Kh„a h‰c mÔa hà v“ khoa h‰c x∑ hÈi 2007
Kh„a h‰c Tam ß∂o
Nh˜ng c∏ch ti’p cÀn ph≠¨ng ph∏p luÀn mÌi
¯ng dÙng trong ph∏t tri”n
Vi÷n Khoa h‰c X∑ hÈi Vi÷t Nam
Phflng 1206, t«ng 12, sË 1 phË Li‘u Giai, Hµ NÈi
Tel: (84-4) 2.73 04 53 – Fax: (84-4) 2.73 04 43
Email:
Kh„a h‰c Tam ß∂o 2007
Nhµ xu†t b∂n Th’ GiÌi
Hµ NÈi 2008
class="bi x0 yc w1 ha"
Kh„a h‰c Tam ß∂o
ßµo tπo v“ ph≠¨ng ph∏p luÀn ¯ng dÙng
cho c∏c v†n Æ“ ph∏t tri”n x∑ hÈi nh©n v®n
13 - 20 th∏ng 7 n®m 2007
Bi™n soπn: Stéphane LAGRÉE
Ånh b◊a: ChÙp tı tr™n Æÿnh nÛi Tam ß∂o, tÿnh V‹nh PhÛc
Ånh: Phπm Hoµi Thanh (ngµy chÙp 13 th∏ng 7 n®m 2007)
Mc lc
Li ta 5
Khai mc 7
Phin hc toàn th
- Cc loi ngun và s dng tài liữu lu tr trong ngành
Khoa hc x hẩi - Philippe Le Failler 12
- Chnh sch ặiu tra ặin d. Bàn v viữc sn xut cc d kiữn
trong ngành nhân chềng hc
- Jean-Pierre Olivier de Sardan 24
- Ká thut mèi v x l thậng k d kiữn ặiu tra -
Ludovic Lebart, Marie Piron 55
- Cc ch sậ qun l cng: ngha, thc tin s dng

và cc cng c phăng php lun 287
Laurent Dartigues, Alain Guillemin
- Danh sch hc vin 307
Tm lểc v cc ging vin 309
ònh gi cềa cc bo co vin 329
class="bi x0 yc w1 ha"
Li ta
Trong suật hăn 20 nđm qua, Viữt Nam tin hành ặấi mèi nn kinh t và pht trin x hẩi mnh m. Chnh sch ặấi mèi
t
o ra nhng thay ặấi sâu sổc trong hành vi c nhân cng nh tp th. Nhng thay ặấi này khng ch tc ặẩng tèi lnh
vc kinh t v d nh viữc mẻ ca hèng ra bn ngoài, gia nhp Tấ chc Thăng mi Th gièi, mà cn tèi mi trng
x hẩi thng qua pht trin gio dc, ặa mẩt bẩ phn ặng k ngi dân thot khãi cnh ngho.
ò xc ặnh và ặm nhn vai tr mèi cềa mnh, Nhà nèc Viữt Nam côn phân tch và nghin cu v nhng thay ặấi
ặang din ra và xu hèng pht trin cềa chng. òây là nhng mc tiu ặểc ặa ra t thng 11/2004 cho d n Quá
òoàn kt ảu tin v Khoa hc X hẩi (FSP2S) {H trể nghin cu nhng thch thc trong chuyn ặấi kinh t và x
hẩi ẻ Viữt Nam}
1
. D n FSP2S do Viữn Vin òng Bc Cấ Php (EFEO) trin khai, ặểc ặiu hành theo hai mng
hot ặẩng. Mng ặôu tin quy t 10 nhm nghin cu Viữt - Php tin hành cc nghin cu v ba chề ặ lèn: s văn
ln cềa khu vc t nhân và kinh t phi chnh thc; Viữt Nam trong bậi cnh toàn côu; s ấn ặnh và bin ặấi ặăng ặi
cềa cc cu trc x hẩi và cc bn sổc. Mng th hai hèng tèi ặào to cc nhà khoa hc Viữt Nam v cc phăng
php tip cn mèi và thit lp mng lèi khoa hc. Chnh trong khun khấ này, Kha hc mễa h ặôu tin v khoa
hc x hẩi {òào to phăng php lun ng dng cho cc vn ặ pht trin x hẩi và nhân vđn} ặểc òi s qun Php
ti Viữt Nam và Viữn Khoa hc X hẩi Viữt Nam ặng tấ chc t 13 ặn 20 thng 7 nđm 2007.
{Kha hc Tam òo}
Khung l-gch cho {Kha hc Tam òo} ặi theo hai hèng bấ sung cho nhau. Trong hai ngày ặôu là phin toàn th tấ
chc ti Viữn Khoa hc X hẩi Viữt Nam, Hà Nẩi, by bài thuyt trnh cềa cc chuyn gia quậc t ặ ặ cp ặn cc
vn ặ phăng php lun dèi nhiu kha cnh khc nhau nh lch s, nhân hc và x hẩi - nhân hc, kinh t, ton và
thậng k. Nhng cuẩc tho lun si nấi ặ cho phọp cc hc vin bấ sung nn kin thc lin ngành. Hèng th hai
gm ba lèp hc chuyn ặ tấ chc ặng thi trong thi gian bận ngày ti Tam òo, cch Hà Nẩi 80 km v pha Bổc -

