TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ
KHOA SINH HỌC
TIỂU LUẬN
Môn: HIỆN TƯỢNG HỌC THỰC VẬT
Đề tài:
ỨNG DỤNG HIỆN TƯỢNG HỌC THỰC
VẬT VỚI NGHỀ NUÔI ONG MẬT
1
Giáo viên hướng dẫn
Tiến sĩ : Lê Thị Trễ
Học viên thực hiện:
Lê Thị Hiền
Lê Tân Phú
Võ Quang Trung
Lớp: TVk20
Tháng 05 năm 2012
Mục Lục
2
Phần I: Mở đầu
Nuôi ong là nghề truyền thống có từ lâu đời ở nước ta. Các sản phẩm từ
ong như mật ong, sữa ong chúa, phấn hoa có giá trị dược liệu và kinh tế cao.
Ưu điểm của nghề nuôi ong là không tốn nhiều diện tích, vốn đầu tư ban đầu
không lớn và không tốn nhiều nhân lực. Khai thác lợi thế từ thiên nhiên, kết hợp
kinh nghiệm dân gian với khoa học kỹ thuật hiện đại, nhiều nông dân đã vươn
lên làm giàu bằng hình thức nuôi ong lấy, trong đó không ít người đã trở thành
tỷ phú sinh ra từ làng.
Ở nước ta nuôi ong đã xuất hiện từ lâu đời với nhiều hình thức khác nhau
như: nuôi ong trong hốc cây hoặc hốc đá tự nhiên, nuôi trong thùng Song, mọi
phương thức nuôi ong kể trên đều mang tính chất thô sơ, năng suất thấp. Ngày
nay, việc áp dụng kỹ thuật nuôi trong thùng cải tiến có khung cầu di động là một
bước tiến nhảy vọt, đưa năng suất mật tăng gấp 5 - 10 lần. Với phương pháp này

vào mùa nào thì hạt mới có thể nảy mầm tốt và cây con đủ sức sống sót trong
mùa hạn.
Sự ra hoa của thực vật còn tùy vào thời tiết của mỗi vùng khác nhau, như
vùng ôn đới khác vùng nhiệt đới. Đặc biệt là các loài thực vật vùng nhiệt đới ở
miền Nam Việt Nam. Mỗi loài cây có mùa ra hoa và tạo quả khác nhau. Cây ăn
trái bản địa như xoài, mít, nhãn, chôm chôm, v.v. mà hạt không sống lâu được
đều trổ hoa trong mùa Xuân để trái chín vào đầu tới giữa mùa mưa.
Hiện tượng ra hoa và hoa nở mang ý nghĩa quan trọng trong đời sống của
thực vật và hiện tượng hoa nở đã hình thành nên mối quan hệ không thể thiếu
giữa côn trùng hút mật và cây.
4
2. Ứng dụng hiện tượng học trong nghề nuôi ong mật
Nuôi ong được xem là một nghề đòi hỏi sự khéo léo, dày công chăm bẵm
như trẻ nhỏ nhưng cũng không phải là quá khó khăn nếu người làm nghề thực sự
ham thích học hỏi và cần nhất là sự cần mẫn như chính loài ong. Không chỉ am
hiểu đặc tính của loài ong, người nuôi ong cũng cần phải có sự am hiểu về các
loài hoa, mùa hoa nở, mùa con ong đi lấy mật, biết cách luân chuyển đàn ong
tìm kiếm những nơi có nguồn mật hoa dồi dào.
2.1. Một số hiểu biết về loài ong:
Ong là loài côn trùng có tổ chức xã hội cao. Ong sống theo đàn, mỗi đàn
đều có ong chúa, ong thợ, ong non, và có sự phân công công việc rõ ràng. Ong
có nhiều loài khác nhau, các loài được con người nuôi để khai thác sản phẩm
như mật ong, sáp ong, sữa ong chúa
- Trong đàn ong:
+ Ong chúa là con ong cái duy nhất trong đàn ong, dài và to hơn các ong
đực, ong thợ, cánh ngắn hơn thân, có nhiệm vụ đẻ trứng nhưng không làm ra
mật. Ong chúa chuyên đẻ trứng, ấu trùng do trứng nở ra được nuôi bởi ong thợ
(các con ong thợ này là các con cái); những ấu trùng này sẽ lớn lên thành ong
non và cuối cùng, trong đàn ong còn có ong đực, có số lượng rất ít trong tổ,
chúng chết đi sau khi giao phối với ong chúa.

