Phòng tối, cái thú của người chụp film
Phần 1
Giới thiệu
Chắc hẳn đối với mọi người chụp film từ những người đã gắn bó lâu năm,
đã quá quen với film và cái gọi là „những quá trình ướt“ (các quá trình theo
phương pháp thủ công để đi tới một bức ảnh hoàn chỉnh), đến những người mới
đến với máy film và film như một „nghệ thuật sắp bị đánh mất“ thì phòng tối –
dark room đối với ai đó luôn luôn là thú vui, sự khám phá, là bí mật hay chỉ là cái
sự tự sướng và mãn nguyện với bức ảnh trên tay mà để làm ra nó, người chơi ảnh
phải bỏ ra một khoảng thời gian, công sức lớn mà những người chụp ảnh kỹ thuật
số chỉ có cách „lắc đầu, lè lưỡi“.
Tổng quát mà nói, ở cái thời đại gọi là „kỹ thuật công nghệ“ như bây giờ thì
chụp ảnh film so về thời gian, sự tiện lợi cũng như chất lượng, kinh tế thì chắc
chắn chẳng thể so sánh được với chụp ảnh số. Nhưng tại sao vẫn có những người
say mê với ảnh film và các quá trình làm ảnh thủ công, say mê với việc giốt mình
hàng giờ trong phòng tối trộn, ngoáy, xóc, tráng, rửa… hàng giờ để ra được một
bức ảnh như ý? Một phần lớn của câu hỏi này mong rằng các bác sẽ tìm được lời
giải đáp qua những bài viết về phòng tối này.
Trong những bài viết tới đây, em sẽ cố gắng đưa ra một cách tổng quát nhất
từ những quá trình cơ bản đến những phương pháp đặc biệt của một bức ảnh thủ
công. Trong box Film - Nghệ thuật sắp bị đánh mất này đã có một số bài viết về
những quá trình tráng film, nhưng giường như các bài viết đó chỉ dừng lại ở mức
độ tham khảo chứ theo đó thì một người bắt đầu muốn tự tráng film khó có thể coi
đó như một tài liệu hoàn chỉnh được. Trong box này em biết có rất nhiều bác đã và
đang làm film theo phương pháp thủ công, vậy nên trong những bài viết của mình
em cũng muốn có thêm những góp ý của các bác để đây có thể trở thành một tài
liệu hoàn chỉnh với mục đích chích của nó là giúp đỡ những người thực sự muốn
bước chân vào rửa film, làm ảnh.
Mở đầu của serial về phòng tối của mình em sẽ giới thiệu về những dụng cụ
cần thiết để trang bị cho phòng tối. Tiếp theo đó sẽ là bài viết về quá trình tráng
film, ở đây em sẽ chỉ nêu quá trình tráng film đen trắng vì lý do duy nhất là sự đơn

kiện nhất định thì phòng tối có thể được làm trong buồng tắm, nơi có nước chảy,
có chỗ đổ hóa chất và có thể mở cửa để thông thoáng. Nhưng cái khó nhất đối với
phòng tối – buồng tắm là việc che kín không cho ánh sáng lọt vào khi ta tháo film
ra khỏi hộp. Có một số người giải quyết vấn đề về ánh sáng bằng cách sử dụng túi
đặc biệt để tháo film khỏi hộp và lắp vào tank, tuy nhiên không phải ai cũng mua
được nó một cách dễ dàng.
Sau khi đã có một chỗ có thể làm tối hoàn toàn và có nước chảy, có chỗ để
đổ hóa chất thải (bồn rửa là tốt nhất), và chỗ đó có thể mở cửa hay làm cách no đó
để thông thoáng, thí việc thứ hai là trang bị cho phòng tối của mình. Phòng tối của
em là phòng dùng để tráng film cũng như phóng và rọi ảnh nên em dùng hầm dưới
nhà để làm việc đó. Lưu ý các bác một điều quan trọng là tất cả những đèn để
chiếu sáng trong phòng tối nên đặt công tắc ở phía trong, ở cao và gần chỗ mình
làm việc để tránh việc các bác đang quấn film vào lọ thì vợ các bác bật đèn vào
giặt quần áo (phòng tối – buồng tắm) hay ai đó chẳng may bật đèn lên, và có thể
như trường hợp của bạn em, để công tắc đèn thấp và trong khi cuộn film dựa vào
tường… đèn bật sáng và…mếu! Trở lại việc trang bị cho phòng tối để rửa film
(trang để rọi, tráng ảnh sẽ được nói trong phần hai của serial này), cái quan trọng
nhất là tank – hộp rửa film. Trên thị trường có nhiều loại hộp rửa film của các
hãng khác nhau, nhưng nhìn chung cấu trúc của nó là một hộp kín có nắp đậy,
trong có vòng để cuộn film vào và cấu trúc của hộp cho phép ta mở nó ra để đổ
thuốc hóa chất đi cũng như cho hóa chất khác vào mà không làm ánh sánh lọt vào
hộp ảnh hưởng đến film.

