Đọc hiểu truyện ngắn "Chiếc lược
ngà" của Nguyễn Quang Sáng

I -TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả:

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng sinh năm 1932, quê ở huyện Chợ Mới,
tỉnh An Giang. Trong thời kì kháng chiến chống Pháp, ông tham gia bộ
đội, hoạt động ở chiến trường Nam Bộ. Từ sau năm 1954, tập kết ra
Bắc, Nguyễn Quang Sáng bắt đầu viết văn. Trong thời kì kháng chiến
chống Mĩ, ông trở về Nam Bộ tham gia kháng chiến và tiếp tục sáng tác
văn học.

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng viết nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu
thuyết, kịch bản phim và hầu như chỉ viết về cuộc sống và con người
Nam Bộ trong hai cuộc kháng chiến cũng như sau hoà bình.

Lối viết của Nguyễn Quang Sáng giản dị, mộc mạc, nhưng sâu sắc, viết
để "phục phụ ngay. Để đánh trả lại kẻ thù từng miếng, từng nhát thật
sâu". Ông đã khắc hoạ những hình ảnh chân thực, đẹp đẽ của những
con người miền Nam kháng chiến. Đó là hình ảnh những người dân Sài
Gòn đánh địch ngoan cường theo "kiểu Sài Gòn" (Chị Nhung, Sài Gòn
dưới tầng khói), đó là những người nông dân đồng bằng sông Cửu Long
như anh Bảy Ngàn bình thản ngồi hút thuốc sau khi quần nhau lần hút
chết với giặc (Một chuyện vui), hay anh Ba Hoành trong quán rượu ven
sông và âm thầm chuẩn bị lực lượng cho ngày đồng khởi, Trong những
năm tháng kháng chiến, tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng đã có tác
dụng to lớn trong việc cổ vũ, động viên sức chiến đấu mạnh mẽ của
nhân dân miền Nam, củng cố niềm tin yêu của cả nước đối với đồng
bào nơi thành đồng tổ quốc.



Đây là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang
Sáng. Bằng nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật đặc sắc và xây dựng tình
huống bất ngờ, tác giả đã thể hiện một cách cảm động tình cha con của
ông Sáu và bé Thu.

3. Tóm tắt:

Ông Sáu đi kháng chiến, khi có dịp trở lại thăm nhà thì con gái đã lên
tám tuổi. Bé Thu không nhận ra cha vì vết sẹo trên má làm ông Sáu
không giống như trong bức ảnh chụp chung với má mà bé Thu đã biết.
Đến khi em nhận ra cha thì cũng là lúc ông Sáu phải ra đi. Vào khu căn
cứ, nhớ lời con, ông Sáu đã làm được một chiếc lược bằng ngà voi để
tặng con nhưng ông đã bị hi sinh trong một trận càn. Trước khi nhắm
mắt, ông chỉ còn kịp trao cây lược cho một người bạn.

II - GIÁ TRỊ TÁC PHẨM

Chiếc lược ngà (1966) là một trong những truyện ngắn xuất sắc thời kì
chống Mĩ. Với một tình huống độc đáo, câu chuyện cảm động về tình
cha con đã phản ánh sâu sắc tình cảm con ng¬ười trong hoàn cảnh éo
le của chiến tranh. Đoạn trích từ "Các bạn! Mỗi lần nhìn thấy cây lược
ngà nhỏ ấy " cho đến "Đến lúc ấy, anh mới nhắm mắt đi xuôi." thể
hiện rõ chủ đề tư tưởng cũng như những đặc sắc nghệ thuật của tác
phẩm.
Nguyễn Quang Sáng đã rất thành công khi xây dựng được một cốt
truyện đầy tính bất ngờ, có sức cuốn hút ngư¬ời đọc. Tình huống không
chịu nhận ba của bé Thu là bất ngờ đầu tiên. Anh Sáu đi kháng chiến
chống Pháp từ khi đứa con duy nhất của anh chư¬a đầy một tuổi. Từ đó
hai ba con chư¬a hề gặp lại nhau, cho đến khi kháng chiến kết thúc, anh