hoa có phấn ngon.
6
Ở nhiều loài thực vật ở bên trong hoa nơi gần gốc của cánh hoa có tuyến tiết
mật. Tuyến mật của hoa sâu hoặc nông có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thu
mật. Ở một số loài tuyến mật không nằm trong hoa mà nó nằm bên ngoài của
hoa và gọi là những tuyến mật ngoài hoa (extrafloral nectaries). Đây là dịch ngọt
tiết ra từ tuyến mật ở lá, thân của cây. Ví dụ: đay có đầu ở gân lá, cao su ở gần
cuống lá, thông ở kẽ nụ v.v
Mật ong lấy từ mật hoa thường có hương vị đặc trưng và trong. Mật lá có
hàm lượng chất khoáng (nhất là kali) thường cao hơn mật hoa do đó mật lá vẫn
được khách hàng nhiều nước ưa thích vì kali có khả năng chống nhiễm xạ. Màu
sắc, hương vị của mật hoa kích thích đàn ong mạnh hơn so với mật lá. Tuy nhiên
không phải tất cả các loài cây có hoa đều có tuyến mật để hấp dẫn côn trùng.
Mật hoa (nectar) sau khi ong thu thập về được ong chế biến lại thành mật
ong (honey). Mật ong được dự trữ trong kho chứa mật và người nuôi ong khai
thác nguồn mật tại đây. Tuy nhiên, ong cũng sử dụng nguồn mật mà nó chế tạo
được do đó người nuôi ong cần phải lấy hết lượng mật này, thay đó bổ sung thay
thế bằng lượng nước đường cho đàn ong sử dụng vì đàn ong luôn đòi hỏi nguồn
thức ăn để nâng cao sản lượng và chất lượng mật.
Việc nuôi ong cố định ở một nơi (stationary) hay nuôi di trú (migratory),
người nuôi ong cần phải tìm hiểu về địa điểm bố trí đàn ong ở bên trong hay gần
nơi có nhiều cây cho mật (honey plants). Những loài cây cho mật có thể là cây
trồng hay cây dại, cây cỏ hay cây bụi, cây trong rừng hay cây ven đường thời
kỳ có nguồn thức ăn cho ong vào những mùa nhất định hay xuyên suốt trong
năm.
2.3 Thực vật cho mật hoa và phấn hoa:
Một số loài cây cung cấp lượng mật và phấn hoa nhiều khi hoa nở và những
loài thực vật này người ta gọi là cây cho mật (honey plants). Bởi vì những loài
cây này cung cấp nguồn thức ăn cho ong để quá trình tạo mật ong tốt nhất.
Nhiều thực vật sản sinh ra nguồn mật hoa nhưng rất ít hay không có phấn hoa

Chân chim, Bạc hà v.v Các cây cho mật hoa ở miền Bắc cho chất lượng mật
tốt, mật trong và thơm (trừ Đay) nhưng số lượng cây lại không nhiều và thời tiết
không ổn định, địa bàn phân tán cho nên chỉ thích hợp với nuôi ong gia đình có
8
quy mô nhỏ (giống ong nội Apis cerena).
2.4. Lịch nở hoa (loral calendars):
Nguồn hoa cung cấp thức ăn tự nhiên cho ong rất dồi dào lại phân bố tại
nhiều vùng khác nhau, mỗi loài hoa nở vào một mùa nhất định nào đó. Do đó
người nuôi ong cần phải biết được thứ tự thời gian nở hoa, hoa tàn; thời gian và
kết thúc vụ mật của các loài cây nguồn mật này ở từng vùng trong năm; nắm
chắc lịch nở hoa sẽ bố trí đàn ong mật khớp đúng những mùa mật cao điểm sẽ
mang lại năng suất mật ong khá cao.