Tank tốt nhất và cũng có thể là đắt nhất của hãng JOBO, rẻ hơn thì có
Kaiser hay Hama, và loại cổ và rẻ tiền nhất thì của Plastimat. Lưu ý là chất lượng
cũng như sự tiện lợi khi tráng film của tank dựa trên giá thành của nó. Chẳng hạn
như một số tank của Plastimat mà em đang dùng không cho phép cuốn film vào
vòng cuốn khi vòng cuốn bị ướt, điều này rất làm mất thời gian khi ta rửa liên tục
nhiều cuộn film. Khó khăn thứ hai của tank rẻ tiền là việc nó không cho phép ta
xóc ngược tank khi tráng vì có thể làm nước đổ ra ngoài. Với những người mới

và treo film. Tại những cửa hàng bán đồ chuyên để tráng film có các loại cặp đặc
biệt để treo film nhưng em thấy nếu các bác dùng cặp nhựa nặng nặng một tí để
một cái có thể cặp chặt được film và một cái cặp giữ film duỗi thẳng khi phơi thì
cũng không khác gì lắm so với cặp đặc biệt mua ngoài cửa hàng.
Phần 2 : Hóa chất tráng phim
Vâng, bây giờ là đến nó… nó ở đây chính là hóa chất tráng film. Xin nhắc
lại với các bác là hóa chất tráng film đen trắng không độc để các bác khỏi phải
lo… liệt dương hay gì đó như em có được nghe bác nào đó nói thế. Hóa chất dùng
để rửa film màu thì có độc hơn thật, nhưng để rửa film đen trắng thì các bác không
phải lo, tráng film xong rửa tay sà phòng kĩ là chẳng sao. (rửa tay sà phòng kĩ vì
thuốc tráng film hơi có mùi… thối, nếu không rửa kĩ sợ rửa xong ngồi đâu đó ăn
MC Donald mất ). Hóa chất tráng film được phân ra làm ba loại,ngon lắm thuốc
hiện hay còn gọi là thuốc rửa ảnh, tiếng Anh là developer, thuốc làm ngưng quá
trình hóa học của thuốc hiện hay em gọi đơn giản là thuốc ngưng – stop bath và
cuối cùng là thuốc giữ cho film ở trạng thái như sau khi hiện ở điều kiện ánh sáng
bình thường, em gọi đơn giản là thuốc giữ - fixer.
- Thuốc hiện: Thuốc hiện giúp cho lớp hóa chất nhờn trên bề mặt của film
chuyển từ dạng không nhìn thấy sang nhìn thấy, nghĩa là sau khi tráng qua thuốc
hiện thì trên film đã xuất hiện hình chụp, tuy nhiên film vẫn nhạy sáng, nghĩa là
vẫn không chịu được ánh sáng bình thường (nên quá trình hiện diễn ra trong điều
kiện tối hoàn toàn của tank). Về mặt hóa học, thuốc hiện là dung dịch ba zơ (-
OH)… mà thôi, để cho khỏi gây rắc rối với người mới tráng film em sẽ ngừng nói
về lý thuyết của quá trình hiện mà sẽ chỉ tập trung vào cơ bản của nó. Cơ bản thì
thuốc hiện chia làm hai loại, loại dung dịch và loại bột. Loại dung dịch dễ sử dụng
hơn vì dễ dàng pha chế, loại bột thì có nhiều loại hơn vì có thể kết hợp nhiều loại
hóa chất khác nhau. Trong những cửa hàng chuyên bán đồ tráng rửa ảnh ta còn tìm
thấy những loại thuốc hiện đặc biệt mà nhờ nó ta có thể làm tang, giảm độ nét,
tăng, giảm số lượng hạt trên film (sạn nhiều hay ít cũng như to hay nhỏ), có loại có
thể ảnh hưởng đến màu sắc, tone của film… Với người mới chơi thì nên chọn loại
bình thường để thử trước, sau khi đã có một số kinh nghiệm nhất định có thể

