nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 12/2006

41 GS.TS. LÊ MINH TÂM *

au 20 nm i mi, t nc Vit Nam
ó cú s thay i c bn, ton din trờn
tt c cỏc lnh vc kinh t, chớnh tr, vn hoỏ,
xó hi, an ninh quc phũng v i ngoi; v
th ca Vit Nam trờn trng quc t khụng
ngng c nõng cao. iu ú chng t
ng li i mi l ỳng n, sỏng to, phự
hp vi thc tin Vit Nam. T thc tin sinh
ng ú, cụng cuc i mi ca Vit Nam ó
tr thnh mt giỏ tr sỏng to vn hoỏ mang
m cht Vit Nam. Hai ch i mi ó tr
thnh mt thut ng c quc t hoỏ, hm
cha trong nú nhng ni dung ht sc phong
phỳ: i mi l ng li chin lc, l chớnh
sỏch phỏt trin, l s nghip cỏch mng ca
nhõn dõn Vit Nam trong giai on mi, l
phong tro mnh m v rng rói cú sc mnh
lụi cun, ng viờn v tp hp cỏc tng lp

hng cho cỏc hot ng thc tin. Ch cú da
trờn c s ca t duy ton din, ỳng n, sỏng
to mi cú c nhng khỏi nim, quan im,
lớ lun y , ỳng n v sỏng to.
T duy th hin trờn ba phng din c
bn l nhn thc, t tng v phng phỏp t
duy. Trc thi kỡ i mi, v mt nhn thc,
ó cú nhiu nhn thc cha ỳng, cha y ,
thm chớ lc hu, li thi; v t tng, ó cú
nhng biu hin ch quan, duy ý chớ hoc bo
th, trỡ tr, va t khuynh va hu khuynh; v
phng phỏp t duy, li suy ngh v hnh ng
cũn gin n mt chiu, x cng
(2)
Trong bi
S

* Trng i hc Lut H Ni nghiên cứu - trao đổi
42

tạp chí luật học số 12/2006
cnh ú, t duy phỏp lớ cng cú tỡnh trng tng
t. V nhn thc, nhiu vn c bn v nh
nc v phỏp lut cũn c nhn thc phin

sn, xõy dng mụ hỡnh phỏp lut theo hng lớ
tng hoỏ, hnh chớnh hoỏ lm cho phỏp lut
tr nờn n iu, xa ri thc tin v thiu tớnh
kh thi. Vi cỏch t duy ny, vic nghiờn cu
tip thu v vn dng nhng yu t hp lớ
trong cỏc quan im, hc thuyt phỏp lớ t sn
cng nh nhng kinh nghim trong xõy dng
v thc thi phỏp lut ca cỏc nc phỏt trin rt
hn ch, tỡnh trng thiu thụng tin phỏp lớ hoc
khụng chp nhn mt s nguyờn tc, giỏ tr ca
phỏp quyn ó din ra trong mt thi gian khỏ
di. Kiu t duy nh vy ó cú tỏc ng, nh
hng v mang li nhng hiu ng tiờu cc i
vi quỏ trỡnh phỏt trin ca Nh nc v phỏp
lut Vit Nam. Thc t lch s xõy dng nh
nc v phỏp lut Vit Nam trong nhng nm
70, 80 ca th k trc ó cho thy rừ iu ny.
T cui nm 1986, cụng cuc i mi
ton din t nc Vit Nam chớnh thc
c khi ng v cng t ú, tro lu i
mi t duy phỏp lớ cú s phỏt trin mnh m
v nhanh chúng mang li nhng hiu ng tớch
cc, gúp phn to ln vo vic thc hin thng
li cụng cuc i mi núi chung v cụng
cuc xõy dng v hon thin Nh nc v
phỏp lut Vit Nam núi riờng.
Nhỡn mt cỏch tng quỏt, i mi t duy
phỏp lớ ó t c nhng thnh tu c bn
trờn c ba phng din. Th nht, i mi t
duy phỏp lớ ó lm thay i cn bn trong nhn