nhiu tnh thành cềa Viữt Nam. H là thành vin cềa 10 nhm nghin cu Php - Viữt thuẩc d n FSP2S và cc nhà
nghin cu {ngoài d n} do cc că quan nghin cu gièi thiữu (40 %).
C
uận k yu {Kha hc Tam òo} ặểc in song ng Php - Viữt. Cuận k yu gièi thiữu cc bài vit cềa cc din gi
và nẩi dung ghi âm cềa phin toàn th và cềa cc lèp hc chuyn ặ. Tip theo cc bài pht biu là nẩi dung tho
lun vèi cc ặi biu tham d. Cc bài ặc cng ặểc ặa vào trong cuận k yu ặ bấ sung và ặào sâu hăn cc chề
ặ ặ ặ cp. Danh sch cc ặi biu tham d ặểc in sau mi lèp hc chuyn ặ nhêm to ặiu kiữn cho viữc hnh
thành mng lèi khoa hc; danh sch cềa cc ging vin ặểc gièi thiữu ẻ cuậi cuận k yu.
Xin cm ăn cc bo co vin cềa phin toàn th và cc lèp hc chuyn ặ v cht lểng cng viữc ặ thc hiữn: bà
Fanny Quertamp (nhà ặa l), bà Trôn Th Thổm (nghin cu sinh v kinh t và qun l thc phằm, òi hc Montpellier I,
(CIRAD), Pascal Bourdeaux (Trng Cao hc Thc hành) và bà H Th Kim Uyn (nhà nghin cu x hẩi hc, Viữn
Khoa hc X hẩi Viữt Nam). Cm ăn ặẩi ng bin, phin dch do anh Dăng Nguyn Quậc Vinh ph trch, ặc biữt là
cc anh ch Trôn òc Săn, Trôn Quang Hiu, L Kim Quy và L Thanh Mai, cễng Trnh Vđn Tễng và L Thu Hăng.
Chng ti xin gi li cm ăn tèi cc ging vin ặ tham gia ging dy kha hc vèi nhng kin thc qu bu và lng
nhiữt tnh: Olivier Beaumais, Jean-Pierre Cling, Laurent Dartigues, Alain Guillemin, Javier Herrera, Philippe Le Failler,
Ludovic Lebart, Jean-Pierre Olivier de Sardan, Marie Piron, Mireille Razafindrakoto, Fran
ỗois Roubaud , Olivier Tessier,
Frọdọric Thomas.
{Kha hc Tam òo} ặểc ặng tài trể bẻi Viữn Nghin cu Pht trin (
IRD - Dộpartement Soutien et Formation),
Trung tâm Nghin cu Khoa hc Quậc gia (CNRS - Direction des relations europộennes et internationales), Tấ chc
òi hc Php ng ti Hà Nẩi (AUF - Agence Universitaire de la Francophonie). Chng ti xin chân thành cm ăn cc
că quan nu trn v s tin tẻng và h trể cho hot ặẩng khoa hc này.
Nhm ặiu phậi d n FSP2S
Trôn Th Lan Anh
Stọphane Lagrọe
Khai mc
Knh tha ngài òi s Php ti Viữt Nam,
K
nh tha qu v ặi biu,

Chề tch Viữn Khoa hc x hẩi Viữt Nam
Knh tha ngài Chề tch Viữn Khoa hc X hẩi Viữt Nam,
Knh tha cc thành vin Hẩi ặng khoa hc,
Knh tha cc ging vin,
Cc bn hc vin thân mn,
Vài thng trèc, Chề tch Viữn Khoa hc X hẩi Viữt Nam, ng ò Hoài Nam, ặ ặa ra tẻng v mẩt d n ặào to
ặôy tham vng mà ti bit chổc rêng ng ặc biữt dành tâm huyt cho n: d n nhêm to xung lc mèi cho ngành
khoa hc x hẩi và nhân vđn ẻ Viữt Nam, ặng thi mẻ ca hăn na hot ặẩng cềa ngành ra th gièi. V tẻng ặ,
ngài Chề tch ặ mẩt lôn na hèng tèi vèi nèc Php. ò là mẩt bêng chng sinh ặẩng cềa s tin cy khin ti v
cễng cm kch.
S tin cy ln nhau này vận ặ c că sẻ v mt th ch, ngay t ngày 7/10/2004, vèi viữc chnh phề hai nèc chng
ta k tho thun tài trể d n Quá òoàn kt ảu tin, mang tn {H trể nghin cu nhng thch thc cềa qu trnh
chuyn ặậi kinh t và x hẩi ẻ Viữt Nam}. Chnh v th, Kha hc mễa h Viữt-Php v khoa hc x hẩi ặ ra ặi, hẩi
t chng ta trong phng hẩi trng cềa Viữn Khoa hc x hẩi Viữt Nam ngày hm nay.
D n Quá òoàn kt ảu tin v Khoa hc x hẩi {FSP2S} tin hành nhiu hot ặẩng ặào to và thit lp mng lèi
khoa hc, trong ặ c nhng hc bấng tin sá và nhng ặểt cng tc nghin cu ti Php và Viữt Nam. ò bấ sung
cho nhng hot ặẩng này, viữc tấ chc Kha hc mễa h th hiữn u tin chung cềa chng ta: gièi thiữu vèi sinh vin
và nhng cn bẩ khoa hc tăng lai cềa Viữt Nam nhng phăng php tri thc côn thit ặ hiu bit sâu sổc v hiữn
thc x hẩi; cung cp nhng că sẻ l thuyt và thc hành cho phọp thc hiữn mẩt d n khoa hc theo nhng hèng
nghin cu thch ặng.
Nđm nay, nh qu v ặ bit, chăng trnh cềa Kha hc mễa h là ặào to ặa ngành cc phăng php nghin cu
p dng cho nhng vn ặ pht trin x hẩi và nhân vđn. Chng ti hy vng rêng kha hc này s mang li cho cc
hc vin hiu bit sâu rẩng hăn v nhng cng c ặiu tra ặnh tnh cng nh ặnh lểng.
Ti xin chia s vèi qu v s hài lng cềa c nhân ti ặậi vèi hai ặim ặc biữt lin quan ặn cng tc tấ chc kha hc
ặôu tin này. Mẩt mt, kha hc hèng ặn cc ặậi tểng tham gia rt rẩng, khng ch bao gm cn bẩ nghin cu
thuẩc d n, mà c nhng ngi khng thuẩc d n. Mt khc, kha hc ặểc tấ chc theo hai hèng bấ sung ln
nhau: phin hc toàn th ti Hà Nẩi và cc lèp hc chuyn ặ ti Tam òo.
Kha hc mễa h cềa chng ta tp hểp nhng chuyn gia quậc t thuẩc nhiu lnh vc khc nhau nh lch s, x hẩi
hc, x hẩi - nhân hc, kinh t, hay ton hc và thậng k. Nhng chề ặ ặểc ặ cp bao hàm cc nẩi dung phăng
php hc ặc biữt phong ph: phăng php tip cn ngun lu tr, ká thut ặiu tra ặin d và x l thậng k, cc ch