phản ứng trung hòa dung dịch kiềm – thuốc hiện, làm sạch hoàn toàn bề mặt film.
Để có được thuốc ngưng từ dung dịch dấm ăn ta phải pha trộn nó để có được dung
dịch 2%. Với dấm ăn mua đóng chai thì thường sẽ là dung dịch tỉ lệ 8% theo tiêu
chuẩn. Để có được tỉ lệ 2% ta pha 1 phần dấm và 3 phần nước (cặn kẽ hơn ví dụ
như 1 lít dấm thì hòa với 3 lít nước). Ở đây nhớ phải là nước cất tinh khiết hoặc
nước đã qua đun sôi và lọc hết cặn (tại sao thì xin xem phần trên của bài này).
Thời gian giành cho thuốc ngưng là khoảng 30s đến 1 phút và nhiệt độ không khắt
khe như khi dùng thuốc hiện nhưng phải ở trong khoảng từ 18-22 oC.
- Thuốc giữ: Thuốc này sử dụng với mục đích làm cho film khỏi bị cháy
khi ra ngoài ánh sáng. Về thuốc giữ thì thường có hai loại: thuốc giữ thường và
thuốc giữ dùng nhanh. Xét về mặt kinh tế và sự tiện lợi của nó thì người ta hay sử
dụng thuốc giữ dùng nhanh (em cũng thế vì rẻ tiền!). Cũng giống như thuốc hiện,
thuốc giữ được pha chế theo công thức ghi trên bao bì của thuốc và thời gian hay
nhiệt độ cũng vậy. Nhiệt độ ở đây phải được giữ trong khoảng từ 18-22 oC và thời
gian thường là từ 6-8 phút.
Ở đây xin nhắc lại rằng nhiệt độ, nồng độ và thời gian tương tác với film
của mỗi loại thuốc là rất quan trọng và cần được giữ đúng để đảm bảo chất lượng
của film. Đặc biệt là nhiệt độ của thuốc hiện, với những người có kinh nghiệm thì
sẽ đồng ý với em là khi nhiệt độ thuốc hiện chênh trên hoặc dưới nhiệt độ chuẩn
20 oC thì kết quả sẽ khác nhau khá nhiều.
Đây là toàn bộ cơ bản về trang bị để tráng film, nếu người mới tráng film
đọc đến đây và hiểu hết cũng như đã có đầy đủ các trang thiết bị cơ bản này thì coi
như đã đi qua được 60-70% để đi cái đích là một cuộn film hoàn chỉnh do mình tự
tay rửa. Ở bài tiếp theo sẽ là phương pháp và quá trình tráng film đen trắng cơ bản.
Phần 3: Phương pháp tráng film đen trắng
Vâng, sau một thời gian chuẩn bị từ phòng tối đến trang bị cho nó thì cái
ngày mà các bác mong đợi đã đến, ngày mà người chụp film mong chờ - ngày rửa
cuộn film đâu tiên trong điều kiện ở nhà. Trước khi mở cuộn film đầu tiên ra em
khuyên các bác nên chọn một ngày tốt, chẳng mất gì nếu các bác mua con gà, nải
chuối để nhờ các cụ phù hộ cho nó lên :D:D. Ngày này nên ngủ đủ lâu, đầu đủ tỉnh

