Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
TRẦN VĂN THANH
THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN
VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG KINH TẾ, XÃ HỘI,
MÔI TRƢỜNG CỦA CÁC LÀNG NGHỀ
Ở TỪ SƠN TỈNH BẮC NINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THỊ SƠN
THÁI NGUYÊN – 2010 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 3
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là
trung thực và chƣa hề đƣợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào khác.
Tôi cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã
đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã đƣợc chỉ rõ
nguồn gốc.
Tác giả luận văn
Trần Văn Thanh
thông Lý Thƣờng Kiệt thành phố Bắc Ninh, gia đình, bạn bè đã tạo điều
kiện động viên, chia sẻ với tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu thực hiện
luận văn.
Ngày tháng năm 2010
Tác giả Trần Văn Thanh
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 5
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 12
1. Lý do chọn đề tài 12
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 13
2.1. Mục đích 13
2.2. Nhiệm vụ 13
3. Giới hạn nghiên cứu 14
4. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 14
5. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu 17
5.1. Quan điểm nghiên cứu 17
5.2. Phƣơng pháp nghiên cứu 18
6. Những đóng góp chủ yếu của luận văn 21
7. Cấu trúc luận văn 21
2.3.1. Những hiệu quả 92
2.3.2. Những vấn đề nảy sinh 98
Tiểu kết chương 2 103
Chƣơng 3. ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÁC
LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN TỪ SƠN ĐẾN 2015 TẦM
NHÌN 2020 104
3.1. Phƣơng hƣớng phát triển kinh tế - xã hội Từ Sơn đến năm
2015 104
3.1.1. Phƣơng hƣớng chung 104
3.1.2. Các mục tiêu chủ yếu đến năm 2015 104
3.2. Quan điểm, mục tiêu phát triển các làng nghề thị xã Từ Sơn 105
3.2.1. Quan điểm phát triển 105
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 7
3.2.2. Mục tiêu phát triển 106
3.3. Định hƣớng phát triển các làng nghề trên địa bàn thị xã Từ
Sơn 108
3.3.1. Định hƣớng phát triển các làng nghề đã có 108
3.3.2. Định hƣớng phát triển các làng nghề mới 108
3.3.3. Định hƣớng hình thành các tiểu vùng chủ yếu 110
3.4. Các giải pháp chủ yếu 111
3.4.1. Giải pháp về quy hoạch 111
3.4.2. Giải pháp về khoa học công nghệ 112
3.4.3. Giải pháp về vốn 113
3.4.4. Giải pháp về đào tạo và nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực 114
3.4.5. Giải pháp về thị trƣờng 115
3.4.6. Giải pháp về quản lí và bảo vệ môi trƣờng 116
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 9
DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
Bảng 1.1: Phân loại làng nghề Việt Nam theo ngành nghề sản xuất 19
Bảng 1.2: Giá trị C của một số các thông số ô nhiễm trong nƣớc thải 38
Bảng 1.3: Giá trị giới hạn các thông số cơ bản trong không khí xung quanh 39
Bảng 1.4: Làng nghề hiện có tỉnh Bắc Ninh năm 2008. 45
Bảng 2.1: Cơ cấu sử dụng đất ở Từ Sơn 53
Bảng 2.2: Dân số từ 15 tuổi trở lên chia theo trình độ chuyên môn kỹ
thuật cao nhất 55
Bảng 2.3: Các làng nghề ở Từ Sơn năm 2008 62
Bảng 2.4: Tỷ trọng GTSX làng nghề so với GTSX công nghiệp 64
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 11
DANH MỤC CÁC BẢN ĐỒ
Bản đồ 1: Bản đồ hành chính Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh 52
Bản đồ 2: Bản đồ các nguồn lực chính phát triển làng nghề Từ Sơn tỉnh Bắc Ninh 59
Bản đồ 3: Bản đồ hiện trạng làng nghề Từ Sơn 71
Bản đồ 4: Bản đồ hiện trạng cụm công nghiệp làng nghề Từ Sơn 82
đã hoạt động khá hiệu quả, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự
phát triển của sản xuất trong nƣớc. Đồng thời góp phần to lớn nâng cao sức
cạnh tranh của nền kinh tế trên thị trƣờng quốc tế.