Lịch nở hoa (loral calendars) hay bản đồ nở hoa (flowering – chart) cho
nghề nuôi ong là một bảng thời gian cho người nuôi ong biết được ngày gần
đúng nhất và khoảng thời gian giai đoạn hoa nở của những cây cho mật và cây
cho phấn hoa quan trọng trong vùng. Những người nuôi ong có kinh nghiệm sẽ
thu thập được nhiều thông tin qua qua nhiều năm và ghi chép lại làm kinh
nghiệm cho những sau.
Lịch nở hoa là một trong những công cụ hữu hiệu để mở rộng nghề nuôi
ong. Nó có thể giúp cho người nuôi ong biết được nguồn thức ăn mà ong mật
cần cung cấp ở đâu, nhờ đó người nuôi có thể quản lý đàn ong của mình theo
cách hợp lý nhất. Việc nuôi ong ở bất kỳ một vùng nào đó sẽ không thể phát
triển được nếu không hiểu biết về lịch nở hoa và việc di cư khi nuôi ong. Lịch
nở hoa đặc biệt cung cấp cho ta biết những vùng miền khác nhau có nguồn thức
ăn cho ong, dựa vào đó mà bố trí lộ trình di cư mà đàn ong cho thích hợp nhất.
Việc thu thập thông tin để xây dựng lịch nở hoa cho bất kỳ một vùng nào
thì không phải khó khăn nhưng tốn khá nhiều thời gian. Nó đòi hỏi phải có một
sự quan sát thật kỹ lưỡng và đầy đủ về sự thay đổi theo mùa của hệ sinh thái
trong vùng đó, hoạt động kiếm nguồn thức ăn của ong mật, và cả những tập tính
trong đàn ong mật.

thuật nuôi và sử lý đàn ong, các bước đi hoa, phương pháp phòng và trị bệnh
10
3.2. Kỹ thuật nuôi ong.
Trong quy trình, kỹ thuật nuôi ong, hai vấn đề cần đặc biệt quan tâm là
chọn giống ong và kỹ thuật chăm sóc, phòng chữa các loại bệnh cho ong.
* Chọn giống ong
Việc chọn giống ong ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất mật: giống tốt, con
chúa đẻ khỏe thì cho năng suất mật cao. Người tạo giống phải có kỹ năng chọn
những đàn ong có các đặc tính mong muốn. Sau đó, để đạt được kết quả cao
nhất, họ phải cho ong đực chọn từ đàn bố giao phối với ong chúa tơ tạo từ đàn
mẹ. Theo kinh nghiệm và nghiên cứu của các chuyên gia, việc lựa chọn ong làm
giống dựa trên 5 đặc tính cơ bản:
- Đặc tính hung dữ
- Sản lượng mật
- Tình trạng ấu trùng
- Dịch bệnh
- Khả năng dọn vệ sinh trong tổ
* Chuẩn bị dụng cụ:
- Thùng nuôi ong: để nuôi ong người ta dùng các kiểu thùng gỗ thông dụng tự
chế theo cách riêng, nhưng hiện nay là kiểu thùng langtros, có hai cửa sổ để
đóng mở, phía trên có nắp đậy để chống mưa nắng. Cửa ra vào của ong phải to
và rộng để không ảnh hưởng đến quá trình tạo bầy đàn của ong.
Thùng nuôi ong được xem như ngôi nhà chung của đàn ong. Có thùng nuôi
ong tốt thì việc nuôi ong sẽ hiệu quả. Tùy vào điều kiện của từng vùng có thể
xây dựng thùng nuôi ong phù hợp. Ở miền núi người ta dùng thân cây tròn rỗng
ruột để làm thùng nuôi ong, gọi là bộng ong. Cách làm bộng để nuôi ong có mặt
tốt là duy trì được sự thân thiện của đàn ong với môi trường tự nhiên, nhưng lại
gặp khó khăn nếu tổ chức sản xuất lớn. Tốt nhất là nuôi ong trong thùng cải tiến
với khung cầu di động, tiện dụng cho người nuôi ong và cho năng suất mật cao.
