Ca Dao Về Ẩm Thực (Trích từ Trang Amthuc.com)
Nụ cười qua chén cơm

Dân tộc ta thuộc nền văn minh lúa nước, lương thực chính là cơm gạo, nên có rất nhiều
niềm vui nỗi buồn đọng lại quanh chén cơm “dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần”.
Đặc biệt , dân ta ăn cơm mà tủm tỉm cười rất nhiều, cười đủ thứ chuyện trên trời dưới đất,
khiến cho bữa cơm giản dị thêm ngon miệng.
Đối với phái “thực như hổ”, người ta hay chê cười các anh chàng giỏi ăn hơn làm :
“Người ta lái gió lái mây
Riêng anh lái bát cơm đầy vào hang”
Ca dao có câu : “Làm trai cho đáng nên trai, xuống đông đông tĩnh, lên đoài đoài tan”, thi
anh chàng này lại tỏ chí khí nam nhi bằng cách khác:
“Làm trai cho đáng nên trai
Ăn cơm với vợ lại rày cạy niêu.”
Thế nhưng anh ta lại may mắn có một người vợ đậm đà tinh thần ăn uống không kém:
“Con vợ nó cũng ráng chiều
Xắn hai tay áo cạy niêu cùng chồng.”
Phái “thực như miêu” được dành cho những nụ cười khả ái hơn, có lẽ vì họ dịu dàng hơn
nhiều. Này là lời băn khoăn của cô gái đứng trước ngưỡng cửa hôn nhân biết bao bỡ ngỡ:
“Anh ơi, em nấu cơm quên đơm vào rá
Em kho cá quên bỏ đồ mầu
Ra lấy chồng sợ khốn nỗi làm dâu
Em đây vụng đường nội trợ, sợ mai đây anh buồn.”
Chàng lập tức trấn an bằng những lời hứa vô cùng cụ thể:
“Cơm chưa đơm thì anh đơm giùm trót lọt
Cá dẫu lạt anh cũng nói ngọt như đường
Dốc lòng nặng một chữ thương
Nắng che mưa đậy, khổ trăm đường anh cũng cam”.
Nói vậy chớ, khi về làm vợ, bao giờ người phụ nữ cũng chịu cảnh thiệt thòi hơn. Cái cảnh
hài hước này thường xảy ra trong các gia đình bình dân:
“Đang cơn lửa tắt cơm sôi

Suốt mấy ngàn năm văn hiến, nhiều loại bánh với cách chế biến đa dạng đã đi vào đời
sống dân gian, tô điểm cho những mâm cỗ thêm màu sắc. Ca dao, hò vè cũng có nhiều
câu liên quan đến hình dáng, tên dân gian của các loại bánh:
“Ai được thoát thân, thì ăn bánh lọt
Trôi nước rất ngọt, để các thợ chài
Dầm mưa hoài hoài, thì ăn bánh ướt
Bất toại vô phước, thì sẵn bánh bò”
Hò vè còn dày công tư duy để gán ghép bánh với nhiều nghề nghiệp khá bất ngờ, như
nghề đầu bếp : “Đầu bếp mấy tên, phải ăn bánh… rế”, thợ dệt thì: “Kẻ dệt lụa tơ, bành
tằm sẵn để”. Thầy thuốc cũng được dành cho một thứ bánh khá ngon: “Còn như bánh
quế, các đấng y sanh”. Chắc các bạn đã nhận ra cái rế là vật dụng nhà bếp, nên bánh rế là
bánh cho đầu bếp, “tằm” dễ nghĩ ngay đến nghề dệt lụa, còn quế là một vị thuốc nên
được ưu tiên cho thầy thuốc!
Hầu hết các món bánh đều được chế biến rất công phu, nên bánh cũng gói trọn tâm tình
của người con gái dành cho người yêu của mình. Biết bao nhiêu hy vọng, đợi chờ gói
ghém qua câu ca dao:
“Hai tay bưng quả bánh bò
Giấu cha giấu mẹ cho trò đi thi”
Với câu ca dao này, bài dân ca Lý Bánh bò còn triển khai chi tiết hơn về nỗi nhiêu khê
của… bánh bò trên đường trao tận tay bạn tình chung: “Chân đi khé né, tối trời sợ té, giấu
cha giấu mẹ…”Còn mấy anh chàng thì hở một chút là thề thốt sâu nặng và ngon ơ như …
bánh:
“Bánh canh trắng, bánh canh ngọt
Rượu bọt đầy xe
Bao giờ mặt trời hết quay
Thì qua với bậu mới dứt dây cang thường”
Nghe vậy các cô nàng hơi xiêu lòng, nhưng vẫn còn đắn đo:
“Muốn ăn bánh ít lá gai
Lấy chồng Bình Định, sợ dài đường đi”.
Thế là anh liền khẳng định tình yêu bằng một hành động nữ công gia chánh rất cụ thể:

Nên dùng bánh gừng
Còn bánh ít trần, cu ly chia lấy
Kẻ nào trồng rẫy, thời sẵn bánh khoai
Mấy gã hay say, bánh men rất quý
Này là bao chỉ, để các thợ may
Má phấn mấy tay, thì ưa bánh dứa
Những tay làm lửa , thì có bánh phồng
Bánh kẹp bánh cồng, để cho đạo tặc.
Lại như quai vạc, đạo chốp nên ăn
Ai bị thoát gian, thì ăn bánh lọt
Trôi nước rất ngọt, để các thợ chài
Dầm mưa hoài hoài, thì ăn bánh ướt
Bất toại vô phước, thì sẵn bánh bò
Những kẻ hay lo, phải ăn tai yến
Ai ham trồng kiểng, có bánh bông lan
Còn như bánh tráng, để hạng trai tơ
Mấy ả giang hồ, bánh bèo sẵn đó
Ai mà mặt rỗ, kìa bánh chôm chôm
Mấy chú tạ sơn. Bánh bao khá ních
Những tay bán thịt, da lợn sẵn dành
Còn trả bánh canh, cho ba chú lính
Chủ nhân Lục tỉnh, thì có bánh in
Đầu bếp mấy tên, phải ăn bánh rế
Này là bánh nghệ, mấy chị nằm nơi
Kẻ dệt lụa tơ, bánh tằm sẵn để
Còn như bánh quế, mấy đấng y sanh
Tọc mạch mấy anh, nên ăn bánh hỏi
Hễ là thầy bói, ăn đỡ bánh qui
Mấy ổ bánh mì, cho người nho nhã
Quảng Đông mấy gã, ăn bánh cà na

càng thân thương khi do bàn tay người con gái mà ta yêu quý nấu lên:
“Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương.”
Ở miền ngược, người ta cũng nấu canh bằng những thứ rau rừng có cái tên lạ lẫm, nhưng
không kém phần thiết tha, bởi người nấu đã gởi tâm hồn mình vào đó:
“Em ăn thịt nai tươi
Chớ quên bát canh suông rau mác”.
Ở miền Trung, có món canh “giựt chồng” của một người đẹp nào đó kiêu hãnh với tài nội
trợ quán quân của mình, đã tuyên chiến với các bà vợ:
“Cá nục nấu với dưa hồng
Lơ mơ có kẻ mất chồng như chơi”
Mấy anh chàng Bình Định thực tế , vốn quê hương xứ dừa, không bỏ qua cơ hội lấy tô
canh quê hương để “nhem thèm” các cô gái xứ lạ:
“Em về Bình Định cùng anh
Được ăn bí đỏ nấu canh nước dừa”.
Còn miền Nam, ruộng đồng bát ngát cò bay, tôm cá đầy sông, lại có thói quen tận dụng
tất cả các thứ cây lá ăn được ngoài đồng thì món canh đương nhiên là phong phú, mời
bạn đọc một lượt:
“Canh chua điên điển cá linh
Ăn có một mình thì chẳng biết ngon”
“Không gì bằng cá nấu canh
Bỏ bông so đũa mới rành dân quê”
“Rau đắng nấu với cá trê
Ai đi lục tỉnh thì mê không về.”
“Thịt chuột nấu chua lá giang
Chẳng có gì bằng cái thú đồng quê”.
Tính ra thì phở, bún, mì, hủ tiếu… cũng là những thứ canh cao cấp, ca dao cũng không
bỏ qua đề tài hấp dẫn này, nhưng kể ra còn nhiều, xin hẹn lại dịp khác. Có tác giả nói thế
này: “Đời đời đi về với canh, dân Việt mình có người rủ nhau ngoi đến cái tình lý của
canh như đã làm với bánh dầy, bánh chưng để mà cho rằng cái món nửa nước nửa cái này

Chê rau muống luộc, lại ôm rau già”.
Rau già ở đây là một ông chồng không vừa đôi phải lứa, để cho nàng phải than thở nỉ
non:
“Cực lòng em phải lấy anh
Rau lang chấm muối, ngon lành gì đâu”
Thấy em như vậy, anh cũng đau lòng lắm nhưng ván đã đóng thuyền, còn cứu vãn gì
được nữa. Thôi thì anh cũng nối một tiếng than gửi cho… rau cỏ vô tình:
“Rau lang trắng ngọn ngắn ngọn dài
Cải tần ô cọng dọc cọng ngang
Trái dưa gang sọc đen sọc trắng
Ngọn rau đắng trong trắng ngoài xanh
Con chim quyên uốn lưỡi trên cành
Bởi vì em ở bạc, ông trời đành rẽ đôi.”
Vậy là trọn tình trọn nghĩa với cố nhân, bây giờ anh lo tìm duyên khác kẻo “ê sắc” thì
nguy. Kỳ này, chàng rút kinh nghiệm hơn nhiều nên đắn đo cân nhắc:
“Đói lòng ăn đọt rau lê
Tìm nơi nhân hậu, hơn bề giàu sang.”
Và cách thổ lộ của chàng cũng táo bạo hơn nhiều lắm. Không biết nàng nghe câu đố này
có đỏ mặt thẹn thùng hay không:
“Chàng áo xanh, thiếp cũng áo xanh
Rủ nhau xuống tắm bờ sông Ngân Hà
Tắm rồi lại cởi áo ra
Mình trắng như ngà, lại đội nón xanh”
Đố bạn đó là giống rau gì? Nó là cọng giá, sinh ra từ hột đậu xanh , nảy thành cái mầm
trắng nõn, còn dính vỏ xanh trên đầu, câu đố nghe thật văn vẻ và tình tứ. Thật may mắn
cho chàng, lần này gặp được người hữu tình:
“Mưa lâm râm, ướt dầm lá cải
Em cảm thương người áo vải mong manh.”
Trải qua bao sóng gió, rồi họ cũng nói được lời thề giản dị nhưng son sắt:
“Thiếp nguyện với chàng một sàng rau má

