VĂN HOÁ ẨM THỰC CỦA NGƯỜI
CƠTU QUẢNG NAM

Ở tỉnh Quảng Nam, người Cơtu có số lượng đông nhất trong các địa phương có người
Cơtu sinh sống (36.822 người). Quảng Nam cũng là địa phương được giới nghiên cứu
cho là quê hương gốc, quê hương lâu đời của người Cơtu ở Việt Nam. Tại tỉnh Quảng
Nam, người Cơtu sống tập trung ở các huyện Hiên (trong 19 xã) và huyện Nam Giang
(trong 5 xã). Dân tộc Cơtu cũng là một trong 4 dân tộc thiểu số (Cơtu, Xơđăng, Gỉetriêng,
Cor) của miền núi Quảng Nam, hiện còn giữ lại được nhiều nét đặc trưng trong văn hóa
truyền thống thể hiện trong sinh hoạt kinh tế, trong ngôi nhà làng (nhà Gươl), trong quan
hệ xã hội, dòng họ, hôn nhân gia đình, trong các cách đối nhân xử thế, trong lễ hội, trong
các điệu múa, nhạc cụ, lời ca tiếng hát, các câu chuyện cổ... Trong bài báo này, bước đầu
xin nêu lên những đặc tính trong văn hóa ẩm thực của người Cơtu, với mong muốn để
chúng ta hiểu thêm về đời sống của dân tộc này.

Cũng như các dân tộc khác sống lâu đời ở vùng núi tỉnh Quảng Nam, nền kinh tế chủ đạo của
người Cơtu bấy lâu nay là nền kinh tế nương rẫy, với việc chặt đốt cây rừng lấy đất trồng cây lúa
cạn mỗi năm một vụ...Đây là một nền kinh tế mang nặng tính chất tự nhiên. Xuất phát từ nền
kinh tế chỉ biết lấy sản xuất kinh tế nương rẫy làm nguồn sống chủ yếu mà ít chú ý đến làm
vườn, chăn nuôi, làm nghề thủ công, buôn bán trao đổi... cho nên trong cách thức ăn uống, trong
cơ cấu bữa ăn của người Cơtu trước đây cũng như hiện nay phản ánh rất rõ đặc tính của cư dân
nương rẫy, của nền kinh tế tự cung tự cấp, đóng kín. Điều đó được phản ánh qua những đặc
điểm trong văn hóa ẩm thực của người Cơtu như sau :

Thứ nhất : Đặc tính đơn giản, ít nghi thức, mang đậm yếu tố tự cung tự cấp trong cơ cấu bữa ăn,
trong cách thức tổ chức bữa ăn. Đây chính là sự thích ứng trong ăn uống của con người với môi
trường sống.

-Nhìn chung đồ ăn thức uống của người Cơtu là những thứ được chế biến từ sản phẩm của núi
rừng, là những sản phẩm do đồng bào tự làm ra, không phải qua mua bán. Đó là các loại lương
thực, thực phẩm có được nhờ trồng trọt, chăn nuôi, săn bắn, thu nhặt từ núi rừng, sông suối về


Thứ ba : ăn uống của người Cơtu thường không có kế hoạch, lãng phí dẫn đến tình trạng thừa
mà lại thiếu. Điều này thể hiện trong các dịp hội hè, cưới hỏi, ma chay..., đồng bào thường bỏ ra
một khối lượng thức ăn rất lớn, vượt ra ngoài yêu cầu chi dùng. Đây cũng là những dịp đồng bào
ăn uống thoải mái, thừa thải, mà không nghĩ đến những lúc giáp hạt, đói kém... Đối với người
Cơtu ý thức dành dụm tiết kiệm hầu như không được chú trọng. Hiện nay tình trạng này vẫn còn
khá phố biến ở người Cơtu. Vào những dịp vui, dịp buồn, đồng bào tổ chức ăn uống thoải mái,
chu tất, chấp nhận trả nợ đến mấy năm sau. Chính vì thế đặc tính này trở thành một gánh nặng
cho đồng bào, cần phải sớm được loại bỏ.

Thứ tư : ăn bốc (ăn bằng tay) là tập quán khá phổ biến trong các thời trước đây của người Cơtu.
Tập quán này có cái lợi là gọn nhẹ, dễ xử lý trong khi ăn, nhưng đồng thời cũng phản ánh trình
độ ăn uống của đồng bào. Như đă trình bày, thông thường người Cơtu chỉ chế biến món ăn theo
hai cách : luộc và nướng. Trước đây đồng bào ít có các món xào, món canh. Món canh có tính
phổ biến và là đặc sản của người Cơtu là món canh thập cẩm (tà lục, tà lẹc). Đây là một món ăn
vừa giống canh vừa giống cháo được hợp thành từ gạo (sản phẩm trồng trọt), dọc mùng, rau
rừng, nấm, lõi chuối non (sản phẩm hái lượm) cua, ốc, nhái, xương thú (sản phẩm săn bắt), cá,
muối...

Hiện nay ở người Cơtu, tập quán ăn bốc đã mất vị trí trong cách thức ăn uống của đồng bào.
Dụng cụ trong ăn uống của đồng bào Cơtu ngày nay đã phong phú lên rất nhiều, bao gồm các
loại bát đĩa, thìa, muỗng, đũa. Đồng bào từng bước đã biết giữ vệ sinh trong ăn uống, thế nhưng
vào những dịp ăn uống đông người, đồng bào vẫn còn tập quán ăn bốc.

Thứ năm : ăn uống của người Cơtu mang tính thực dụng nhiều hơn là thẩm mỹ, hơn thế đôi lúc
con mang tính tâm linh. Một thời gian dài trước đây đối với người Cơtu ăn uống chỉ là nhu cầu, là
điều kiện đảm bảo sự sinh tồn. Sống giữa vùng núi non, luôn bị cái đói đe dọa, hành hạ nên
đồng bào chưa xem ăn uống như là một nghệ thuật, một chuẩn mực xã hội. người Cơtu chỉ
kiêng ăn những động, thực vật mà đồng bào xem là tổ vật, vật kiêng của dòng họ.



T.S Nguyễn Xuân Hång
(Tạp chí Văn hoá Quảng Nam số 28 - tháng 7-8/2001)