- Khung cầu: phía bên trong thùng ong là các cầu ong hay gọi là khung cầu

Cách xử lý chia đàn tự nhiên:
- Trong trường hợp đàn ong ít quân: khắc phục việc chia đàn bằng cách thay
ong chúa cũ bằng ong chúa mới vào lúc nguồn hoa phong phú, cho thêm tầng
chân, quay mật hoặc chuyển cầu mật cho đàn khác, nới rộng khoảng cách cầu và
bỏ vật chống rét ra ngoài, vặt các mũ chúa và cắt bỏ lỗ tổ ong đực.
- Trong trường hợp đàn ong mạnh thì chủ động chia đàn: cần cho ăn đủ,
chọn những mũ chúa thẳng dài ở vị trí trống như ở 2 góc và dưới bánh tổ để sử
dụng sau khi ong chia đàn mới.
- Đàn ong chia đàn tự nhiên thường ăn no mật và phần đông ong thợ trẻ
đang độ tuổi tiết sáp, xây tầng nhanh, nên ngay sau khi ổn định có thể cho đàn
ong đó xây tầng chân. Đàn ong gốc chỉ giữ lại 1 mũ ong chúa tốt nhất để thay
chúa còn lại cắt bỏ tất cả các mũ chúa đi.
Thường xuyên kiểm tra đàn ong
13
Kỹ thuật chia đàn đòi hỏi sự quan sát, chăm sóc cẩn thận để tạo đàn ong
hợp lý về tổ chức và số lượng đàn ong.
3. Phương pháp nhập đàn ong, cầu ong:
Nhập ong thợ từ đàn này sang đàn khác nhằm :
- Điều chỉnh thế ong cho đồng đều.
- Xử lý các trường hợp: bốc bay, mất chúa, tăng lực lượng xây bánh tổ.
Thao tác nhập đàn ong cần nhẹ nhàng để tránh ong đánh nhau gây tình
trạng mất ổn định trong đàn ong và những đàn xung quanh.
a. Các nguyên tắc nhập đàn ong, cầu ong
- Nhập vào buổi tối
- Nhập đàn ong không có chúa vào đàn ong có chúa
- Nhập đàn ong yếu vào đàn ong mạnh
b. Các cách nhập ong
Nhập gián tiếp (ngoài ván ngăn):
- Khử hoặc tách chúa ở đàn bị nhập trước 6 giờ.
- Đến tối nhấc các cầu định nhập đặt ngoài ván ngăn của đàn ong được

15
5. Phòng chữa bệnh cho ong
Các loại bệnh trên ong phổ biến nhất là: bệnh thối ấu trùng, ấu trùng túi và
bệnh ỉa chảy. Trong quá trình chăm sóc, phát hiện và chữa trị kịp thời các loại
bệnh cho ong rất quan trọng, ảnh hưởng đến năng suất lấy mật.
Đàn ong khỏe, điều kiện chăm sóc chu đáo, không để nó đói kém, thưa cầu
thì sẽ ít bệnh tật. Ong cũng giống như con người nếu không được chăm sóc,
nuôi dưỡng tốt dễ mắc các loại bệnh tật. Khi mắc bệnh thối ấu trùng nặng thì
không nên để đông cầu quân và kết hợp dùng các loại thuốc chứ không nên
dùng duy nhất kháng sinh. Khi chữa bằng kháng sinh thì cho thêm thuốc bổ để
hỗ trợ những con khỏe phục vụ cho đàn ong. Và phương pháp hiệu quả hơn là
thay chúa trong thời kỳ ong bệnh sẽ khắc phục nhanh chóng. Mình làm chúa chủ
định trước sau đó thay cho mỗi đàn ong mắc bệnh.
6. Phương pháp chống nóng, chống rét cho ong
Yêu cầu nhiệt độ trong đàn ong từ 33 - 35 độ C, độ ẩm từ 60 - 80%.
Chống nóng cho ong:
- Không để đàn ong ở ngoài nắng, không đặt cửa về hướng tây, không để
đàn ong chật chội.