Nhỡn mt cỏch c th hn, nhng kt qu
ca quỏ trỡnh i mi t duy phỏp lớ v nhng
hiu ng ch yu ca nú th hin nhng
mt ch yu sau õy:
1. Nhng nhn thc mi v nh nc
v hiu ng
3
c bn
- V bn cht ca nh nc: Trc i mi,
nhng phõn tớch lớ lun ó hng trng tõm ch
yu vo lm rừ v nhn mnh bn cht chớnh tr
v tớnh giai cp ca nh nc,
(4)
cha phõn tớch
mt cỏch ton din v y bn cht xó hi v
nhng yờu cu khỏch quan t phớa xó hi i
vi nh nc, vi v trớ v vai trũ l ngi i
din chớnh thc ca ton xó hi. n nay, bn
cht ca Nh nc ta ó c xỏc nh rừ:
Nh nc Cng ho xó hi ch ngha l nh
nc phỏp quyn xó hi ch ngha ca nhõn
dõn, do nhõn dõn, vỡ nhõn dõn. Tt c quyn
lc nh nc thuc v nhõn dõn m nn tng
l liờn minh gia giai cp cụng nhõn vi giai
cp nụng dõn v i ng trớ thc.
(5)
Nh nc
l t chc c bit ca quyn lc chớnh tr do
nhõn dõn lp ra v cú trỏch nhim phi phc
v nhõn dõn, phc v xó hi; Cỏc c quan

- V quyn lc nh nc v cỏch thc t
chc quyn lc nh nc: Trờn c s nhn
thc mi v bn cht v vai trũ ca Nh nc,
k tha v phỏt huy nhng kt qu t c v
phng din lớ lun v thc tin t chc quyn
lc Nh nc xó hi ch ngha Vit Nam v
tip thu cú chn lc kinh nghim nc ngoi,
t duy phỏp lớ mi ó gúp phn hỡnh thnh
quan im lớ lun quan trng v tớnh cht, ni nghiên cứu - trao đổi
44

tạp chí luật học số 12/2006
dung v cỏch thc t chc quyn lc nh nc
ú l: Quyn lc nh nc l thng nht, cú
s phõn cụng v phi hp gia cỏc c quan
nh nc trong vic thc hin cỏc quyn lp
phỏp, hnh phỏp, t phỏp.
(6)

- V chc nng ca nh nc: Trong i
mi t duy phỏp lớ v chc nng ca nh
nc, vn chc nng kinh t v chc nng
xó hi ca Nh nc ó c nhn thc ton
din v sõu sc hn c v tớnh cht, ni dung

c c s lớ lun v thc tin cho vic hỡnh
thnh quan im v lun c cho vic xõy dng
mụ hỡnh Nh nc phỏp quyn xó hi ch
ngha Vit Nam. T ch coi nh nc phỏp
quyn ch cú trong cỏc nh nc t sn, t duy
phỏp lớ mi ó khng nh nh nc phỏp
quyn l mt khỏi nim cú giỏ tr ph bin, cú
nh nc phỏp quyn t sn v cú nh nc
phỏp quyn xó hi ch ngha; nh nc phỏp
quyn cú nhng c im chung nhng ng
thi cng cú nhng c im riờng tu thuc
vo nhn thc v iu kin c th ca mi
nc. Mụ hỡnh Nh nc phỏp quyn Vit
Nam c hỡnh thnh tng bc: T nhng
kt qu nghiờn cu c lp ca cỏc nh khoa
hc, qun lớ, n s tng kt v ghi nhn chớnh
thc trong vn kin ca ng v s phỏt trin
tip theo,
(7)
n nay mụ hỡnh tng th ca nh
nc phỏp quyn Vit Nam xó hi ch ngha
ca dõn, do dõn, vỡ dõn ó c xõy dng trờn
c s khoa hc v thc tin ton din v sõu
sc. Mụ hỡnh nh nc phỏp quyn Vit Nam
xó hi ch ngha va mang nhng c im
ph bin ca nh nc phỏp quyn múi chung
li va mang nhng c im riờng, c phự
hp vi iu kin ca Vit Nam.
(8)