vt g ặ khi ặ xc ặnh r ặểc n, làm th nào ặa
vào trong cch ặt vn ặ ặôu tin tôm quan trng lch
s ặiu gip cho ặậi tểng nghin cu gổn kt vèi s tip
nậi, hoc ngểc li là làm nấi bt, s ngổt qung hoc
s pht trin? ụ ặây chng ta ặ cp ặn kh nđng khai
thc cc ngun lu tr. Dễ rt phong ph nhng cc
ngun lu tr thng t ặểc bit ặn. Chng là că sẻ
cho cc nhà nghin cu trong cc ngành khoa hc x
hẩi ni chung.
Nhng nhà nghin cu lch s, ph hữ là nhng ngi s
dng cc ngun lu tr nhiu nht. Song, chng khng
phi là khng c ch cho nhng nhà x hẩi hc, dân tẩc
hc hay nhân khằu hc. H côn ặa cc hiữn tểng x
hẩi vận là mc tiu cềa cc nghin cu vào cch tip cn
theo lch ặi. T liữu gậc lu tr v Viữt Nam ặểc cu
thành dôn dôn t hăn mẩt th k và ặểc phân chia ẻ cc
trung tâm lu tr cềa Viữt Nam và Php, cho phọp sổp
xp cng viữc theo trnh t, t bn chuyn kho làng x
ặn phân tch xâu chui.
Nhng ngun lu tr này ẻ ặâu, tip cn nh th nào, th
loi thng tin nào ta c th tm thy và ặâu là gièi hn cềa
viữc này? Ngôn y câu hãi phi tr li côn ặn mẩt gièi
thiữu chung v lu tr lin quan ặn Viữt Nam và mẩt vài
nghin cu trng hểp.
1. Tài liữu lu tr là g?
Cc tài liữu lu tr quậc gia khng th tch ri quyn lc
chnh tr. Chng làm nn k c v cc nhà lnh ặo và
chnh quyn. Th nht ặ là tp hểp cc tài liữu bao gm
cc quyt ặnh cềa nhng nhà lnh ặo, ni rẩng hăn
ặ là khậi lểng lèn cc t liữu ặểc to ra t cc phng

Cc tài liữu lu tr cềa Bẩ Thuẩc ặa 17
Cc trung tâm lu tr ti Viữt Nam 17
Trung tâm Lu tr Quậc gia I 17
Trung tâm Lu tr Quậc gia III 18
4. Cc loi ch dn c th tm thy trong tài liữu lu tr
và nhng ch dn khng ặểc ghi chọp 19
Mc ặẩ tra cu khc nhau cềa tài liữu lu tr 21
Mẩt sậ tài liữu tham kho 21
Tho lun 22
13
Tài liữu lu tr lch s
nhng thng tin v ặi sậng cềa nhng ngi dân
thng. V vy chng trẻ thành cng c că sẻ cềa lch
s và th hiữn tt c cc mt chnh tr, x hẩi, kinh t và
vđn ha cềa lch s y.
Mẩt quan niữm mèi cho rêng nhng tài liữu lu tr cềa
nhà nèc và cềa c nhân khng cn khc nhau v bn
cht na. Tiu ch ặ la chn và lu tr tài liữu trong
kho lu tr cềa nhà nèc là gi tr lch s cềa chng. Vn
ặ ngun gậc cc tài liữu ch cn ặng hàng th hai. Gi
tr khoa hc và gi tr lch s ặng vai tr quan trng nht
trong lu tr hành chnh.
V vn ặ này côn phân biữt tài liữu lu tr thng nht -
ci to nn k c tc thi v chnh quyn và tài liữu lu tr
cậ ặnh - ci làm nn k c quậc gia và là cng c chnh
cềa nhà s hc. Khi cc tài liữu lu tr ặểc chuyn vào,
chng ch là mẩt tp hểp cc d liữu cha ặểc x l, côn
phi chn lc, thậng k và sổp xp trèc khi c th tip
cn tra cu chng. Theo nguyn tổc tht ặăn gin, nhng
cng viữc này to thành hai cc cềa viữc x l ká thut bẻi

quan ặ chuyn cc tài liữu lu tr.
Cuậi cễng, ngi ta ngh rêng t liữu cềa Nhà nèc cho
phọp nhà s hc ti to li ặểc qu trnh ặa ra mẩt
quyt ặnh. Tuy nhin, tẻng này ch ặng khi Nhà
nèc thc s là trung tâm cềa quyn lc, là năi cc
quyt ặnh ặểc ặa ra. Nhng ti mẩt sậ quậc gia, Nhà
nèc ch là c my thc thi chnh sch ặểc quyt ặnh
b
ẻi cc că quan quyn lc khc. V d nh ẻ nhng hữ
thậng ch c mẩt ặng phi duy nht th côn phi tip
cn cc lu tr cềa ặng ặ. Ch nhng lu tr ặ mèi
cho phọp ngểc ln tn ngun. Nhng lu tr cềa ặng
khi ặ ặểc coi nh lu tr nhà nèc, to thành bẩ phn
quan trng, thm ch là khng th thiu trong k c
chnh tr quậc gia. Nu nh ặng khng buẩc phi cung
cp nhng tài liữu cho lu tr quậc gia và t gi li cho
mnh vèi s chp thun cềa lut php, th nhng lu tr
quậc gia {chnh thậng} ch cn là lu tr Nhà nèc và
ch là ci nhn ri rc v lch s quậc gia. Cng côn ni
thm rêng, nu nh thng thng cc bẩ ngành cung
cp cho Lu tr tr quậc gia nhng t liữu khng côn
dễng na th Bẩ Ngoi giao, Bẩ quậc phng và mẩt sậ
că quan cng an ặ là ngoi lữ bẻi h c nhng kho lu
tr ring.
2. Khun khấ php l cềa viữc lu hành
tài liữu
Cc lu tr vin ặng vai tr ngi bo qun, gn gi di
sn lu tr quậc gia. H phi pht huy ặểc gi tr cềa di
sn ặ, bin chng thành cng c phc v cc nhà
nghin cu ặ h c th s dng chng mẩt cch tật nht,

