  Sam,
Lectin trong Hi Sâm Con ngi có th chit các cht hot tính sinh hc này t sinh
vt đ s dng hoc bt chc công thc đ sn xut trên dây chuyn công nghip.

D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
24
NHNG MI E DO I VI CÁC H SINH THÁI BIN


quá nhiu tàu sn bt mà cá thì quá ít”. Thc t  Vit Nam cng cho thy, hiu qu
đánh bt gim gn hai ln trong 10 nm t 1983 - 1992 (Võ & Trng, 1996).
Không ch các loài cá, mc truyn thng b khai thác quá mc mà nhiu loài
sinh vt khác cng đang chu đng tình trng này. Chúng bao gm san hô làm cnh (k
c san hô đ và san hô đen), các loài trai c, hi sâm, tôm hùm.v.v… Mt s hu qu
sinh thái ca vic này đã đc ghi nhn mà ví d đin hình là s đánh bt cn kit c
Tù Và (Charonia tritonis) đã giúp bùng n sao bin gai Acanthaster planci tiêu dit
các rn san hô n  - tây Thái Bình Dng. Ví d ch trong vòng cha đy 3 nm
Sao Bin Gai đã phá hu đn 90 % din tích rn san hô trong mt phm vi rn khong
38 km  vùng bin Guam. Vic đánh bt cá rn cng dang din ra theo chiu hng
tiêu cc. Mt s ni đánh bt quá nhiu các loài cá rn có kh nng n rong, u th
D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun
Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin

H sinh thái-chcc nng Võ S Tun
Hin trng s dng và nhng tác đng
25
Cu gai đen to điu kin thun li cho s phát trin mnh ca các đi tng này.
Rong bin phát trin mnh s cnh tranh giá bám làm hn ch s b sung hoc phc
hi ca san hô. S phát trin mnh ca các loài rong trên rn và s bùng n v mt đ
ca cu gai đen, sao bin gai làm mt cân bng sinh thái trên rn san hô, và cui cùng
các rn dn dn b suy thoái.
Phát trin nuôi trng vùng ven bin mà không có qui hoch hp lí cng có th
đc coi là s dng quá mc h sinh thái. Trong 50 nm qua, khong 50% din tích
rng ngp mn đã bin mt  các nc ASEAN đ tr thành vùng nuôi tôm, cá
(Kenchington 1996). S hy hoi này tác đng trc tip tr li hot đng nuôi trng do
làm thay đi cht lng môi trng, sau đó hn ch s phc hi h sinh thái và thay
đi chui thc n trong bin.

Khai thác hy dit