Đọc truyện ngắn chiếc lược ngà của
nguyễn quang sáng Câu chuyện viết về tình cha con của những người kháng chiến, những người
cách mạng. Nhưng đó cũng là tình phụ tử muôn đời.
Truyện không dài, tình tiết không li kì, tư tưởng cũng không phức tạp. Nó chân
thực và giản dị, vì thế mà cảm động. Ấy là cốt cách của một truyện hay.
Truyện nói đến ba nhân vật: một người con và hai người cha. Truyện viết về
hai cuộc gặp gỡ ngắn ngủi, éo le: cuộc gặp gỡ đầu tiên mà cũng là cuối cùng của cô
con gái với cha mình và cuộc gặp gỡ cũng của người con ấy với bạn chiến đấu của
người cha đã hi sinh.
Truyện xoay quanh một kỉ vật đơn sơ mà vô giá, chính nó đã nối hai cuộc gặp
gỡ với ba con người: chiếc lược ngà. Nhưng vang vọng suốt cả câu chuyện, suốt
những quãng đời, suốt những cuộc đời ấy chỉ có một tiếng kêu, một tiếng kêu bình dị
mà thiêng liêng bậc nhất của cõi đời này: Ấy là tiếng Ba.
Nhìn từ tình huống truyện, Chiếc lược ngà là một truyện ngắn không chỉ có
một tình huống duy nhất mà có hai tình huống, mỗi tình huống xoay quanh một cuộc
gặp gỡ. Mỗi tình huống ấy là hạt nhân của một truyện nhỏ mà ta có thể gọi thành tên:
truyện nhỏ thứ nhất có thể gọi là Cái thẹo của cha, truyện nhỏ thứ hai là Chiếc lược
cho con. Truyện thứ nhất làm tiền đề cho truyện thứ hai. Hai truyện nhỏ liên hoàn tạo
thành một truyện lớn hoàn chỉnh.
Đó là dạng tình huống giàu kịch tính. Vì thế cũng có thể xem Chiếc lược ngà
như một vở kịch nhỏ gồm hai màn khá rõ rệt. Mỗi màn là một cuộc gặp gỡ éo le mà
cảm động.
* *
*
Hãy nói về cuộc gặp gỡ thứ nhất. Khi ấy, nhân vật Thu còn là một cô bé. Người

lúc ấy, mới nhập vào người đang xưng ba có vết thẹo dài đây. Đã vỡ lẽ, thì lòng yêu
ba nhân lên gấp bội. Nhưng muộn quá, đúng lúc ba từ giã lên đường, nó mới có thể
gọi ba. Tiếng ba vỡ ra từ sâu thẳm lòng cô bé. Cái tiếng mà ba nó đã chờ đợi suốt chín
năm trời xa con, đã chờ đợi suốt mấy ngày trời về bên con, ông đã tưởng chẳng thể
còn được nghe, thì bất ngờ, nó thét lên. Nó vỡ ra, còn lòng người đọc thì nghẹn lại.
Người cha không cầm nổi nước mắt vì bất ngờ, vì sung sướng, vì thương yêu và vì cả
sự éo le của tình cảm nữa: Nhưng thật lạ lùng, đúng lúc ấy, tình cha con như bỗng nổi
dậy trong người nó, trong lúc không ai ngờ đến thì nó bỗng kêu thét lên:
- Ba… Ba!
Tiếng kêu của nó như tiếng xé, xé sự im lặng và xé cả ruột gan mọi người,
nghe thật xót xa. (…). Nó vừa ôm chặt lấy cổ ba nó vừa nói trong tiếng khóc:
- Ba! Không cho ba đi nữa! Ba ở nhà với con!
Ba nó bế nó lên. Nó hôn ba nó khắp mọi nơi. Nó hôn tóc, hôn cổ, hôn vai và
hôn cả vết thẹo dài trên má của ba nó nữa. Đối với người cha ấy, đó là tiếng gọi ba
đầu tiên và cũng là những tiếng cuối cùng ông nghe được từ con!
Có thể còn kể thêm nhiều nét tính cách khác ở nhân vật Thu, nhưng đây là vẻ
đẹp cốt lõi của hình tượng nhân vật này khi còn là một cô bé.