rồi thì ta có thể bật đèn lên vì lúc này film đã được nằm trong tank và ánh sáng
không thể lọt vào được.
- Quá trình tương tác của thuốc hiện và film: Dung dịnh của thuốc hiện
cũng như các loại thuốc còn lại các bác nên chuẩn bị trước khi tiến hành tráng film.
Nên nhớ phải giữ đúng tỉ lệ pha và nhiệt độ của thuốc (20 oC).

Em giải quyết việc giữ nhiệt cho thuốc bằng cách ngâm bình chứa lượng
thuốc cần dùng vào một chậu nước và trong chậu cắm một cái điều hòa nhiệt bể cá
vào (cái que điều hòa nhiệt độ của bể cá các bác có thể tìm mua ở những cửa hàng
bán bể cá…). Cái điều hòa này các bác nên chỉnh nhiệt độ khoảng 22 – 23 oC vì
sau khi ngâm bình đựng thuốc hóa chất vào thì nhiệt độ của hóa chất trong bình do
cách với nước một lớp nhựa sẽ bị giảm đi một chút (lý thuyết vật lý cơ bản). Để
cho chính xác các bác nên cắm cái nhiệt kế vào trong bình dựng hóa chất và chờ
cho đến khi nhiệt độ của hóa chất lên tới khoảng 21 oC thì bỏ hóa chất ra và rót
vào tank. Sau khi hóa chất đã được rót vào tank rồi các bác đóng nắp lại và đập
nhẹ tank vài lần xuống mặt bàn để cho phía trong tank trên bề mặt của film những
hạt không khí nhỏ không bị bám vào (nguyên nhân của những chấm to nhỏ màu
trắng trên film sau khi rửa). Liền với lúc đổ nước vào các bác bấm đồng hồ tính
giờ. Sau khi đập tank vài lần xuống bàn thì ta bắt đầu quá trình xóc. Các bác xóc
ngượi tank, lặp lại trong khoảng thời gian 30s. Sau đó đập lại 1 lần xuống bàn và
để tank nghỉ.

Thời gian tiếp xúc của thuốc hiện và film được định ra riêng cho mỗi loại
film là khác nhau (xem phần giới thiệu về thuốc hiện của em ở bài trên). Ở đây ta
ví dụ nếu thời gian đó là 7 phút thì sau 30s của phút đầu tiên các bác để tank nghỉ
và cứ mỗi 15s của một phút các bác xóc tank và lật lại. (có người xóc với chu kỳ
30s một, nhưng theo kinh nghiệm của em thì xóc ở mỗi 15s đầu tiên của một phút

