Thơ Nguyễn Khoa Điềm dưới góc nhìn văn hóa
Nguyễn Thị Sao

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn
Luận văn ThS ngành: Ngữ văn; Mã số: 60 22 34
Người hướng dẫn: GS.TS Lê Văn Lân
Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Chương 1: Thơ Nguyễn Khoa Điềm trong mạch nguồn văn hoá
Huế. Chương 2: Cảm thức văn hoá trong thơ Nguyễn Khoa Điềm. Chương
3: Hình thức thể hiện và các biểu trưng văn hoá. Luận văn đem lại một cái
nhìn khái quát, đầy đủ hơn về thơ Nguyễn Khoa Điềm, thấy được những
tìm tòi, đổi mới, vận động và phát triển của thơ Nguyễn Khoa Điềm mang
đậm bản sắc văn hóa của một vùng quê.

Keywords: Nguyễn, Khoa Điềm, 1943-; Nghiên cứu văn học; Thơ; Văn
học Việt Nam

Content
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Nguyễn Khoa Điềm là một trong những gương mặt thơ tiêu biểu của thế hệ thơ
trẻ xuất hiện trong những năm chiến tranh chống Mỹ. Sau hơn bốn mươi năm vừa đảm
nhiệm những chức vụ quan trọng vừa cầm bút, Nguyễn Khoa Điềm đã đóng góp cho nền
thơ ca nước nhà một số thành tựu đáng kể. Những tác phẩm: Đất ngoại ô, Mặt đường
khát vọng và Ngôi nhà có ngọn lửa ấm của ông đã nhận được Giải thưởng Nhà nước về
Văn học - Nghệ thuật. Gần đây, tập thơ Cõi lặng (xuất bản năm 2007) của Nguyễn Khoa
Điềm đánh dấu hành trình trở về Huế - thành phố của tuổi thơ ông, “để làm một người
trong mọi người” cũng được đánh giá cao. Tự bạch trước những vấn đề của thời cuộc,
nhân sinh để có cái nhìn rộng hơn, sâu sắc hơn, khái quát cao hơn hình như là ý tưởng
đeo đuổi suốt đời thơ của Nguyễn Khoa Điềm trong quá khứ cũng như hiện tại.
1.2. Hành trình thơ của Nguyễn Khoa Điềm gắn liền với mảnh đất Huế thơ. Huế đã

không đặc sắc về tạo hình, về màu sắc nhưng anh có sức liên tưởng mạnh. Anh thường
dẫn người đọc đi từ quá khứ đến tương lai, từ khổ đau đến hạnh phúc, từ sách vở đến đời
sống”.
Trong bài Gương mặt quê hương, gương mặt nhà thơ (1998), Võ Văn Trực chú tâm
đi tìm và phân tích chất văn hóa Huế trong thơ Nguyễn Khoa Điềm và khẳng định, chính
điều đó đã làm nên phong cách thơ ông, “tâm hồn Huế vẫn dịu dàng ở phía sau mỗi dòng
thơ”.
Trong Nhà văn và tác phẩm trong nhà trường của Nguyễn Trọng Hoàn, Ngô Thị
Bích Hường, các tác giả khẳng định phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm chính là “Chất
suy tư, chính luận và sự dồn nén cảm xúc cũng như sự am hiểu hiện thực trong thơ
Nguyễn Khoa Điềm cùng những cái nhìn giàu tính phát hiện sâu sắc, bất ngờ”[23,
tr.115].
Tuy vậy, Nguyễn Trọng Hoàn trong bài viết Cảm nhận thơ Nguyễn Khoa Điềm
đánh giá hơi có phần phiến diện về giai đoạn sáng tác đầu của Nguyễn Khoa Điềm, chỉ
nhận ra đó là chất thơ “mộc mạc hàm chứa một vẻ đẹp giản dị, trong trẻo. Tiếng thơ như
tiếng lòng người chiến sĩ bình tĩnh, tự tin”[23, tr.148].
Trong Tác giả nói về tác phẩm, Nguyễn Quang Thiều đánh giá “Thơ ca Nguyễn
Khoa Điềm chứa đựng nhiều chất hiện thực và văn hóa dân gian. Câu thơ dù ở thể thơ
truyền thống hay thể tự do bao giờ cũng phảng phất phong vị của ca dao, tục ngữ. Chất
hiền minh của trí tuệ dân gian thấm đẫm trong từng từ” [47, tr.225].
Vũ Tuấn Anh trong Mặt đường khát vọng đến Ngôi nhà có ngọn lửa ấm chỉ ra tiến
trình vận động thơ Nguyễn Khoa Điềm từ thời chiến sang thời bình và kết luận: “Ngôi
nhà có ngọn lửa ấm vừa tiếp nối vừa chuyển đổi cảm xúc nên giọng thơ điềm đạm và sâu
lắng, tách các lớp vỏ của sự vật để đi vào cái cốt lõi bên trong, khơi gợi từ đấy những
triết lý đạo đức và nhân sinh”.
Hoàng Thu Thủy trong Ngôi nhà tâm hồn của Nguyễn Khoa Điềm luôn có ngọn lửa
ấm cũng đi sâu phân tích tập thơ mới này của ông và đánh giá: “Sự vận động từ gân guốc,
mạnh khỏe một cách điềm tĩnh đến độ sâu sắc đến mức tĩnh tại, chạm vào phần sâu kín
nhất của tâm hồn con người làm bật lên những hiệu ứng thẩm mỹ phong phú”.
Tại luận văn thạc sỹ Phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm, Lưu Thị Lập sau khi nêu