Tứ Câu có giống vịt ta
Khế non, chuối chát, ớt pha mắm gừng.”

Theo mình thấy thì vùng đất nào cũng có đặc sản hết, nhứt là Sài Gòn hội tụ đủ thứ của
ngon vật lạ bốn phương, nếu làm thành ca dao cũng chất đầy cả xe tải! Kiếm chưa ra, các
bạn sáng tác cho Sài Gòn coi, hổng chừng sau này hóa thành ca dao thì sao?

Chẩn đoán bệnh anorexie (chán ăn) trong ca dao

Nguyên nhân đầu tiên và phổ biến nhất của bệnh chán ăn theo như ca dao tả là do thất
tình hoặc tương tư. Lúc đó dẫu ăn cao lương mỹ vị bực nào cũng không biết ngon. Ôi,
trong tim vang dội chữ nhớ, nhớ… và nhớ…
“Nhớ ai cơm chẳng buồn ăn
Hồ bưng lấy bát lại dằn xuống mâm”
“Thương ai trong dạ lao lư
Cơm ăn đôi đũa rớt răng chừ không hay.”
“Ăn cơm sao được mà mời
Nước mắt lênh láng, rã rời hạt cơm.”
Nỗi nhớ khiến cho cô gái đau lòng nhìn mâm thức ăn hấp dẫn mà sầu dâng như sóng
biển:
“Mâm thau chùi sáng
Để dưới ván thấy hình
Cháo đậu xanh kia, đường cát trắng nọ, nhớ mình quên ăn.”
Đặc biệt hơn, có anh chị vì nhớ nhung mà ăn… không thèm nhai, nếu vậy thì chắc chắc
sau này sẽ đau bao tử vì thất tình chứ không phải ho ra máu chết như Lương Sơn Bá hay
Trà Hoa Nữ:
“Ngủ mười đêm, đêm nào cũng nhớ
Ăn mười bữa, mười bữa quên nhai
Sầu tương tư ruột ngắn tình dài
Trách ông tơ bà nguyệt xe chi một lát một ngày rồi chịu xa nhau.”

Chả như cơm mẹ, vừa ngồi vừa ăn.”
Mà thường thì chán ăn là chán cơm, tức bữa ăn cơ bản, hình như không ai chán bánh!
Những đôi đũa lệch

Trong tình duyên chồng vợ, ngoài những cặp uyên ương vừa đôi phải lứa như “cốm hồng
đẹp đôi” thì có những cặp gắng gượng mà sống với nhau trong cảnh bằng mặt chẳng bằng
lòng. Họ là những đôi đũa lệch, hay bị người đời đàm tiếu. Thật ra, người trong cuộc
nhiều khi cũng chỉ là nạn nhân của những cuộc hôn nhân ép uổng:
“Mẹ em tham thúng xôi rền
Tham con lợn béo, tham tiền Cảnh Hưng
Em đã bảo mẹ rằng đừng
Mẹ hấm mẹ hứ, mẹ bưng ngay vào
Bây giờ chồng thấp vợ cao
Như đôi đũa lệch kê sao cho bằng.”
Những đôi đũa lệch dở khóc dở cười này có thể là chồng già mà vợ trẻ nên sinh ra cái
cảnh:
“Cơm rồi múc nước rửa râu
Hầu cơm, hầu rượu, hầu trầu, hầu tăm
Tối thì dắt cụ đi nằm
Than thân phận gái, phải chăm lão già”
Có cô đành an phận, tự an ủi mình một cách gượng gạo bởi chồng tuy già nhưng lắm tiền
nhiều bạc:
“Có duyên lấy được chồng già
Ăn cơm bỏ cháy, ăn gà bỏ xương”.
Thế nhưng, đa phần nhắn lại một lời khuyên chua chát:
“Mua thịt thì chọn thịt mông
Lấy chồng chớ chọn dở ông dở thằng”
Không riêng chuyện lấy chồng già, mà lấy nhằm anh chàng vô tích sự cũng khổ đời:
“Thứ nhứt vật vợ xó nhà
Thứ nhì vật chó, thứ ba vật mèo

Nhưng thế nào là lệch, chỉ có người trong cuộc phán đóan là chính xác nhất, chớ người
ngoài chưa chắc đã biết rõ.