các bác có thể lấy cặp treo film lên phơi khô và soi nó qua kính lúp ngắm những
tác phẩm tuyệt vời của mình. Các bác nên gọi vợ con vào khoe cuộn film đầu tiên
và thoải mái hãnh diện vì mình đã nằm trong số ít những người chụp ảnh thực sự
yêu và bỏ nhiều công sức để tạo nên một bức ảnh tuyệt vời.
Đến đây em xin kết thúc quá trình tráng film, ở những bài viết sau em sẽ
trình bày những sai lầm trong khi tráng film và cách giải quyết cũng như những
„bài thuốc“ hay để pha chế thuốc hiện tại nhà. Em cũng rất mong chờ cho đến
những bài viết này được thấy ảnh scan từ film do chính các bác rửa, để cho nghệ
thuật chụp film khỏi bị đánh mất. Trong các bài viết này em đã cố tránh để không
đi sâu vào lý thuyết, các phương trình cũng như quá trình phản ứng giữa film và
các hóa chất để tránh cho người mới bước vào „phòng tối“ khỏi bị rối, nếu có
những câu hỏi nào liên quan đến những vấn đề quanh việc tráng film thì mời các
bác cứ hỏi, em sẽ cố gắng giải đáp một cách cặn kẽ, đầy đủ nhất. Đặc biệt em cũng
mong những góp ý, chỉnh sửa của những người đã từng gắn bó với tráng rửa film,
ảnh, đã có kinh nghiệm về việc này giúp đỡ nhằm nâng chất lượng của các bài viết,
khiến nó trở thành cẩm nang hay ít ra cũng là hướng dẫn cơ bản cho người mới
bước vào… phòng tối
Phòng tối, cái thú của người chụp film - Phần 2
Phần 4 – Những cách tráng film hiệu quả nhất để có được một bức ảnh
như ý
Vâng, có thể sau loạt bài về tráng film cơ bản thì có thể một số bác đã có
được chút khái niệm sơ cấp, hay có thể là một số kiến thức tương đối về tráng film,
cũng như sau loạt bài này, có bác đã khóa mình hàng giờ trong phòng tối để sau đó
tự sung sướng với sản phẩm của mình, cái có thể chưa thật sự hoàn hảo nhưng
cũng đáng để tự hào. Ở đoạn kết của phần tráng film cơ bản em có đề cập đến
những sai sót trong tráng film mà ta có thể gặp phải trong quá trình làm việc với
phòng tối, cái mà sẽ được trình bày tiếp theo đây. Nhưng trước hết ở bài tiếp này
các bác cho em đề cập đến một vấn đề sâu hơn một chút về tráng film, đó là cách
để làm sao có thể tráng film hiệu quả nhất. Hiệu quả ở đây được hiểu như cách
chọn những loại film để từ đó tương ứng với từng loại thuốc tráng, cách tráng từng

khiến film nhiều màu trắng, màu xám bị giảm bớt. Việc ảnh hưởng của ISO tới
tông màu của film là một trong những nguyên nhân tại sao ta sử dụng film với ISO
thấp cho ảnh phong cảnh và ngược lại, film với ISO cao cho ảnh đời thường.
Kinh nghiệm của em là để cho công việc trong phòng tối trở nên dễ dàng
hơn các bác nên thử qua các loại film đen trắng rồi chọn lấy một loại mình ưa
thích nhất để từ đó có thể chú tâm vào việc tráng rửa. Các bác cũng nên có một cái
tủ lạnh để lưu trữ film vì không phải lúc nào và ở đâu các bác cũng kiếm được loại
film ưng ý của mình.
2/ Các loại thuốc hiện và tích chất:
Thuốc hiện giành cho film đen trắng được chia ra làm bốn loại: Thuốc hiện
thông dụng với sạn mịn, thuốc hiện với sạn siêu mịn, thuốc hiện với sạn lớn, sắc
và thuốc hiện đặc biệt.
a) Thuốc hiện thông dụng: Thuốc hiện thông dụng mang tính kiềm yếu và
thời gian tương tác của thuốc với film thường chậm. Ở đây không có gì để nói
nhiều về thuốc hiện thông dụng vì tính chất của nó không làm ảnh hưởng nhiều
đến film. Thuốc hiện thông dụng không làm tăng hay giảm tương phản cũng như
tông màu. Chích vì lý do „thông dụng“ mà thuốc hiện loại này được sử dụng rộng
rãi nhất. Một số loại thuốc hiện thông dụng có thể tìm thấy dễ dàng ở các cửa hàng
bán đồ tráng film (ở VN thì em không biết ở đâu bán) là: Kodak D-76, Ilford ID-
11, Microphen, Terenal Neofin Blue và từ Czech có Foma Fomadon N, P, LQN.
b) Thuốc hiện với sạn siêu mịn: Chích tên gọi của thuốc hiện đã nói lên
toàn bộ tính chất của nó. Thuốc hiện này đẩy các hạn ăn sáng không cho hiện hoàn
toàn khiến cho bức ảnh mịn hơn cho giù được chụp ở ISO cao. Người ta thường sử
dụng thuốc hiện này để tráng film mà cần phóng ảnh với khổ lớn. Điều quan trọng
ở đây là film phải được chụp „đủ sáng“ (thiếu sáng hoặc thừa sáng có thể gây ảnh
hưởng tới ảnh đặc biệt là tông màu của nó – cũng giống như khi các bác chuyển
BW trong photoshop chưa chuẩn í :). Ví dụ của loại này là: Agfa Atomal, Ilford
Perceptol, Tetenal Ultrafin, Kodak Microdol-X và Foma Fomal.
c) Thuốc hiện với sạn lớn, sắc: Thuốc hiện này mang tính kiềm mạnh, việc
này dẫn tới việc film được tráng sẽ có sạn lớn, rõ và sắc nét cũng như tương phản