đặc điểm thơ Nguyễn Khoa Điềm. Luận văn tiếp cận vấn đề bằng việc sử dụng kết hợp
các phương pháp:
- Phương pháp phân tích, tổng hợp;
- Phương pháp so sánh, thống kê;
- Phương pháp liên ngành: dưới góc độ văn hoá, văn học soi chiếu tương tác.
5. Mục đích, ý nghĩa, đóng góp của luận văn
Luận văn là công trình khảo sát về thơ Nguyễn Khoa Điềm từ góc nhìn văn hoá. Kết
quả nghiên cứu của luận văn hy vọng sẽ đem lại một cái nhìn khái quát, đầy đủ hơn về
thơ Nguyễn Khoa Điềm, từ đó thấy được những tìm tòi, đổi mới, vận động và phát triển
của thơ Nguyễn Khoa Điềm mang đậm bản sắc văn hóa của một vùng quê.
Chúng tôi không đặt nhiều tham vọng đưa ra những kiến giải mới khác với nhận
định của các nhà nghiên cứu trước đó mà chỉ vận dụng những thành tựu đã có để đưa ra
những đánh giá có tính chất cụ thể bước đầu theo một hướng mới.
Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hoá là một cách tiếp cận mới mẻ giúp ta hiểu
thêm về những giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Kết quả nghiên cứu của Luận văn góp
phần khẳng định một hướng nghiên cứu văn học mới nhiều triển vọng đó là từ góc độ văn
hoá - văn học, sự giao lưu, giao thoa và ảnh hưởng qua lại để nhìn cho thấu đáo từ nhiều
chiều kích, phương diện
6. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, Luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Thơ Nguyễn Khoa Điềm trong mạch nguồn văn hoá Huế
Chương 2: Cảm thức văn hoá trong thơ Nguyễn Khoa Điềm
Chương 3: Hình thức thể hiện và các biểu trưng văn hoá

References
1. Phan Thuận An, Tôn Thất Bình (biên soạn) (1999), Cố đô Huế đẹp và thơ, Nxb
Thuận Hoá.
2. Dương Kỳ Anh (2008), Cõi lặng nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm và tôi, Báo Tiền
phong, số ra 10/8/2008
3. Trần Hoài Anh (2006), Nguyễn Khoa Điềm: Bây giờ là lúc…, Tạp chí sông

Sông Hương, số ra ngày 25/3/2009
23. Đỗ Thị Thu Huyền (2007), Thơ Lò Ngân Sủng, Dương Thuấn, Y Phương dưới
góc nhìn văn hoá, Luận văn thạc sĩ.
24. Mã Giang Lân (2006), Bến Mi Lăng từ điểm nhìn địa - văn hoá, Tạp chí Nghiên
cứu văn học, số 2 - 2006
25. Mã Giang Lân (2000), Chữ và nghĩa trong thơ, Tạp chí Văn học, số 4 - 2000
26. Mã Giang Lân (2003), Sự biến đổi thể loại trong thơ Việt Nam thế kỷ XX, Tạp chí
Văn học, số 9 - 2003
27. Mã Giang Lân (2004), Thơ hình thành và tiếp nhận, Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội.
28. Mã Giang Lân (2005), Văn học Việt Nam hiện đại: Vấn đề tác giả, Nxb Giáo dục.
29. Tạ Ngọc Liễn (1999), Chân dung văn hoá Việt Nam, Nxb Thanh niên
30. Lê Nguyễn Lưu (2006), Văn hoá Huế xưa (3 tập), Nxb Thuận Hoá, Công ty văn
hoá Phương Nam.
31. Phương Lựu (chủ biên) (1996), Lý luận văn học, Nxb Giáo dục.
32. Ngô Minh (2008), Tâm thức Huế thơ, Báo Pháp luật Thành phố HCM, số tháng
3/2008
33. Nguyễn Xuân Nam (1985), Thơ tìm hiểu và thưởng thức: Phê bình và tiểu luận,
Nxb Tác phẩm mới.
34. Phan Ngọc (1999), Một cách tiếp cận văn hoá, Nxb Thanh niên.
35. Phan Ngọc (1998), Bản sắc văn hoá Việt Nam, Nxb Văn hoá Thông tin.
36. Phan Ngọc, Phạm Đức Dương (2003), Sông Hương - dòng chảy văn hoá (1983 -
2003), Nxb Văn hoá Thông tin.
37. Vũ Tiến Quỳnh (biên soạn) (1992), Nguyễn Đình Thi - Chính Hữu - Nguyễn Khoa
Điềm - Vũ Thị Thường: tuyển chọn và trích những bài phê bình văn học, Nxb
Tổng hợp Khánh Hoà.
38. Đỗ Đức Siêu (2002), Hành trình văn hoá Việt Nam, Nxb Lao động.
39. Chu Văn Sơn (2002), Mạch sống văn chương - phê bình và tiểu luận, Nxb Hội
nhà văn.
40. Thanh Thảo (2002), Nguyễn Khoa Điềm “Miễn là dám bước qua giới hạn của