"trổng" và chi tiết chắt nước cơm đã khắc hoạ nổi bật sự đáo để hồn
nhiên của bé Thu. Đặc biệt là chi tiết bé Thu hất đổ cả chén cơm khi anh
Sáu gắp cho nó cái trứng cá. Bị ba đánh, tưởng đâu "con bé sẽ lăn ra
khóc, sẽ giẫy, sẽ đạp đổ cả mâm cơm, hoặc sẽ chạy vụt đi. Nhưng
không, nó ngồi im, đầu cúi gằm xuống. Nghĩ thế nào nó cầm đũa, gắp lại
cái trứng cá để vào chén, rồi lặng lẽ đứng dậy, bước ra khỏi mâm".
Đành rằng trẻ con chỉ tin vào những gì chúng thấy, đành rằng bé Thu
không thể biết được sự ác nghiệt của bom đạn là thế nào, và nó có cách
suy nghĩ theo kiểu trẻ con của nó, nhưng phải thừa nhận rằng cô bé này
có một cá tính mạnh mẽ. Sự bướng bỉnh, gan góc đến kì lạ của bé Thu
sau này trở thành lòng dũng cảm, sự lanh lợi của cô giao liên Thu.
Nh¬ưng lẽ nào ở bé Thu chỉ là sự bướng bỉnh, gan góc đến đáo để?
Không hề giản đơn như vậy, trong buổi sáng cha nó lên đường:

"Con bé như bị bỏ rơi, lúc đứng vào góc nhà, lúc đứng tựa cửa và cứ
nhìn mọi người đang vây quanh ba nó. Vẻ mặt của nó có cái gì hơi khác,
nó không bướng bỉnh hay nhăn mày cau có nữa, vẻ mặt nó sầm lại
buồn rầu, cái vẻ buồn trên gương mặt ngây thơ của con bé trông rất dễ
thương. Với đôi mi dài uốn cong, và như không bao giờ chớp, đôi mắt
nó như to hơn, cái nhìn của nó không ngơ ngác, không lạ lùng, nó nhìn
với vẻ nghĩ ngợi sâu xa."

Cho đến khi nghe tiếng kêu thét lên: "- Ba a a ba!" thì mọi người
mới vỡ lẽ ra rằng nó thèm được gọi ba như thế nào, "Tiếng kêu của nó
như tiếng xé, xé sự im lặng và xé cả ruột gan mọi người, nghe thật xót
xa. Đó là tiếng "ba" mà nó cố đè nén trong bao nhiêu năm nay, tiếng
"ba" như vỡ tung ra từ đáy lòng nó, nó vừa kêu vừa chạy xô tới, nhanh
như một con sóc, nó chạy thót lên và dang hai tay ôm chặt lấy cổ ba
nó.". Bé Thu là đứa trẻ giàu tình cảm. Thái độ của bé Thu với ba trái
ngược trong những ngày đầu khi ông Sáu về thăm nhà và lúc ông sắp ra


Câu chuyện được kể từ ngôi thứ nhất, người kể chuyện xưng "tôi" có
mặt và chứng kiến toàn bộ câu chuyện giữa cha con anh Sáu. Đoạn trích
bắt đầu với hình ảnh chiếc l¬ược ngà, khép lại cũng với hình ảnh chiếc
lược ngà. Người kể chuyện kể lại câu chuyện cảm động đã xảy ra, khi
anh còn chưa thực hiện được ý nguyện cuối cùng của anh Sáu trước lúc
hi sinh: trao lại tận tay con gái kỉ vật của người cha. Người cha ấy đã vui
mừng "hớn hở như trẻ được quà" khi kiếm được khúc ngà để làm lược
tặng con gái như lời hứa lúc ra đi. Anh "cưa từng chiếc răng lược, thận
trọng, tỉ mỉ và cố công như người thợ bạc.[ ] anh gò lưng, tẩn mẩn
khắc từng nét: "Yêu nhớ tặng Thu con của ba"". Nơi rừng sâu, tất cả nỗi
nhớ, tình thư¬ơng yêu con của anh dồn cả vào công việc ấy, chiếc lược
ấy. Người cha nâng niu chiếc lược ngà, ngắm nghía nó, mài lên tóc cho
cây lược thêm bóng thêm mượt, "Cây lược ngà ấy chưa chải lược mái
tóc của con, nhưng nó như gỡ rối được phần nào tâm trạng của anh".
Chiếc lược ngà như là biểu tượng của tình thương yêu, săn sóc của
người cha dành cho con gái, cho dù đến khi không còn nữa anh chưa
một lần được chải tóc cho con. Người kể chuyện, đồng đội của ông Sáu
đã bộc lộ một sự đồng cảm và xúc động thực sự khi kể lại câu chuyện.
Có lẽ, không ai hiểu nhau hơn những người đồng đội, gần nhau hơn
những ngư¬ời đồng đội. Cho nên, sau này, khi trao tận tay Thu chiếc
lược , giữa thu và người đồng đội của cha mình nảy nở một tình cảm
giống như tình cha con.

Đoạn trích Chiếc lược ngà đã đạt được giá trị sâu sắc cả về nội dung và
hình thức biểu đạt. Hình tượng chiếc lược ngà và câu chuyện giữa hai
cha con người cán bộ cách mạng sẽ còn gây được xúc động lâu bền
trong lòng người đọc.