Sự hình thành các làng nghề luôn gắn liền với lịch sử phát triển nền văn
hoá cũng nhƣ lịch sử phát triển nền kinh tế, với những lợi thế về vị trí địa lý,
điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xã hội. Mỗi nơi có những đặc điểm riêng,
có thế mạnh và hạn chế khác nhau nên mỗi nơi sẽ có các làng nghề với quy
mô và mức độ hoạt động khác nhau.
Bắc Ninh là một tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ, nằm gọn trong châu thổ
sông Hồng, giáp thủ đô Hà Nội, là tỉnh có diện tích nhỏ, nhƣng lại có tiềm
năng lớn để phát triển kinh tế nhất là phát triển công nghiệp. Từ năm 2004
Bắc Ninh chính thức trở thành một trong tám tỉnh thuộc vùng kinh tế trọng
điểm phía Bắc. Trong những năm gần đây Bắc Ninh có vị thế mới trong nền
kinh tế đất nƣớc nhất là điểm sáng về phát triển công nghiệp, Bắc Ninh đang
chuyển mình mạnh mẽ với những bƣớc đi dài về công nghiệp hoá, hiện đại
hoá phấn đấu đạt mục tiêu đến năm 2015 trở thành tỉnh công nghiệp. Cùng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 13
với sự phát triển của ngành công nghiệp là sự khôi phục và phát triển các làng
nghề (bao gồm làng nghề truyền thống và làng nghề mới) trên địa bàn tỉnh.
Bên cạnh việc đẩy mạnh phát triển các khu công nghiệp, thực hiện Quyết định
132 năm 2000 và Nghị định 134 năm 2004 của Chính phủ về khuyến khích
phát triển công nghiệp nông thôn. công tác quản lí nhà nƣớc đối với các khu
công nghiệp vừa và nhỏ, cụm công nghiệp làng nghề cũng đƣợc quan tâm đẩy
mạnh. Từ Sơn (huyện Từ Sơn đƣợc thành lập năm 1999 trên cơ sở tách huyện
Tiên Sơn thành hai huyện Tiên Du và Từ Sơn. Ngày 24 tháng 9 năm 2008,
Chính phủ ban hành nghị định thành lập thị xã Từ Sơn thuộc tỉnh Bắc Ninh
hƣớng bền vững tại địa bàn Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
3. Giới hạn nghiên cứu
- Giới hạn về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu chủ yếu sự phát
triển các làng nghề ở Từ Sơn về số lƣợng, cơ cấu ngành nghề, các kết quả chủ
yếu sự phân bố trong địa bàn. Đánh giá các kết quả và những vấn đề nảy sinh
(bất cập) về kinh tế, xã hội và môi trƣờng lên địa bàn.
- Giới hạn về phạm vi nghiên cứu: toàn bộ lãnh thổ huyện từ Sơn gồm
1 thị trấn và 10 xã.
- Giới hạn về thời gian: đề tài tập trung nghiên cứu giai đoạn từ 2001 - 2008.
4. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Vấn đề làng nghề nói riêng, phát triển nông nghiệp, nông thôn, thực
hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nói chung đã
đƣợc nhiều tác giả nhiều nhà khoa học nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác
nhau. Có thể chia các công trình nghiên cứu này thành hai mảng lớn:
4.1. Về tình hình công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp, nông
thôn Việt Nam và đồng bằng sông Hồng đã có nhiều công trình nghiên
cứu khoả sát đề cập nhƣ: “Những biện pháp chủ yếu thúc đẩy công nghiệp
hoá - hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng”,
Nguyễn Đình Phan, Trần Minh Đạo, Nguyễn Văn Phúc, nhà xuất bản Chính
trị quốc gia, 2002; “Phát triển nông nghiệp, nông thôn trong giai đoạn công
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 15
nghiệp hoá - hiện đại hoá ở Việt Nam”, Nguyễn Văn Bích, Chu Tiến Quang,
nhà xuất bản Nông nghiệp, 1999; “Con đƣờng công nghiệp hoá - hiện đại hoá
nông nghiệp và nông thôn”, Chu Hữu Quý, Nguyễn Kế Tuấn, nhà xuất bản
Chính trị quốc gia, 2001.