Php ặ ban hành mẩt ặo lut ngày 3/1/1979 v tài liữu
lu tr. òiu này chng tã chnh quyn thc s mong
muận thay ặấi hnh nh và thc t cềa nn hành chnh
Php. Hữ thậng lu tr ặểc t do ha và k hn hểp php
ặ
tip cn tra cu tài liữu ặ gim t 50 nđm xuậng cn
30 nđm.
Nhng nhng thay ặấi ặ khng ặôy ặề. Thay v mẩt cuẩc
cch mng nh mong muận li là s bành trèng cềa
nhng tham vng c tnh ton hăn. Chng hn nh k
hn 30 nđm phi chu rt nhiu ngoi lữ. Thay v 30 nđm,
k hn c th thay ặấi nh sau:
- 60 nđm tnh t ngày thc thi ặậi vèi cc tài liữu lin
quan ặn ặi t cềa cc nhân vt hoc nhng tài liữu
co gic an ninh cềa ặt nèc.
- 100 nđm k t ngày kt thc cc h să ặậi vèi cc tài
liữu lin quan ặn cc v viữc b ặa ra xọt x ẻ ta
n, cc vđn bn chng t gậc và h să cềa cc cng
chng vin, sấ hẩ tch và sấ ặđng k.
- 100 nđm ặậi vèi cc tài liữu thuẩc loi ặiu tra, thậng
k cha ặng nhng thng tin c tnh cht c nhân.
- 120 nđm k t khi ra ặi ặậi vèi cc h să c nhân
(vin chc nhà nèc).
- 150 nđm k t khi ra ặi ặậi vèi cc tài liữu lin quan
ặn h să y t.
V sậ cc k hn ặc biữt (vèi l do bo vữ an ninh nhà
nèc, bo vữ ặi t v.v.) và viữc bổt buẩc phi xin phọp
ặ c th tip cn mẩt sậ tài liữu cho thy Nhà nèc hiữn
nay vn dành cho mnh quyn t chậi viữc cng chng
tip cn tài liữu. ụ ặây, chng ta thy c du hiữu cềa

thi k ặ, ngi ta nhn thy c {cm gic hn nhin,
thong qua ặểc nổm bổt thc ti}
2
, ặiu mà mẩt tài liữu
microfilm khng bao gi to ra ặểc.
Ngày càng c nhiu ngi ặn lu tr. Ngi ta nhn thy
sậ lểng ặẩc gi ẻ cc trung tâm lu tr cềa Php ặ tđng
ln 15 lôn trong vng 20 nđm. Sậ tài liữu ặểc tra cu
cng vy, thm ch cn nhiu hăn.
- òôu tin là do s {bễng nấ ẻ cp ặi hc}. Sậ sinh vin
tđng ln khin cho sậ lun n và bêng c nhân v lch
s, ặa l, lut, x hẩi hc tđng ln theo cp sậ nhân.
Chng ặu côn ặn cc tài liữu lu tr. Hăn na, làm
lun vđn tật nghiữp ặi hc nh vy ặi hãi phi tm
ti ặôy ặề toàn diữn cc phng tài liữu. V th, v sậ
tài liữu ặểc tra cu.
- S pht trin trong nghin cu s hc ngày càng ch
ặn mng lch s că cu kinh t x hẩi, dn ặn phi
tm hiu ká cc tài liữu thậng k. ò chnh là cc phng
tài liữu ặ sẩ, trèc nay t ặểc khai thc (bo him x
hẩi, thậng k, mi trng làm viữc, v.v.).
- Cc phăng php làm viữc theo nhm ặểc ci tin
và phấ bin, cho phọp làm viữc nhanh hăn và v th
thc ặằy nhu côu v tài liữu nhiu hăn.
- S dng cc ká thut tin hc ngày càng thng dng
ặ vn dng cc kt qu tm kim tài liữu lu tr.
Nhng tt c ặâu ch ặăn gin nh th. Viữc nghin cu ẻ
cc trung tâm lu tr côn thi gian và tnh nđng ặẩng. Cc
tài liữu côn ặểc tra cu, dễ là v ặ tài khoa hc hay khng
thng nêm ẻ nhiu kho khc nhau (CARAN, AOM, Quai

ặn cng viữc ặ ặậi vèi cc tài liữu lu tr thuẩc ặa,
mẩt trng hểp hăi ặc biữt. Thc ra, viữc xo bã ch
ặẩ thc dân là dp ặ cc Nhà nèc xc ặnh ặâu là
nhng tài liữu lu tr thuẩc v cc quậc gia khc nhau
c lin quan. Gia nèc thuẩc ặa và chnh quậc, nhiu
mậi lin hữ cht ch ặểc to ra trong suật qu trnh thc
dân, phi xc ặnh xem nhng tài liữu khc nhau ặ s
thuẩc v bn nào. Nhng tài liữu này va c ẻ chnh
quậc li va c ẻ nèc thuẩc ặa v tài liữu lu tr bn x
và cềa chnh quậc chổc chổn phi bấ sung cho nhau.
Tt nhin xọt cho cễng th nhng t liữu này minh chng
cho mẩt lch s chung cềa c hai. Ch mẩt phôn cc tài
liữu lu tr hi ngoi ặểc ặa v Php nhêm dung ha
nhu côu cềa cc nhà nèc mèi và quyn lểi cềa Php
ặậi vèi {di sn lu tr tăng ng vèi mẩt chăng trong
lch s nèc này}.
Lun phi tnh ặn khi niữm cng dng cềa tài liữu lu
tr, tc là nhà nèc mèi (chnh quyn ặa phăng) côn
phi bo qun tài liữu liữu tr cềa mnh v qun l ặ tip
tc cc cng viữc thng ngày.
Sau hiữp ặnh Giă-ne-vă, Php ặ ặ li mẩt phôn tài liữu
cềa chnh quyn thuẩc ặa ti Viữt Nam. Theo nguyn tổc,
ch ặa v Php nhng tài liữu lu tr lin quan ặn chề
quyn, c ngha là cc tài liữu lu tr cềa Phề toàn quyn.
Phôn lèn cc tài liữu này hiữn ặểc lu tr ti Aix-en-
Provence. Phôn lèn tài liữu lu tr cềa cc toà cng s ẻ
Trung k, Bổc k, Nam k, Lào, Campuchia và ẻ cc tnh
ặu ặểc ặ li.
Cc tài liữu này hiữn ặang ặểc lu tr ti Sài
Gn/Thành phậ H Ch Minh và Hà Nẩi. Chng ti s