din trờn cỏc lnh vc (th ch hnh chớnh, t
chc b mỏy hnh chớnh, phng thc hot
ng v t chc b mỏy). H thng c quan
t phỏp ó cú nhiu ci cỏch, i mi. Chc
nng, nhim v ca cỏc c quan t phỏp ó
c iu chnh v phõn nh rừ rng hn; h
thng to ỏn ó cú bc phỏt trin mi, cỏc
to ỏn chuyờn trỏch (to kinh t, to lao ng,
to hnh chớnh) ó c thnh lp; h thng
vin kim sỏt cng ó iu chnh theo hng
tp trung vo thc hin chc nng cụng t v
chc nng giỏm sỏt, gii quyt cỏc v ỏn hnh
chớnh, kinh t, lao ng v phỏ sn doanh
nghip. Cỏc t chc b tr t phỏp (lut s,
cụng chng, giỏm nh t phỏp) ó c hỡnh
thnh v ngy cng phỏt trin. Cỏc nguyờn tc
cụng khai dõn ch trong hot ng t phỏp ó
c cao hn.
2. Nhng nhn thc mi v phỏp lut
v hiu ng c bn
- V bn cht, vai trũ v giỏ tr xó hi ca
phỏp lut: Trc thi kỡ i mi, nhng phõn
tớch lớ lun v phỏp lut ó hng trng tõm
ch yu vo lm rừ v nhn mnh bn cht
giai cp v tớnh ý chớ ca phỏp lut, cha phõn
tớch mt cỏch ton din v y bn cht xó
hi, chc nng xó hi v nhng giỏ tr xó hi
ca phỏp lut. Theo ú, khỏi nim phỏp lut
thng c hiu theo ngha c th v ng
nht vi khỏi nim phỏp lut thc nh, gn

phin din, cỏc vn bn lut (xng sng ca
h thng phỏp) ht sc ớt i, ch yu tp trung nghiên cứu - trao đổi
46

tạp chí luật học số 12/2006
vo lnh vc lut hỡnh s v hnh chớnh; h
thng vn bn phỏp lut v dõn s, kinh t thiu
trm trng li mang nng tớnh cht ỏp t v
mnh lnh hnh chớnh. Tỡnh trng mõu thun,
trựng lp, chng chộo v khụng phự hp vi
iu kin v yờu cu thc tin ó din ra mt
cỏch ph bin v kộo di, lm cho phỏp lut
kộm hiu lc v hiu qu. Cú nhng nguyờn
nhõn khỏch quan v ch quan dn n tỡnh
trng ny, trong ú cú s nh hng rt ln ca
chin tranh nhng mt trong nhng nguyờn
nhõn ch yu l do nh hng ca t duy phỏp
lớ c. T nm 1986, nhng nghiờn cu c bn
v nghiờn cu ng dng v nhng vn ca
h thng phỏp lut ó c trin khai v ó thu
c nhng kt qu quan trng: Khỏi nim h
thng phỏp lut ó c nhn thc rừ hn, y
v sõu sc hn, nhng tiờu chớ ỏnh giỏ,
xỏc nh mc hon thin h thng phỏp lut