- Đặt máng có nước trong thùng ong vào những ngày nóng bức. Thời tiết
nắng thì chọn những nơi bóng râm mát đặt đàn ong, Khi nhiệt độ ngoài trời cao
(tháng 5, 6) thì có thể dùng vải ướt để lên thùng hoặc đổ nước lạnh dưới đáy
thùng.
Chống rét, khô hanh cho ong:
- Điều chỉnh đàn ong trước mùa rét để có thế đàn đông đều, nên kết thúc
nhân giống trước 30/11 để có thời gian nâng thế đàn tốt qua mùa đông.
- Cho ăn đầy đủ đến khi có mật vít nắp, nếu thiếu phấn kéo dài phải cho ăn
bổ sung.
16
Đặt đàn ong nơi râm mát, gốc cây để tránh nắng
- Dùng rơm, lá chuối khô làm vật chống rét để ở ngoài ván ngăn hoặc bên

+ Lại di con ấu trùng khác vào các nụ này, sau đó bỏ vào thùng và bắt dầu
chu kỳ tiếp theo.
+ Bảo quản sữa chúa ở -180 C và không có ánh sáng.
- Khai thác mật ong: Vào những mùa hoa nở rộ như: Cà phê, cao su, chôm
chôm, nhãn .v.v.
Người ta đem những đàn ong mạnh (tức những đàn đã đạt đến 10 cầu
quân thật đông) đến những vùng có hoa nở rộ để khai thác mật ong.
4.Thực trạng nghề nuôi ong mật ở Việt Nam:
* Ứng dụng của hiện tượng học nở hoa ở thực vật trong nghề nuôi ong mật
Ở nước ta việc ứng dụng hiện tượng hoa nở để di chuyển đàn ong theo mùa
là một trong những phương pháp đang được sử dụng rất phổ biến.
Loại mật tốt nhất đó là mật ong đơn hoa: Mật ong thuần túy của một loại
hoa nào đó, như: hoa nhãn, chôm chôm, vải thiều, Thông thường, các cây công
nghiệp, cây ăn trái, có mùa hoa nở tập trung thì người nuôi ong di chuyển đàn
18
ong đến vùng đó vào đúng thời điểm có hoa nở rộ, việc chuyển trại ong đến
điểm lấy mật gọi là “di chuyển theo bước hoa”.
Tuy nhiên, cái khó nhất gặp phải là kỹ thuật nuôi ong vì nước ta nghề này
cũng hiếm. Mỗi lần di chuyển ong phải thực hiện trong đêm, vì thời gian này là
đàn ong về tổ ngủ, có như thế ong mới không bị phân tán đàn và bị chết do thay
đổi khí hậu đột ngột.
Các loài thực vật cung cấp mật và phấn hoa cho việc nuôi ong mật ở nước
ta chủ yếu là các cây ăn quả. Các hộ nông dân đã biết cách ứng dụng cá hiện
tượng nở hoa của các loài cây ăn quả để tạo ra năng suất cao trong quá trình
nuôi ong.
Điển hình đó là anh Vũ Đình Năm xã Đức Hạnh, huyện Đức Linh (Bình
Thuận), là một trong những hộ nuôi ong thành công nhất ở vùng này, với mô
hình nuôi ong lây mật hàng năm gia đình anh cho thu lãi hàng trăm triệu đồng.
Hiện nay, gia đình anh đang nuôi 1.000 đàn ong, mỗi đàn ong là 1 thùng, mỗi
thùng khoảng 10 cầu ong, mỗi cầu ong có thể thu từ 4 - 8 kg mật ong. Uớc tính

Những đàn ong tại Tây Nguyên thì có phần thuận lợi hơn vì sau khi hết vụ
khai thác mật cà phê, cao su thì họ chỉ thường đi ong xuống vùng thấp hơn như
xứ dừa Tam Quan- Bình Định, hay các vùng ở phía đông Tây Nguyên
20
* Nghề nuôi ong lấy mật ở Thừa Thiên-Huế
Ở tỉnh Thừa Thiên-Huế, nghề nuôi ong lấy mật phát triển mạnh và liên tục
trong khoảng 4 tháng Hè. Nuôi ong lấy mật là một nghề còn khá mới đối với
nông dân tỉnh Thừa Thiên-Huế khi mới phát triển mạnh khoảng 3 năm trở lại
đây nhưng đã góp phần quan trọng để tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo cho
nhiều hộ nông dân.