film tương tác với hóa chất hiện thường xuyên hơn và luôn được thay đổi. Ngược
lại, khi ta xóc tank ít sẽ làm cho tương tác này kém và lớp hóa chất hiện bám trên
film không được thay đổi liên tục, khiến cho nó bị thoái hóa nhanh và từ đó sẽ
không đủ để cho lớp hóa chất trên film phản ứng hoàn toàn và film sẽ thiếu tương
phản và sắc nét.

b) Nhiệt độ khi tráng film: Ở đây như em đã nói ở phần bài viết trước, nếu
nhiệt độ thuốc hiện càng cao, thì quá trình phản ứng diễn ra càng nhanh và điều đó
nghĩa là ta phải rút ngắn thời gian tương tác lại. Và ngược lại cũng vậy, nếu nhiệt
độ của thuốc hiện thấp sẽ là nguyên nhân khiến ta phải giảm thời gian tương tác để
có một kết quả tốt. Thường thì thuốc hiện có thể dùng được là ở nhiệt độ từ 18-
22oC, trong đó nhiệt độ 20oC được coi là nhiệt độ lý tưởng nhất. Cái bất lợi của
thuốc hiện với nhiệt độ cao là sẽ làm cho film sạn hơn và ít tương phản hơn sau
khi tráng. (tất nhiên có một số loại film yêu cầu nhiệt độ tráng trên 20oC, nhưng
em cũng chưa dùng bao giờ nên sẽ xin không nói đến nó).

c) Thời gian tương tác: Cái này cũng ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình
tráng film. Thời gian tương tác lâu sẽ làm cho film nhiều tương phản và ngược lại,
nếu thời gian này ít sẽ làm film kém tương phản và không rõ. Cũng bằng việc thay
đổi thời gian tương tác ta có thể tác động trực tiếp đến độ sáng tối, tương phản của
film khi cần thiết, nhưng sự bất tiện của việc tăng, giảm thời gian tương tác
thường thì sẽ làm cho film có nhiều sạn hơn và các vùng sáng cũng bị sử lý kém
hơn. Cũng có thể nói cách pha thuốc cũng làm ảnh hưởng đến film tráng, nhưng
thường thì các loại thuốc hiện đều có ghi rõ liều lượng cũng như cách pha chế
riêng, cũng như mỗi loại film đều đòi hỏi một nồng độ khác nhau của thuốc hiện.
Việc lựa chọn giữa những thông số này cũng như cách làm hoàn toàn phụ thuộc
vào người tráng film. Có thể nói thời gian tráng và cách xóc tank là hai nguyên
nhân ảnh hưởng nhiều nhất đến kết quả của film tráng. Cũng từ việc thay đổi thời
gian và cách xóc tank mà ta có hai phương pháp thường không xa lạ đối với dân
"phòng tối", đó là phương pháp "PULL" và "PUSH". Phương pháp PULL là ta rửa