4.2. Về tình hình phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn cũng đã
luận án, luận văn, khoá luận tốt nghiệp, “Phát triển làng nghề Bắc Ninh
trong thời kỳ công nghiệp hoá - hiện đại hoá”, Lê Văn Hƣơng, luận án tiến
sĩ, Đại học sƣ phạm Hà Nội, 2010 [14]; “Nghiên cứu chất lƣợng môi trƣờng
không khí và nƣớc tại một số làng nghề huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh”,
Nguyễn Thị Thu Hiền, 2003; vấn đề phát triển các làng nghề ở Từ Sơn đã có
công trình: “Nghề gỗ mĩ nghệ Đồng Kỵ trong thời kỳ hội nhập”, Nguyễn Thu Hà,
khoá luận tốt nghiệp, khoa Địa lí, trƣờng Đại học sƣ phạm Hà Nội, 2008 [12].
“Đánh giá tình hình tiêu thụ sản phẩm gỗ mỹ nghệ ở huyện Từ Sơn, tỉnh
Bắc Ninh”, Vũ Thị Tuyết Nhung, luận văn thạc sĩ kinh tế, trƣờng Đại học
Nông nghiệp I Hà Nội, 2007 [16].
Các công trình cũng đã tập trung làm rõ vai trò của làng nghề đối với quá
trình phát triển đất nƣớc, vùng đồng bằng sông Hồng, tỉnh Bắc Ninh và các
huyện, thị thuộc tỉnh Bắc Ninh. Các tác giả đã đi sâu phân tích thực trạng làng
nghề về lao động, tổ chức sản xuất kinh doanh, tiêu thụ sản phẩm, kĩ thuật
công nghệ, môi trƣờng và đề xuất các phƣơng hƣớng, giải pháp để thúc đẩy
làng nghề phát triển theo hƣớng công nghiệp hoá - hiện đại hoá.
Sự phát triển của các làng nghề, các cụm công nghiệp và khu công
nghiệp làng nghề của Từ Sơn nằm trong chiến lƣợc phát triển công nghiệp
của cả nƣớc. Việc phát triển làng nghề của Từ Sơn cũng đƣợc đề cập tới trong
các báo cáo, các bản quy hoạch phát triển kinh tế chung và quy hoạch phát
triển công nghiệp của Từ Sơn, của tỉnh Bắc Ninh, các bài báo, tạp chí… Tuy
nhiên các công trình nêu trên chƣa đề cập thực trạng phát triển các làng nghề
và những tác động về kinh tế, xã hội và môi trƣờng của nó trên địa bàn thị xã
Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 17
Trên đây là những nguồn tài liệu quý báu, làm cơ sở cho đề tài đƣợc tiếp
18
nhiều yếu tố (cơ sở tài nguyên, dân cƣ, lịch sử khai thác lãnh thổ, cơ cấu kinh
tế, trình độ phát triển kinh tế xã hội…). Do đó, trong nghiên cứu, đánh giá các
đối tƣợng địa lí bao giờ cũng phải gắn với một địa phƣơng cụ thể, đề tài này
cũng không nằm ngoài quan điểm đó.
Quan điểm phát triển bền vững: là quan điểm bao trùm trong phát triển
kinh tế hiện nay. Vận dụng quan điểm vào luận văn thì việc phát triển làng
nghề nhằm mang lại hiệu quả cao, bền vững cả về kinh tế, xã hội và bảo vệ
môi trƣờng. Để bảo tồn và phát triển làng nghề, chúng ta cần phải giải quyết
hài hoà mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Quá trình sản xuất của làng
nghề phải bảo đảm tạo ra những sản phẩm vừa có yếu tố văn hoá truyền
thống, vừa có giá trị kinh tế cao, góp phần giải quyết những vấn đề xã hội
phát sinh nhƣng không gây tác động xấu đến môi trƣờng, vì vậy phát triển bền
vững vừa là quan điểm, vừa là mục tiêu của việc phát triển ngành công nghiệp
làng nghề.