Tuy nhin, s sai lôm khi ngh rêng ch cc tài liữu mang
tnh cht ká thut tiữn dng mèi ặểc ặ li. Cc tài liữu
lu tr cềa cc tnh thành cng ặểc ặ li. Thc cht,
viữc la chn khng tuân thề theo bn cht cềa tài liữu,
bẻi l cc phng t liữu khng h b phân tch. Viữc la
chn chề yu da vào mc ặẩ chnh tr ặểc ặnh gi
da theo bẩ phn gậc pht sinh tài liữu. Cc tài liữu cềa
phề Toàn quyn òng dăng ặểc ặa v Php, tài liữu
v Cng s Bổc k ặểc lu tr ti Hà Nẩi. V hai phng
lu tr này gổn kt vèi nhau, nn thng mẩt h să c
hai bn lu, v vy c th ặng thi tin hành nghin cu
v mẩt chề ặ ti Php và Viữt Nam. Tuy nhin, v phôn
này chng ta s c dp bàn sâu hăn, cc phng t liữu
cn li ẻ Viữt Nam là mẩt thun lểi că bn ặậi vèi cc
nhà nghin cu v khoa hc x hẩi v cc t liữu lu tr
này rt gôn gi vèi thc t thng nht và t khi lin quan
ặn chnh sch chung. Cc t liữu lu tr này vn gi
ặểc v sậ chi tit vận khng ặểc lu gi trong cc bo
co tấng hểp.
16
Kha hc mễa h Tam òo 2007
Cc tài liữu lu tr ti Php
Cc tài liữu ặa v Php ặểc bo qun ti cc trung
tâm lu tr tài liữu hi ngoi ặt ẻ Aix en Provence. òây
là cc tài liữu bấ sung cho cc h să cềa Bẩ Thuẩc ặa
c
trèc ặây.
Trung tâm lu tr hi ngoi là mẩt tấ hểp lu tr cc
phng tài liữu lu tr c ngun gậc khc nhau. Cc
nhà nghin cu phi ặc biữt ch khng ch trong

th trong mẩt cuận sch cềa tc gi. Viữc ghi nhè nẩi
dung k hiữu là ặiu kiữn ặ tip cn thng tin.
Phăng php sổp xp cềa cc phng t liữu òng Dăng
giậng phăng php p dng cho cc phng lu tr cềa
phề toàn quyn ặng Php ti Aix và cềa toà Cng s
Bổc K ti Hà Nẩi.
Cng rt may mổn là hữ thậng này ặểc bấ sung bẻi cc
tữp d liữu khc, ặi lc cn cha ặôy ặề, nhng cng cho
phọp tm kim thng tin, chề yu bêng ặa danh.
Chng ti khuyn cc nghin cu vin tm hiu v lch s
cc că quan hành chnh và cc phng t liữu ặểc hnh
thành. Thc vy, mẩt că quan, v d nh hi quan chng
hn khng tin hành hnh thành tng t liữu mẩt, mà tin
hành theo khậi lèn, khong vài trđm h să mẩt lôn. Că
quan này s tp hểp 200 h să v thuậc phiữn trong chui
U3, 300 h să v rểu trong chui U4 và cng khong
chng y h să v muậi trong chui U5. Tuy nhin, theo
quy tổc sổp xp theo trt t ch ci và sậ, cc h să này
sau ặ ặểc phân thành nhng chui nhã theo nẩi dung
tăng ặậi chi tit nhng li khng theo trt t thi gian.
Cch làm này buẩc nhà nghin cu
phi kin nhn trong viữc tm kim
nhng h să tài liữu c th lin quan
ặn ặ tài nghin cu cềa mnh.
Trn thc t, viữc sổp xp ặ tuân
thề nguyn tổc nh sau: cc h să
ặểc chuyn cễng mẩt thi gian th
s ặểc ặnh sậ lin tip. Nh vy,
nu ặ tm ặểc mẩt h să lin quan
trc tip ặn nẩi dung nghin cu th

bẩ khc hoc vèi cc s qun. Rt nhiu h să khng cn
tm thy trong phng lu tr cềa Chnh phề òng dăng
ặ ặểc gi cho V cc vn ặ chnh tr. V d, bo co
cềa Thanh tra Bẩ Thuẩc ặa, că quan c thằm quyn
chung và ặểc thc hiữn dèi s ch ặo trc tip cềa Bẩ
trẻng Bẩ Thuẩc ặa ặ ặểc ặa v lu tr ti V Kim
tra, mẩt bn sao ặểc lu ti V cc vn ặ chnh tr: hai
bn tài liữu này c hai mc ặch s dng.
P
hng lu tr ti Bẩ cng bao gm cc h să v nhân
vin. Nhiu tài liữu trong sậ ặ chổc chổn s hu ch cho
lch s Viữt Nam, v d nh tài liữu Madrolle (nhà thm
him, ặng thi là tc gi cềa cc cuận hèng dn du lch
rt giàu tài liữu), giy t cềa Le Myre de Vilers, và ặc biữt
là tài liữu cềa Sarraut. Trong sậ cc toàn quyn òng
Dăng thuẩc thi k nghin cu, ch c Albert Sarraut là
ặ li giy t tài liữu dễ là vèi t cch nguyn Bẩ trẻng
Bẩ Thuẩc ặa. Đng ặ ặ li 17 thễng tài liữu cng vđn và
giy t chề yu lin quan ặn giai ặon trèc khi ng gi
chc Bẩ trẻng. Thễng tài liữu ặôu tin ặng cc bo co
tấng hểp v tnh hnh trèc nđm 1911. ò tm hiu chi tit
hăn, côn tham kho cng trnh cềa A. Larcher.
Xọt v mt nào ặ th cc tài liữu lu tr này là sểi dây lin
hữ thc s gia Php và cc thuẩc ặa trèc ặây. Thc vy,
50 nđm sau s tan r cễng lc cềa cc thuẩc ặa nhiu nhà
nghin cu ặ tm ặn cc tài liữu Hi ngoi ặ tra cu tài
liữu lu tr, năi ct gi k c chung cềa nhng ngi dân
thuẩc ặa c và nhng k thc dân xa kia. V vy , cc nhà
s hc cềa Viữt Nam, An-gi-ri hay Ma-ặa-gat-xă-ca
thng kt hểp vèi cc nhà s hc Php ặ trao ặấi kt qu