ca nhõn dõn, tng bc thc hin cụng bng
xó hi, phỏt trin giỏo dc, khoa hc, cụng
ngh, bo v mụi trng, xõy dng v phỏt
trin vn hoỏ dõn tc v du lch; tin hnh ci
cỏch b mỏy nh nc, tng bc phõn nh
rừ hn chc nng, nhim v, thm quyn ca
nh nc, cỏc c quan trong b mỏy nh nc,
chc nng ca cỏc t chc phi nh nc v
hot ng ca cỏc doanh nghip nh nc
tp trung thc hin chc nng qun lớ v mụ,
phỏt huy quyn t ch ca cỏc t chc v
doanh nghip v gúp phn Vit Nam m
rng hp tỏc quc t, ch ng thc hin quỏ
trỡnh hi nhp quc t v khu vc.
- V k thut lp phỏp v quy trỡnh xõy
dng phỏp lut: T duy phỏp lớ mi cng ó
mang li nhiu hiu ng tớch cc i vi vic
phỏt trin k thut lp phỏp v ci tin quy
trỡnh xõy dng v hon thin phỏp lut. K
thut lp phỏp ó cú nhiu ci tin v mang li
kt qu rừ nột. T sau khi cú Hin phỏp nm
1992, xõy dng vn bn quy phm phỏp lut
tr thnh mt trong nhng mt hot ng quan
trng khụng ch ca Quc hi, Chớnh ph m
cũn ca nhiu c quan, ban, ngnh, t chc, nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 12/2006


c chỳ trng. Bờn cnh ú, vic y mnh
cụng tỏc o to v chuyờn mụn nghip v
cho cỏn b phỏp lớ v tng cng cỏn b cho
cỏc c quan xõy dng phỏp lut cng l yu
t quan trng thỳc y s phỏt trin ca k
thut xõy dng vn bn quy phm phỏp lut.
c bit, ngy 23/11/1996 Lut ban hnh
vn bn quy phm phỏp lut ó c thụng
qua. õy l ln u tiờn Lut ny c ban
hnh, gúp phn to ra s chuyn bin nhanh
chúng v mt nhn thc v t chc thc hin
vic xõy dng vn bn quy phm phỏp lut,
trong ú cú vn phi nõng cao trỡnh k
thut phỏp lớ. Lut ban hnh vn bn quy phm
phỏp lut quy nh c th nhng vn quan
trng: Thm quyn ban hnh vn bn quy
phm phỏp lut; cỏc hỡnh thc v ni dung ca
tng loi vn bn quy phm phỏp lut; trỡnh t
son tho, tho lun, xem xột, thụng qua vn
bn quy phm phỏp lut; phng thc thm
nh, kim tra, giỏm sỏt, gii thớch v x lớ i
vi vn bn quy phm phỏp lut.
- V xõy dng c ch bo hin: Bc tin
quan trng trong ca i mi t duy phỏp lớ l
ó phõn tớch v xõy dng c s khoa hc v
thc tin cho vic hỡnh thnh c ch bo hin
Vit Nam. Thc t ó cho thy rừ l mc dự
bo hin c tha nhn l quan trng v cú
tớnh khỏch quan nhng mi nc li cú cỏch
tip cn v gii quyt vn khụng hon ton

hiến hoàn thiện, hoạt động có hiệu quả đang
được coi là một trong những giải pháp quan
trọng để giải quyết thực trạng đó. Nội hàm của
bảo hiến cũng mở rộng theo phạm vi điều
chỉnh của hiến pháp và khái niệm cơ chế bảo
hiến cũng sẽ có nội hàm rất rộng, bao gồm
toàn bộ các thiết chế, phương tiện, nguyên tắc,
hình thức, phương pháp và biện pháp tổ chức
và thực hiện các hoạt động: (i) Giải thích hiến
pháp để bảo đảm cho các nguyên tắc, quy định
của hiến pháp được nhận thức và thực hiện
thống nhất; (ii) Kiểm tra và giám sát các quá
trình, các hoạt động của các cơ quan lập pháp,
hành pháp và tư pháp nhằm bảo đảm sự phối
hợp và cân bằng quyền lực, làm cho quyền lập
pháp phải phục tùng quyền lập hiến; quyền
hành pháp và quyền tư pháp phải phục tùng
quyền lập hiến và quyền lập pháp; hạn chế
quyền lực của các cơ quan nhà nước và các cá
nhân được trao quyền lực nhà nước, bảo đảm
cho các chủ thể quyền lực hoạt động theo đúng
giới hạn về thẩm quyền và trách nhiệm được
hiến pháp và pháp luật quy định; (iii) Kiểm tra,
giám sát tính hợp hiến và hợp pháp của các
văn bản quy phạm pháp luật và các điều ước
quốc tế, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống
pháp luật theo nguyên tắc bảo đảm tính tối cao
của hiến pháp; (iiii) Kiểm tra, giám sát việc tôn
trọng và thực hiện các quy định của hiến pháp
về quyền con người, quyền công dân, bảo đảm