Quan điểm viễn cảnh: căn cứ vào thực trạng phát triển và xu hƣớng vận
động của ngành công nghiệp nói chung, của các làng nghề nói riêng để lập ra
các đề án, kế hoạch hợp lý.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp thu thập, xử lý số liệu:
Từ trƣớc đến nay nghề và làng nghề là đối tƣợng nghiên cứu của đông
đảo các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Các tài liệu, số liệu về
làng nghề đƣợc lƣu trữ và cập nhật ở nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau. Việc
tổng quan tài liệu thu thập đƣợc cho phép tiếp cận với những kết quả nghiên
cứu đã có, cập nhật những vấn đề mới ở trong và ngoài nƣớc
Tài liệu thống kê thứ cấp, thu thập đƣợc từ Cục Thống kê Bắc Ninh,
Sở Công Thƣơng Bắc Ninh, Sở Kế hoạch và Đầu tƣ Bắc Ninh, Uỷ ban nhân
dân thị xã Từ Sơn Giúp tác giả có cái nhìn tổng quát theo các tiêu chí cơ
bản về quá trình phát triển của làng nghề Từ Sơn.
nghề. Trên cơ sở tiếp xúc với các Sở, Ban, ngành, chính quyền địa phƣơng tác
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 20
giả đã thu thập đƣợc những tài liệu, thông tin về quan điểm, chủ trƣơng chính
sách liên quan đến việc đầu tƣ phát triển làng nghề ở thị xã Từ Sơn nói riêng
và tỉnh Bắc Ninh nói chung. Triển khai công việc khảo sát thực địa giúp tác
giả có những nhìn nhận ban đầu đối với quá trình tổ chức sản xuất ở các làng
nghề, cụm công nghiệp, khu công nghiệp làng nghề thị xã Từ Sơn hiện nay.
Phương pháp khả o sá t xã hội học:
Đây là phƣơng pháp đƣợc tác giả sử dụng trong quá trình triển khai
nghiên cứu luận văn nhằm bổ sung cho bức tranh hiện trạng làng nghề thị xã
Từ Sơn. Các cuộc phỏng vấn nhanh, điều tra theo mẫu đƣợc tiến hành trên cơ
sở các chủ đề về công nghệ, vốn, lao động, sản phẩm và tiêu thụ sản phẩm,
môi trƣờng, thu nhập
Các điểm nghiên cứu đƣợc chọn trên nguyên tắc là đại diện tƣơng đối
cho khu vực nghiên cứu . Đối tƣợng khả o sá t là các hộ làm nghề đƣợc chọn
theo phƣơng pháp kết hợp giữa chọn ngẫu nhiên và chọn có chủ định trên cơ
sở các mẫu điều tra đã chuẩn bị sẵn. Ngƣời đƣợc phỏng vấn là các chủ hộ gia
đình (vợ hoặc chồng), là những ngƣời có vai trò quyết định trong sự phát triển
kinh tế hộ.
Tác giả đã khả o sá t ở 36 hộ gia đình theo phiếu đã đƣợc chuẩn bị sẵn tại
các làng nghề tiêu biểu là sắt Đa Hội, mộc mỹ nghệ Đồng Kỵ, mộc mỹ nghệ
Phù Khê, mộc mỹ nghệ Hƣơng Mạc và dệt Tƣơng Giang. Đây là những làng
nghề phát triển có tác động lớn đến kinh tế xã hội và môi trƣờng tại địa
phƣơng; có nghề truyền thống, sản phẩm mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc,
có khả năng hiện đại hoá công nghệ sản xuất.
Trong quá trình thực địa, tác giả cũng đã tiến hành phỏng vấn nhanh các
22
Chƣơng 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ LÀNG NGHỀ
1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN
1.1.1. Một số vấn đề về làng nghề
1.1.1.1. Khái niệm làng nghề
a. Làng: Theo từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học, Làng là một
khối dân cƣ nông thôn làm thành một đơn vị có đời sống riêng về nhiều mặt
cùng tiến hành một nghề. Theo cách hiểu phổ biến nhất, làng là vùng đất
chung của cƣ dân nông nghiệp sống quây quần theo tinh thần cộng đồng và có
cùng phƣơng kế sinh nhai [6, tr.10]. Xã hội nông thôn Việt Nam từ xƣa tới
nay, làng là một tế bào xã hội ngƣời Việt. Nó là một tập hợp dân cƣ chủ yếu
theo quan hệ láng giềng. Đó là một địa vực, một không gian lãnh thổ nhất
định, ở đó tập hợp những ngƣời dân cƣ quần tụ lại cùng sinh sống và sản xuất.