Agence FOM: Că quan Php hi ngoi
CFOM: ỷy ban Php hi ngoi
COCH: Chnh phề Nam k
ENFOM: Trng QG Php hi ngoi
Gọn: òi căng
Indo AF et NF: òng dăng phng c/mèi
RSA: Cng s Trung K
RSC: Cng s Cam pu chia
RSL: Cng s Lào
RST: Cng s Bổc k
UCF: Lin minh thuẩc ặa Php
Cc phng chnh cềa C.A.O.M
ò ặậc
và
chnh phề
Phng
cc bẩ
Th viữn
Bo ch
Bo ch
Cc vn
ặ chnh
tr
Th
viữn
18
Kha hc mễa h Tam òo 2007
v viữc lu tr và bo qun cc tài liữu này ặểc thc hiữn
rt tật. Thc trng lu tr tật chng kọm g ẻ Php.
V ặây là cc tài liữu qun l, nn chng gip ta c ặểc

ti phân phậi.
Tuy nhin, Viữt Nam là mẩt quậc gia rt ặa dng, v vy,
khi nghin c v cễng mẩt ặ tài nhng ti mẩt vễng ni,
v d nh vễng sng òà, kt qu ặa ra li tăng ặậi khc
biữt. Nu nh ẻ vễng ặng bêng viữc khai thc ch lin
quan ặn c nhân và bêng nhng thề thut tinh xo, th ẻ
nhng ặa phăng nh Săn La, Lai Châu, nhng vễng chề
yu c ngi Thi sậng và theo lữ ngi Thi th nhiu khi
c làng ặu trận thu. ò khng phi là cc làng Thi
thng sinh sậng trong thung lng hoc nhng năi x cai
qun ruẩng tp th, v ẻ nhng năi ặ chng c cch nào
trận thu ặểc. Cc làng trận thu chề yu là cc thn,
bn ngi H
Mng ẻ vễng sâu, trn ni cao, ni tm li là
nêm xa tôm kim sot cềa chnh quyn thc dân, nhng
li ặểc ặt dèi quyn cềa trẻng thn ặểc la chn
trong sậ cc gia tẩc lèn, ặểc gi là tri châu.
Ngi dân sậng ẻ min ni phi trc tip nẩp thu bêng
hiữn vt cho trẻng bn ngi Thi. Cc trẻng bn t p
ặt thu sut p dng cho ngi dân vèi mc ặch khng
ch làm giàu cho bn thân mà cn làm gim phôn ặng
gp cềa ngi Thi cho Nhà nèc.
ụ ặây, c th nhn thy viữc ặng gp và ti phân
phậi là ặiu kiữn quan trng quy ặnh cch làm thc
t ti ặa phăng cng nh tăng quan lc lểng.
Thc t này nêm xa tôm kim sot cềa că quan
h
ành chnh. Cc vn ặ này khng h ặểc nhổc
ặn trong cc bo co tấng hểp ặểc vit vào thi
k y và cng ch ặểc ghi chọp thành vài dng

Trung tâm sậ III lu gi t liữu ặăng ặi sau nđm 1954.
Cc tài liữu ẻ ặây chề yu bêng ting Viữt. ò c niữm
v sậ tài liữu lu tr ẻ ặây, c th tham kho sch ch dn
cc phng, su tp lu bo qun ti Trung tâm Lu tr
Quậc gia III ặểc xut bn nđm ngoi. òây là cuận ch
dn bêng ba th ting. Toàn bẩ t liữu này cho phọp c
ci nhn toàn cnh v qu trnh pht trin trong bận măi
nđm qua. Ngoài cc phng lu tr cềa vđn phng Chề
tch nèc, Quậc hẩi, Thề tèng cn c phng lu tr cềa
cc bẩ quan trng khc nh Gio dc và ặào to, Y t,
cng nh t liữu cềa cc bẩ chuyn ngành khc nh Bẩ
Giao thng vn ti, Bẩ Thềy lểi, Bẩ Nng nghiữp, Bẩ
Cng nghiữp nng hay tài liữu v cc doanh nghiữp Nhà
nèc trong lnh vc nng nghiữp. Ngoài ra cng c cc
tài liữu do cc ặăn v thuẩc cc khu t qun trèc ặây ặ
li nh Tây Bổc, Viữt Bổc và T Ngn.
Trung tâm lu tr sậ II ặ in nđm 2007 - ch dn cc
phng, su tp lu bo qun ti Trung tâm. Tài liữu này
ch c bêng ting Viữt. òiu này gây ra mẩt sậ kh khđn
cho viữc tm kim cc phng lu tr c bêng ting Php.
19
Tài liữu lu tr lch s
Ngoài nhng trung tâm lu tr quậc gia, cn c cc ặăn
v khc ti Viữt Nam cng c tài liữu lu tr. Viữn Thng
tin khoa hc x hẩi ẻ sậ 26 phậ L Thng Kiữt ặang lu
gi mẩt phôn cc tài liữu xut bn trèc ặây cềa Trng
V
in ặng Bc cấ. Trong sậ tài liữu ẻ ặây, c mẩt phng
t liữu v hăng èc. Chnh quyn nhng nđm 1920 ặ
yu côu tt c cc làng, x ghi chọp bêng vđn bn cc

Cc cuẩc chuyữn tr này gip chng ti tm hiu ặểc
xut x cềa nguyn vt liữu, chi ph, thi gian cho tng
khâu sn xut và gi bn sn phằm. ò hoàn tt phôn
cng viữc, ch côn tip tc thc hiữn ặiu tra ti tnh Bổc
Ninh hoc mẩt sậ làng khc hiữn vn tip tc sn xut
giy d và chp nh cc bèc sn xut, lu nhng ặim
khc biữt, ặấi mèi cng nghữ. V d nh my trẩn ặ thay
th cho cậi gi thề cng bêng ặ hoc mẩt vài ph gia
ha hc thay th cho nha cây m. Tăng t nh vy, mẩt
nhà x hẩi hc khi nghin cu v kinh t cềa mẩt làng ẻ
tnh Bổc Ninh c th s phi thc hiữn cc thao tc nghin
cu theo chiu hèng ngểc li. Tuy nhin, kt qu là
tăng ặậi giậng nhau. Hnh nh cho phọp gểi li k c,
nhng hnh nh khng ch dng li ẻ viữc minh ha mẩt
vt mà s là ặim khẻi ặôu ặ nghin cu. Xin ni thm
rêng ặ nghin cu tấng th cc làng này, trèc ặây nêm
trong tnh Hà òng, côn phi s dng cc phng lu tr
l
iữn c ti trung tâm sậ 1.
Cc phng t liữu nh này hiữn nay cha ặểc s dng
rẩng ri, t ra là trong viữc ti to li cc cng nghữ sn
xut. Cng côn nhổc li là chng ta c th s dng phng
t liữu nh ặang ặểc lu tr ti Trng Vin ặng Bc
cấ Php. Chng ti ặ làm nh vy trong cuẩc ặiu tra
trèc ặây: s dng cc nh t liữu này và kt hểp vèi mẩt
sậ nh trong cuận sch cềa Henri Oger, Ká thut cềa dân
tẩc An Nam, xut bn nđm 1909
1
, bn thân cuận sch
ặểc làm bêng ká thut khổc g và ặểc in trn giy cềa