Còn người cha, ông cũng có nhiều nét đẹp khác như chiến đấu ngoan cường,
trung thành với cách mạng, gắn bó với quê hương, đồng chí, đồng đội… Nhưng vẻ
đẹp nổi bật nhất được tô đậm ở đây chính là tình phụ tử. Những ngày chưa được gặp
con, người cha ấy khổ sở nôn nao bao nhiêu, thì giây phút được nhìn thấy con, ông
càng vồ vập, cuống quýt bấy nhiêu. Và khi con không nhận mình ngay, ông đã đau
khổ và kìm nén đau khổ như thế nào. Tuy nhiên, tất cả những biểu hiện ấy chỉ là thứ
yếu. Điều cảm động nhất là việc tự tay làm chiếc lược ngà cho con gái. Ba về! Ba mua
cho con một cây lược nghe ba, đó là mong ước đơn sơ của đứa con gái bé bỏng trong
giây phút cha con từ biệt. Nhưng đối với người cha ấy, đó là mong ước đầu tiên mà
cũng là duy nhất. Cho nên, nó cứ thôi thúc trong lòng. Kiếm cho con cây lược, trở
thành bổn phận của người cha, thành tiếng gọi cầu khẩn của tình phụ tử trong lòng.
Ông đã làm công việc ấy bằng tất cả sức mạnh và sự cố gắng của tình phụ tử. Ông đã
ngồi bật dậy như bỗng lóe lên một sáng kiến lớn: làm lược cho con bằng ngà voi. Có

Cuộc gặp gỡ thứ hai vừa tất yếu vừa tình cờ. Tất yếu vì sớm muộn gì rồi cũng
sẽ diễn ra. Còn tình cờ vì cả bác Ba lẫn cô Thu đều không thể ngờ rằng họ gặp gỡ trên
đường chiến đấu và lại cũng trong thời khắc ngắn ngủi thế. Trước kia, Thu không
nhận ba vì nhầm vết thẹo. Còn bây giờ cũng có một thoáng không nhận vì nghĩ rằng
bác Ba đã nhầm. Nhưng thực ra chẳng có ai nhầm! Người cần trao cây lược, bác Ba đã
tìm thấy.
Nếu trong những ngày mang chiếc lược, sự cẩn trọng nâng niu đã thực sự khiến
bác Ba trở thành một người cha, thì giờ đây khi nhìn cô bé Thu, tình cha con đang
dâng lên trong Bác: Thấy cháu nhìn ngắm cây lược, tim tôi nhói đau. Tôi biết cháu
đang bàng hoàng trước hạnh phúc bất ngờ. Tôi không muốn làm gì xao động đến hạnh
phúc của cháu, tôi thấy cần phải nói dối :
- Ba cháu vẫn khỏe, ba cháu không về được, nên gửi cho bác (…)
Nhìn cháu tôi bỗng buột miệng :
- Thôi, ba đi nghe con!
Tôi không nghe cháu đáp lại, chỉ thấy đôi môi tái nhợt của cháu mấp máy.
Trong cuộc chia tay thứ nhất, tiếng ba của bé Thu kêu thét lên xé tan sự im
lặng, xé cả gan ruột mọi người, đó là tiếng gọi ba của một đứa trẻ. Còn trong cuộc
chia tay thứ hai này, tôi không nghe cháu gọi tôi là ba. Nhưng những lúc nằm một
mình, nhớ lại thì tôi nghe tiếng gọi ba của cháu và tiếng ba như vang lên từ trong tâm
tôi. Ấy là tiếng gọi ba của một người lớn. Một tiếng ba ngây thơ, bồng bột, và một
tiếng ba mặn mà, từng trải của những người đã chịu đựng mất mát hy sinh. Tiếng ba
nào cũng chân tình và tự nhiên bởi nó buột ra từ trong tâm khảm con người. Tình phụ
tử cao đẹp cứ truyền qua g ngực những người cha như một dòng máu bất tận. Và
tình cha con cũng dào dạt muôn đời bất diệt trong lòng những đứa con. Tình người
thiêng liêng ấy không kẻ thù nào có thể tiêu diệt được, trái lại, nó càng sáng đẹp hơn,
bền bỉ hơn trong đạn bom tàn phá. Đó chẳng phải là điều sâu kín nhất mà truyện ngắn
Chiếc lược ngà muốn gửi đến mỗi người đọc chúng ta hay sao?