Làng đƣợc hình thành trên cơ sở những công xã nông thôn. Nó là một tập hợp
những gia đình nhỏ trong một không gian nhất định để sản xuất và sinh hoạt
độc lập. Sự khai phá chung vê ruộng đất, việc xây dựng nhng công trình trị
thuỷ và thuỷ lợi nhỏ ở thời kỳ đầu đã gắn bó những ngƣời không cùng huyết
thống hợp lại với nhau đề thành lập làng. Làng Việt truyền thống là một
không gian xã hội ổn định. Trong làng chồng xếp nhiều mối quan hệ kinh tế
xã hội - nhân văn phong phú, phức tạp nhƣ huyết thống, láng giềng, nghề
nghiệp, hôn nhân, tín ngƣỡng và hợp tác Các làng thôn ở nƣớc ta có thể chia
thành 4 loại:
Làng nông nghiệp: là làng thuần nông ở miền Bắc và làng miệt vƣờn ở
Nam Bộ.
Làng nghề: là làng làm nghề nông có thêm một hoặc một số nghề thủ
công nghiệp.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 24
b. Làng nghề:
Đã có những công trình nghiên cứu về nghề và làng nghề của các nhà
kinh tế, văn hoá, sử học với những quan niệm khác nhau về làng nghề.
Ở làng nghề, mặc dù vẫn có các hoạt động sản xuất nông nghiệp (trồng
trọt, chăn nuôi ) nhƣng đã nổi trội một nghề cổ truyền tinh xảo với một tầng
lớp thợ thủ công có cơ cấu tổ chức, có quy trình công nghệ nhất định, chuyên
tâm làm nghề, sống chủ yếu đƣợc bằng nghề đó với những sản phẩm thủ công
mỹ nghệ mang tính hàng hoá. “Làng nghề thủ công là trung tâm sản xuất hàng
thủ công, nơi quy tụ các nghệ nhân và nhiều hộ gia đình chuyên làm nghề
mang tính truyền thống lâu đời, có sự liên kết hỗ trợ trong sản xuất, bán sản
phẩm theo kiểu phƣờng hội, kiểu hệ thống doanh nghiệp vừa và nhỏ, có cùng
Tổ nghề, và các thành viên luôn ý thức tuân thủ những ƣớc chế xã hội và gia
tộc. sự liên kết hỗ trợ nhau về nghề, kinh tế, kỹ thuật, đào tạo thợ trẻ giữa các
gia đình cùng dòng tộc, cùng phƣờng nghề trong quá trình lịch sử hình thành,
phát triển nghề nghiệp đã hình thành làng nghề ngay trên đơn vị cƣ trú, làng
xóm truyền thống của họ”[23, tr.13].
Theo giáo sƣ Trần Quốc Vƣợng: Làng nghề là làng tuy vẫn có trồng
trọt theo lối tiểu nông và chăn nuôi nhỏ song đã nổi trội một nghề cổ truyền,
tinh xảo với một tầng lớp thủ công chuyên nghiệp hay bán chuyên nghiệp có
phƣờng, có ông trùm, ông phó cả… Cùng một số thợ và phó nhỏ đã chuyên
tâm, với quy trình công nghệ nhất định sinh ƣ nghệ, tử ƣ nghệ (nhất nghệ tinh,
nhất thân vinh) sống chủ yếu bằng nghề đó và sản xuất ra những mặt hàng thủ
công, những mặt hàng có tính mỹ nghệ, đã trở thành hang hoá và có quan hệ
tiếp thị với một thị trƣờng là vùng xung quanh. Những làng ấy ít nhiều đã nổi
danh từ lâu, trở thành di sản văn hoá dân gian [6].
quy mô nào của nghề cũng đƣợc gọi là làng nghề. Làng đƣợc gọi là làng nghề
khi các hoạt động của ngành nghề phi nông nghiệp đạt đến một quy mô nào
đó và mang tính ổn định. Vì vậy, khái niệm làng nghề phải thể hiện đƣợc cả
định tính và định lƣợng.
Copyright: Tài liệu đại học ©