Phần đông những người làm nghề nuôi ong ở Thừa Thiên-Huế đến từ các
tỉnh phía Nam và một số là cư dân địa phương. Hai giống ong được người dân
lựa chọn nuôi nhiều nhất là ong nhập từ Australia và Italy. Gia đình ông Trần
Văn May ở xã Lộc Bổn, huyện Phú Lộc nuôi 500 tổ ong dưới cánh rừng keo,
tràm.
Đây là năm thứ ba liên tiếp, ông May đưa ong từ Tây Nguyên ra Thừa
Thiên-Huế nuôi lấy mật nhằm tận dụng nguồn thức ăn từ hoa của rừng keo,
tràm, cây ăn quả, cây ngắn ngày qua đó, đã tiết kiệm được một khoản chi phí
rất lớn.
Ông May cho biết, hiện nay, nhiều người chọn giống ong được nhập từ
Australia để nuôi. Vì, giống ong nhập từ Australia cho lượng mật gấp hơn 2 lần
so với các giống ong nội; đồng thời, hương vị của mật ong Australia cũng được
ưa chuộng hơn nên bán được giá cao hơn so với mật của các giống ong khác.
Mùa Hè là vụ nuôi ong chính nên một tuần tiến hành lấy mật một lần. Với
500 tổ ong, mỗi đợt lấy mật cho sản lượng khoảng gần 2 tấn. Nếu thời tiết thuận
lợi để các loài cây ra hoa nhiều và đàn ong phát triển tốt thì mỗi mùa hè nuôi
21
ong kéo dài 4 tháng sẽ cho doanh thu khoảng 600 trăm triệu đồng. Những nơi
được nhiều người nuôi giống ong Australia lựa chọn nhất là vùng miền núi có
trồng rừng kinh tế với các loại cây như keo, tràm, cao su

vật cung cấp hạt phấn và mật hoa là một trong những đối tượng được chú ý và
nghiên cứu đối với các nhà nuôi ong về : Thời điểm nở hoa, khoảng thời gian
hoa nở nhiều nhất… Từ đó để đưa lại hiệu quả trong việc thu hạt phấn và mật
hoa, mang lại năng suất cao trong việc nuôi ong.
Ở Việt Nam việc áp dụng kĩ thuật nuôi ong di chuyển cũng đã có nhiều
thành công.
23
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bách khoa toàn thư mở Wikipedia - http://vi.wikipedia.org/wiki/Ong
2. http://www.khuyennongvn.gov.vn/h-dhtientien/lam-giau-nho-nghe-nuoi-
ong-mat/vie
3. Nuôi ong lấy mật - Từ đam mê đến lợi nhuận
http://www.hoclamgiau.vn/1001ways/detail.aspx?id=747#
4. http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi_C%E1%BB%8F_ba_l%C3%A1
5. POSTED BY RICHARD UNDERHILL
http://peacebeefarm.blogspot.com/2009_05_01_archive.html-
6. http://www.vietnamplus.vn/Home/Thua-ThienHue-Nghe-nuoi-ong-lay-
mat-vao-vu-chinh/20125/141332.vnplus
7. http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A3i_(c%C3%A2y)
8. http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi_Cam_chanh
9. http://tintuc.vnn.vn/newsdetail/du_lich/12703/hoa-ca-phe-no-trang-troi-
tay-nguyen.htm(9)
10. Kỹ thuật nuôi ong nội : http://tailieu.vn/xem-tai-lieu/ky-thuat-nuoi-ong-
noi.1179708.html
11. http://elib.hcmuaf.edu.vn/contents.php?ids=8831&ur=elib
12. Theo báo www.chuyennhanong.com.vn
http://www.vinhphucnet.vn/ttkhcn/TTCN/KythuatnuoiONGlaymat.doc
13. By Everett Oertel, http://www.beesource.com/resources/usda/nectar-
and-pollen-plants/
14. http://www.wattpad.com/402431-ky-thuat-nuoi-ong-noi-lay-mat