nđng ặẩng nẩi sinh ặ ặểc hnh thành và pht trin mà
chnh quyn thc dân khng bit ặn và n nêm ngoài k
1
Henri Oger, Ká thut cềa dân tẩc An Nam (Techniques du peuple annamite), Paris, Geuthner-Jouve, 1909, 2 tp, 700 nh
và Gièi tiữu tấng qut (Introduction gọnọrale) 160 trang.
20
Kha hc mễa h Tam òo 2007
hoch {thc dân ha bn ặa}. Kt qu là {cuẩc cch
mng ch} ặ làm bin ặấi hoàn toàn kinh t cềa tnh. Vy
ti sao mẩt s kiữn quan trong ặn nh vy mà cc că
quan hành chnh li khng bit ặn, v trèc nđm 1935,
c
c tài liữu lu tr khng h nhổc ặn s kiữn này?
ụ ặây ta thy r lểi ch că bn cềa cng viữc này, ặ là
ặậi chiu gia ngun thng tin theo li k nhân chng và
tài liữu vđn bn. Cc buấi phãng vn vèi cc c già trong
làng cho phọp tm hiu v qu trnh khai hoang ặ dôn
dôn phề xanh cc qu ặi bêng cây ch. Viữc làm này
khng phi do sng kin cềa chnh quyn, cng khng
phi do ngi Php khuyn khch. N hoàn toàn là sng
kin cềa ngi dân ặa phăng. Viữc sn xut ặểc tip
tc tin hành ặ ặp ng nhu côu cềa ngi dân ặa
phăng và chnh quyn thuẩc ặa, mẩt phôn dành cho
xut khằu. Thc vy, ặôu th k XX, Php nhp khằu
4000 tn ch/nđm và òng dăng nhp 1200 tn. L do
chnh tđng sn lểng trng ch là ặ ặp ng nhu côu
nẩi ặa ti òng dăng, cềa th trng Php và cc thuẩc
ặa Bổc Phi.
Bn cnh ặ, cn mẩt hot ặẩng thăng mi ph trể cho
viữc sn xut ch. Cc li bun Hà Nẩi chẻ hàng toa ch

ch bin ch li càng cao. S rt l th khi nghin cu mậi
quan hữ cềa cng ty này vèi ặi diữn chnh quyn thuẩc
ặa. Nhng cng khng nn ặi hãi qu nhiu ặiu ẻ cc
tài liữu lu tr
Ni tm li, ch ặểc sn xut ẻ vễng này trèc khi ngi
Php ặn trong bậi cnh thiu do ngun cung nguyn liữu
t. S cnh tranh gay gổt gia ngi mua Trung Quậc và
Php chnh là ặẩng lc làm tđng diữn tch trng ch ẻ huyữn
Thanh Ba. òi khi, thăng nhân Trung Quậc ng trèc tin
ặ hnh thành vễng sn xut mèi. Nhng ngi dân ặ nổm
vng ká thut trng ch tip tc mẻ rẩng diữn tch mèi. ò
là nhng g nu trong cc tài liữu lu tr.
Cc cuẩc nghin cu ặin d ặ khng ặnh gi thit này:
rt nhiu ngi dân x Thi Ninh hiữn nay, cnh x Ninh
Dân c kh nđng nhiu ngi trong sậ h là con chu cềa
{nhng ngi trng ch} c xut x t làng Mn Ln.
Nhng ngi ặôu tin di c vào khong nđm 1915. òây
là nhng thng tin că bn miu t qu trnh di c rt phc
tp trong giai ặon t 1920 ặn 1945 ặ làm thay ặấi diữn
mo cềa c vễng. Trong vng cha ặn 20 nđm, tnh Ph
Th ặ trẻ thành trung tâm sn xut ch lèn nht òng
Dăng, ặc biữt là pha òng Bổc cềa Ph Th, gia
Thanh Ba và ặim thc nghiữm Ph Hẩ. òiu này ặ
ặểc nu trong bn ặ do R. Du Pasquier lp vào nđm
1941. Trong toàn bẩ diữn tch trng ch này, ch c mẩt
ặn ặin duy nht cềa Php vèi quy m rt khim tận dèi
90 học ta.
Và khng th chậi bã s tn ti cềa 1800 ặn ặin ặng
gp rt nhiu vào hot ặẩng kinh t cềa vễng (nđm
1937: trn 1000 tn ch xut khằu vèi gi tr hăn

ghiữp Ph Hẩ}.
Mẩt quy ặnh ặa ra nđm 1937 nhêm hểp thc ha s ặ
ri. Cc tha ruẩng trng ch, c ngun gậc t viữc ph
rng, ặ ặểc cng nhn. Tấng cẩng, 23.000 học ta ặ
ặểc ặa vào diữn tch ặt s dng trong nng nghiữp.
Nh vy, sậ phn nhng mnh rng ặ r. S viữc này
ặểc l gii nh sau:
Ngày 13/08/1937, trẻng nha lâm nghiữp ặ vit rêng ặt
{phc v mc ặch nng nghiữp và ặc biữt phễ hểp vèi
viữc trng ch}. y th mà 10 nđm trèc ặ, ngi tin
nhiữm cềa anh ta khi ni v cễng diữn tch ặt này li
tuyn bậ {vễng ặt trong khu bo tn bao gm nhiu g
vèi dậc cao khng phễ hểp ặ trng trt}.
ò là nhng thay ặấi ht sc quan trng, nu ta tnh ặn
cc kha cnh sau:
- S chuyn dch phăng thc khai thc t nhin và
rng bin mt nhng ch cho nhng khong ặt ặi;
- Dân sậ tđng gp mi lôn, hăn 90% là do di dân;
- S dng nhân lc ẻ vễng ặng bêng sng Hng:
10.000 lao ặẩng / 7000 học ta bt hểp php.
- Chuyn dch tấng th v kinh t và chnh tr: pht trin
quan hữ sn xut t bn chề ngha.
Kt qu là chnh quyn thc dân ặ quyt ặnh nâng cp
vào nđm 1939 huyữn Thanh Ba thành phề Thanh Ba.
Hăn na, da theo m hnh ngi {bn ặa} ặ sng to,
chnh quyn thuẩc ặa ặ quy hoch và mẻ rẩng diữn tch
trng ch, t 7000 học ta ln ặn 9000 học ta vèi hai khu
trng ch mèi. Nh vy s thành cng cềa sng kin ặa
phăng chnh là hnh mu cho m hnh pht trin thuẩc
ặa. ụ ặây cc khi niữm b ặo ngểc hn.

