Sự dao động số lượng
của quần thể Khi quần thể hoàn thành sự tăng trưởng
số lượng của mình tức là khi b = d hay
khi r tiến đến 0 một cách ổn định thì số
lượng quần thể có khuynh hướng dao
động quanh một giá trị trung bình. Thông
thường, sự dao động được gây ra bởi
những biến đổi của điều kiện môi trường
theo chu kỳ (ngày đêm, mùa, một số
năm ) hoặc có thể bởi các yếu tố ngẫu
nhiên, song ở một số quần thể sự dao
động xảy ra rất đều (chuẩn) đến mức có
thể coi chúng như những dạng tuần hoàn.
Sự dao động số lượng của quần thể mà
G.V. Nikolski (1974) đã chỉ ra, như 1
“tiêu điểm sinh thái”, ở đó phản ánh tất
cả những đặc trưng sinh học cơ bản của
quần thể, đặc biệt là sự sinh trưởng của
các cá thể, nhịp điệu sinh sản và tử vong,
mức độ sống sót và tốc độ tăng trưởng
của quần thể, thông qua mức độ đảm bảo
thức ăn của môi trường đối với quần thể
đó.
Trừ những dao động không theo chu kỳ,
gây ra bởi những nguyên nhân ngẫu
nhiên như cháy rừng, bão tố, lũ lụt, dịch

ngày đêm. Sự dao động số lượng
theo chu kỳ ngày đêm là hiện tượng phổ
biến của các loài sinh vật nổi (Plankton)
sống trong các thuỷ vực. Các loài tảo chỉ
có thể tăng trưởng và phân bào trong
điều kiện chiếu sáng ban ngày, ban đêm
quá trình này ngừng hẳn, hơn nữa chúng
còn bị khai thác bởi động vật nổi. Do
vậy, số lượng của quần thể tăng giảm
theo ngày đêm. Ngược lại, nhiều loài
động vật nổi (Zooplankton) lại sinh sản
rất tập trung vào ban đêm, nhất là nửa
đêm về sáng, làm cho số lượng của
chúng tăng hơn nhiều so với ban ngày.
Hơn nữa, ban ngày động vật nổi
(Zooplankton) còn bị khai thác bởi vật
dữ.
- Sự dao động số lượng của quần thể
theo mùa. Sự dao động số lượng của
quần thể theo mùa thường gặp trong
thiên thiên, nhất là những loài có thời
gian sinh trưởng bị giới hạn, chẳng hạn
những loài có chu kỳ sống ngắn, hoặc ở
những loài phân bố trong không gian
theo mùa (động vật có tập tính di cư). Vì
vậy, nhiều loài như muỗi, ruồi, chim,
mùa này thì nhiều còn mùa khác lại ít,
thậm chí chẳng còn con nào. Ở đa số các
loài côn trùng, động thực vật có tuổi thọ
thấp (loại 1 năm) số lượng quần thể

số lượng một cách “tuần hoàn” có thể
gặp trong nhiều ở nhiều quần thể chim
(Tetrao urogallus, Nyctea scandiaca )
và thú sống tại phương Bắc với những
chu kỳ 3-4 năm hay 9-10 năm. Sự dao
động với chu kỳ 9- 10 năm của thỏ và
mèo rừng là một trong những ví dụ
kinh điển nhất.
Theo thống kê nhiều năm, số lượng mèo
rừng cứ khoảng 9-10 năm (trung bình 9,6
năm) lại đạt số lượng cực đại, rồi sau đó
giảm đi. Thỏ là thức ăn của mèo rừng có
chu kỳ dao động số lượng như vậy song
thường bắt đầu sớm hơn khoảng 1 đến
hơn 1 năm .
Những loài chuột Lemmus (Lemmus
lemmus, L. sibericus) sống ở đồng rêu
phương Bắc và những loài ăn thịt như
những loài cáo, chim cú, lại có chu kỳ
dao động số lượng 3-4 năm.
Chuột Lemmus sống ở lục địa Âu Á trong
những năm có mật độ tăng rất cao, buộc
chúng phải di cư theo một hướng xác
định. Do vậy, khi di chuyển qua sông,
qua hồ chúng bị chết hàng loạt làm cho
số lượng giảm rõ rệt. Sự giảm số
lượng của quần thể cũng xảy ra
ngay cả khi chuột Lemmus không tiến
hành di cư.
Sự dao động số lượng có chu kỳ 3-4

mà số lượng của nó tăng lên hay giảm
đi để cân bằng với điều kiện sống
mới. Song sự dao động mang tính
“tuần hoàn” 3-4 năm hay 9-10 năm,
trong khi những dao động thiên nhiên
thường lại rất không tuần hoàn, thậm chí
còn trái ngược thì do nguyên nhân nào?
Đây là câu hỏi phức tạp được các nhà
sinh thái học thảo luận nhiều nhưng vẫn
chưa có câu trả lời chính xác và thường
đưa ra những quan điểm riêng, khó thống
nhất. Một số cho rằng, nguyên nhân của
hiện tượng trên là do điều kiện thời tiết,
khí hậu gây ra.
Có quan điểm cho rằng sự dao động số
lượng của quần thể ngoài tác động của
các yếu tố từ môi trường thì sự dao động
này có thể được gây ra bởi “những yếu tố
bên trong” của quần thể như mức tăng
trưởng, mức tử vong. . .
Sự “dư thừa dân số”, nhất là những quần
thể trong một thời gian ngắn có sự tăng
trưởng theo hàm mũ, lại sống trong hệ
sinh thái đơn giản, thường làm cho quần
thể kém bền vững. Do vậy, trong hoàn
cảnh này, số lượng của nó tăng vọt ngoài
phạm vi khống chế của các yếu tố giới
hạn, rồi sau đó buộc chúng phải ngừng
tới mức số lượng giảm hẳn.
Thu Nga