- Về giải quyết mối quan hệ giữa pháp luật
quốc gia và pháp luật quốc tế: Thành tựu quan
trọng của công cuộc đổi mới đã tạo cho Việt
Nam một vị thế mới trên trường quốc tế. Hiện
nay, Việt Nam đã có quan hệ với 167 nước,
mở rộng quan hệ thương mại với trên 150
nước, tham gia vào nhiều tổ chức quốc tế lớn
và đang chuẩn bị để gia nhập WTO. Tình hình
đó đặt ra những yêu cầu và thách thức lớn, đòi
hỏi phải có sự nhận thức toàn diện, sâu sắc và
giải quyết đúng mối quan hệ giữa pháp luật
quốc gia và pháp luật quốc tế. Đổi mới tư duy
pháp pháp lí mới đã góp phần quan trọng nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 12/2006

49
nhim v ny v ó mang li nhng hiu ng
ht sc tớch cc. Nhiu hot ng phong phỳ,
sụi ng ó din ra nh r soỏt, i chiu, ỏnh
giỏ, phõn tớch v cỏc vn bn quy phm phỏp
lut hin hnh, so sỏnh vi cỏc cam kt quc
t; xõy dng dng chng trỡnh, k hoch lp
phỏp, lp quy bo m tớnh kh thi, phự hp
vi iu kin Vit Nam v quc t; y mnh
cụng tỏc son tho, thm nh v ban hnh h
thng vn bn phỏp lut ỏp ng nhu cu
phỏt trin v hi nhp; xõy dng cỏc quan


ngh chuyờn bn v nh nc, ó ra 5 quan
im c bn l v xõy dng nh nc phỏp quyn
Vit Nam: (1) Xõy dng Nh nc phỏp quyn
XHCN ca dõn, do dõn, vỡ dõn, ly liờn minh giai cỏp
cụng nhõn vi giai cõp nụng dõn v tng lp trớ thc
lm nn tng do ng Cng sn lónh o. Thc hin
y quyn lm ch ca nhõn dõn, gi nghiờm k
cng xó hi, chuyờn chớnh vi mi hnh ng xõm
phm li ớch ca T quc, ca nhõn dõn; (2) Quyn
lc nh nc l thng nht, cú s phõn cụng v phi
hp cht ch gia cỏc c quan nh nc trong vic
thc hin ba quyn lp phỏp, hnh phỏp, t phỏp; (3)
Quỏn trit nguyờn tc tp trung dõn ch trong t chc
v hot ng ca Nh nc Cng ho xó hi ch
ngha Vit Nam; (4) Tng cng phỏp ch XHCN;
xõy dng nh nc phỏp quyn Vit Nam, qun lý xột
x hi bng phỏp lut ng thi coi trng giỏo dc,
nõng cao o c XHCN; (5) Tng cng vai trũ lónh
oca ng i vi Nh nc.
(8). Cỏc c im ú l: (1) Nh nc phỏp quyn xó
hi ch ngha Vit Nam l nh nc ca dõn, do dõn,
vỡ dõn; tt c quyn lc nh nc thuc v nhõn dõn;
(2) Quyn lc nh nc c t chc theo nguyờn tc
thng nht trờn c s phõn cụng v phi hp gia cỏc c
quan nh nc trong vic thc hin ba quyn lp phỏp,
hnh phỏp, t phỏp; (3) Tụn trng v trớ ti thng ca
hin phỏp v lut trong i sng xó hi; nh nc t
chc v hot ng trờn c s hin phỏp, phỏp lut; (4)
Trỏch nhim qua li gia nh nc v cụng dõn l quan