ngểc thng dn ặn thuyt quyt ặnh x hẩi: sc mnh
cềa vđn vit s khng th so snh vèi vđn k, mẩt tấ chc
khng Nhà nèc cuậi cễng phi nhng ch cho Nhà nèc.
Rt may mổn là nay s phân tch này ặ là qu kh. Nhà
s hc quan tâm ặn ặi sậng dân c, ặn nn kinh t, ch
khng ch ặn cc v nhân và ặn chnh tr theo ngha rẩng
s s dng phăng php lch ặi ặ xc ặnh, tm hiu và
ặnh lểng cc xu hèng, s bin ặấi, s ngổt qung.
Mẩt sậ tài liữu tham kho
Tài liữu tham kho v phng lu tr:
Cộcile Besson, Les archives, un enjeu de mộmoire ;
mộmoire I.E.P., Aix-en-Provence, directeur J. M.
Pontier, 1994, dact.
Chantal Descours-Gatin et Hugues Villiers. Guide de
recherche sur le Vietnam: bibliographies, archives et
bibliothques de France, Paris, L'Harmattan, 1983, 259 p.
Paul Boudet. Manuel de l'archiviste, direction des
archives et bibliothques, Hanoi, IDEO, 1934
Sources et Approches du Vietnam, actes du colloque
EUROVIET tenu les 3 - 5 mai 1995 à Aix-en-
Provence, textes rassemblọs par Philippe Le Failler &
Jean Marie Mancini, Publications de l'Universitọ de
Provence, 405p.
Le contact colonial franco-vietnamien, le premier
demi-sicle (1858-1911). Manuel de recherche des
historiens de l'Institut de Recherche sur le Sud-est
Asiatique, Publications de l'Universitọ de Provence,
1999, 300p.
Sch ch dn cc phng lu tr thi k thuẩc ặa bo
qun ti Trung tâm Lu tr Quậc gia I [Guide des

Bulletin Economique de l
Indochine, IDEO,
pp. 208-216.
Goubeaux J., 1928, {ọtude agronomique et ọconomi-
que de la province de Phu-Tho (Tonkin)},
Bulletin Economique de lIndochine, IDEO,
pp. 389-412.
Dupasquier R., 1941, La production du Thọ en
Indochine, Ha Noi, extrait du Bulletin Economique de
l'Indochine, fascicule V, IDEO, pp. 1-36.
Tessier Olivier. 2003, {Le pays natal est un carambole
sucrọ}Ancrage social et mobilitọ spatiale: essai de
dọfinition d'un espace social local au nord du Vietnam.
Acadọmie d'Aix-Marseille, Universitọ de Provence
(Aix-Marseille I), dọpartement d'anthropologie,
secteur Lettres & Sciences Humaines, 658 p.
+ 150 p. d'annexes.
Tho lun
Franỗois Roubaud, Nhà kinh t hc, IRD-DIAL
Xin cm ăn v bài trnh bày rt th v.
Đng c th nu c th hăn cc ng dng cềa tài liữu
lu tr cho cc lnh vc khc? Liữu tc gi c th ặa
ra mẩt vài gểi v nhng mnh ặt hoang cha ặểc
khai ph trong lnh vc lu tr? Trn quan ặim nghin
cu, ặâu là nhng hèng hay mnh ặt hoang côn
ặểc cc nhà nghin cu tr khai ph?
Vèi t cch là nhà kinh t hc, ti quan tâm ặn mc
sậng dân c. Tuy nhin, lch s ặiu tra thậng k ch
bổt ặôu t nđm 1993. V vy, ặ là mẩt thi gian rt
ngổn. Thậng k là mẩt lnh vc ặểc u tin trong lu

cềa trung tâm sậ 3 ặang mẻ rẩng. Ti ngh ặ thc s
là mẩt kho bu ặậi vèi nghin cu v s pht trin cềa
òiữn Bin Phề trong giai ặon 1954-1970. Cc nhà
nghin cu mèi ặểc tip cn vèi cc ngun t liữu,
khai ph nhng giai ặon lch s kinh t và x hẩi.
òào Th Tun, Trung tâm pht trin nng nghiữp
(Phano)
Xin c vài nhn xọt lin quan ặn lch s ch.
Xin thng tin ặn ng là nđm 2009 s là nđm k niữm
90 nđm ngày thành lp trm nng nghiữp th nghiữm
ti Ph H, tnh Ph Th. Hiữn nay sn xut ch ặang
gp khềng hong v chng ti ặ bã sn xut ch
xanh truyn thậng chuyn sang sn xut ch ặen ặ
bn cho cng ty Lipton ặ sn xut ch ti lc. Cc
bn tr Viữt Nam uậng ch Lipton, cn ẻ Trung Quậc
và Nht, ngi ta uậng ch truyn thậng (sậ 1 th
gièi). Viữt Nam muận khi phc nghữ thut thẻng
thc trà giậng nh Nht và Trung Quậc v hiữn nay,
cn cha bit ặểc ht mẩt sậ ặc trng cềa trà ặo
Viữt Nam. Ti Hu, thi quen uậng ch và sn xut
m ch trong thi k trèc ặây ặ b mai mẩt.
Dominique Barjot, Nhà s hc, òi hc Paris-
Sorbonne, Thành vin Hẩi ặng Khoa hc D n
KHXH
Trong sậ cc tài liữu lu tr hiữn c v òng dăng,
ti muận nhn mnh ặn cc tài liữu cềa Bẩ Tài chnh
và Bẩ Trang thit b. ẻ ặ c th tm thy cc h să vữ
cuẩc chin ẻ òng dăng, cc h să v thiữt hi cềa
cuẩc chin, nht là h să lu cềa cc cng ty bo
him. Ngoài ra, ti cng muận nhổc ặn phôn ặng