Hát Then - món ăn tinh
thần của người Tày, Tuyên
Quang

Không biết từ bao giờ mà hát Then đã trở thành món ăn tinh thần, có ảnh hưởng
sâu sắc đến đời sống sinh hoạt văn hoá của người Tày ở Tuyên Quang.

Đặc sản văn hóa dân gian
Trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang hầu như huyện nào, nơi nào cũng có hát Then,
nhưng vùng hát Then đậm đặc, được duy trì và bảo tồn nguyên giá trị chủ yếu ở
các huyện Chiêm Hóa, Nà Hang và Lâm Bình.
Then là những khúc hát, điệu múa thuộc thể loại dân ca nghi lễ, phong tục từ lâu
đời của dân tộc Tày. Then xuất phát từ chữ “Thiên” - tức là Trời. Bởi vậy, điệu hát
Then vẫn được người Tày tỉnh Tuyên Quang coi là điệu hát thần tiên và thường
được sử dụng trong các nghi lễ: Cầu mùa, cầu yên, cấp sắc
Nguồn gốc của hát Then hiện chưa có sự thống nhất. Có người thì cho rằng Then
xuất hiện từ thời nhà Mạc. Quân nhà Mạc thua trận, Vua suy nghĩ quá nhiều sinh
ốm. Các quần thần biết Vua ốm do tư tưởng chứ không phải do bệnh tật nên cử đội
nhạc hát cung đình tổ chức múa hát Then suốt 3 ngày 3 đêm, Vua thấy vui và khỏi
bệnh. Từ đó ai ốm đều tìm những người biết hát múa Then đến biểu diễn… còn
theo người già kể lại và sách chép ra của người đã quá cố, những người am hiểu về
Then, như cố nghệ nhân Ma Thanh Cao, ở xã Tri Phú, cố nghệ nhân Hà Phan, ở xã
Tân An (Chiêm Hóa), ông Nguyễn Mạnh Thẩm, ở xã Thanh Tương (Nà Hang), thì
Then xuất hiện từ thời Phùng Hưng (thế kỷ thứ VIII)… Dẫu chưa có sự thông nhất
về nguồn gốc, nhưng trong nhiều thế kỷ qua, hát Then là món ăn tinh thần không
thể thiếu của đồng bào dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang.

Hát then là món ăn tinh thân không thể thiếu của người dân tộc
Tày

một cách đầy đủ, trọn vẹn nhất.
Nhóm Then lễ hội là những khúc hát khích lệ tinh thần mọi người thêm phấn chấn,
vui vẻ, xua tan phiền muộn, cực nhọc vất vả trong cuộc sống, lao động sản xuất để
thỏa mãn ước vọng về một cuộc sống đầy đủ hơn, muôn vật sinh linh. Nhóm Then
lễ hội thường được sử dụng trong các nghi lễ: Lễ cầu mùa, lễ vào nhà mới, lễ cấp
sắc, lễ cốm. Then lễ hội gồm nhiều cung, phủ: Giải uế, khảm hải (vượt biển), tứ
bách hoặc phủ thu quạt, pụt luông (chúa của thần nông), nhà phép, hội đồng, tam
bảo, chợ tam quang, vua cha
Bên cạnh đó, có thể nói Then còn là tổng hợp các bộ môn văn học, nghệ thuật dân
gian. Trong then có các thể loại truyện (thần thoại, cố tích, truyền thuyết, ngụ
ngôn). Nhiều tích truyện có nội dung giải thích nguồn gốc một sộ sự vật, hiện
tượng về vũ trụ, thiên nhiên… cách giải thích đơn giản, mộc mạc, nhưng khá ly kỳ,
phản ánh thế giới quan của người Tày xưa.
Ngày xưa, hát Then chỉ dùng để cúng bái, giao tiếp với thần linh trong các cuộc lễ
như: lễ khẩu mẩu (lễ cốm), lễ cấp sắc, lễ cầu mùa, cầu mưa người ta có thể hát cả
giờ đồng hồ, đôi khi là thâu đêm. Còn bây giờ ngoài những làn điệu Then cổ còn
giữ lại thì các bài Then mới chủ yếu là bài hát ca ngợi quê hương, tình yêu đôi lứa,
tình yêu lao động.
Hát Then Tuyên Quang và các tỉnh vùng Việt Bắc đang được chuẩn bị lập hồ sơ đề
nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể thế giới cần bảo vệ khẩn
cấp. Đây là cơ hội lớn để di sản văn hóa dân tộc Tày Tuyên Quang được cả thế giới
biết đến. Song cũng đặt ra đối với Tuyên Quang những thách thức không nhỏ trong
việc bảo tồn, phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật di sản văn hóa dân gian độc
đáo này.