B GIÁO DC VÀ ÀO TO
I HC THÁI NGUYÊN
yøx NGUYN TH QUNH HOA

NGHIÊN CU THC TRNG Ô NHIM MÔI TRNG,
MT S BNH LIÊN QUAN VÀ GII PHÁP CAN THIP
I VI H GIA ÌNH CHN NUÔI LN
TI PHÚ BÌNH - THÁI NGUYÊN LUN ÁN TIN S Y HC


1. PGS.TS.  VN HÀM
2. PGS.TS. TRN VN TP

THÁI NGUYÊN - 2010
A

iLỜI CAM ðOAN
Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số
liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng ñược ai công bố
trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nguyễn Thị Quỳnh Hoa


ðặc biệt, tôi vô cùng cảm ơn sự giúp ñỡ quý báu của ðảng ủy, Ủy ban
nhân dân, các ban ngành ñoàn thể, các y bác sỹ phòng y tế huyện Phú Bình,
ðảng ủy, Ủy ban nhân dân, các ban ngành ñoàn thể, các y bác sỹ, y tế thôn bản
trạm y tế cùng toàn thể nhân dân xã Thanh Ninh, xã Kha Sơn, xã Dương Thành
ñã hợp tác, giúp ñỡ tôi trong thời gian nghiên cứu ở ñịa phương.
Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô, ñồng nghiệp của Bộ môn Sức khỏe
nghề nghiệp, các bộ môn thuộc khoa Y tế công cộng, Bộ môn Ký sinh trùng, Bộ
môn Da liễu - Trường ðại học Y Dược Thái Nguyên, Bệnh viện ða khoa Trung
ương Thái Nguyên, Trung tâm phòng chống da liễu - HIV/ADS - Thái Nguyên,
Bệnh viện Mắt - Thái Nguyên, Khoa chăn nuôi thú y - Trường ðại học Nông
Lâm Thái Nguyên, Viện khoa học và sự sống - ðại học Thái Nguyên ñã hỗ trợ
tôi về tài liệu, tư vấn chuyên môn trong quá trình triển khai các hoạt ñộng nghiên
cứu của ñề tài luận án.
Cuối cùng, tôi xin chia sẻ thành quả ñạt ñược ngày hôm nay với cha mẹ
tôi, chồng con tôi, các anh chị tôi, các em tôi và những người thân trong gia ñình
ñã có những ñộng viên, ñóng góp quý báu và hiệu quả cho sự thành công của
luận án này.
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 10 năm 2010
Nguyễn Thị Quỳnh Hoa

iii

MỤC LỤC
Trang

Trang phụ bìa

Lời cam ñoan
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4
1.1. Môi trường chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4
1.1.1. ðặc ñiểm môi trường chăn nuôi
. . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4
1.1.2. Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6
1.2. Bệnh ở người chăn nuôi và bệnh lây từ lợn sang người
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
. .
10

1.2.1. Một số bệnh thường gặp ở người chăn nuôi

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10

1.2.2. Bệnh từ lợn lây sang người

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16



2.1.2. ðịa ñiểm nghiên cứu

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
26

2.1.3. Thời gian nghiên cứu

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
28

2.2. Phương pháp nghiên cứu

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
28

2.2.1. Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29

2.2.2. Nội dung nghiên cứu
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

34

2.2.3. Phương pháp thu thập số liệu
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

34

2.4.1. Mục tiêu can thiệp

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
44

2.4.2. Phương pháp ñánh giá hiệu quả can thiệp

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
44

2.5. Phương pháp xử lý số liệu

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
44

2.6. Phương pháp xử lý hạn chế sai số

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45

2.7. ðạo ñức trong nghiên cứu y học
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

45

CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
. . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46


54

3.2.1. Tỷ lệ mắc bệnh của người chăn nuôi trước can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . .

54

3.2.2. Kiến thức - thái ñộ - thực hành của người chăn nuôi về bệnh nấm da,
bệnh giun, bệnh lây từ lợn sang người

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
58

3.2.3. Kết quả nghiên cứu ñịnh tính về phòng bệnh cho người chăn nuôi lợn
tại ñịa ñiểm nghiên cứu
. . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
66

3.3. Xác ñịnh các vấn ñề lựa chọn ưu tiên can thiệp về môi trường chăn nuôi lợn
và dự phòng bệnh cho người chăn nuôi lợn
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. .
68

3.3.1. Kết quả nghiên cứu ñịnh lượng về lựa chọn ưu tiên can thiệp
. . . . . . . . .
68

3.3.2. Kết quả nghiên cứu ñịnh tính về lựa chọn ưu tiên can thiệp

3.4.5. Sự chấp nhận của cộng ñồng và khả năng duy trì hoạt ñộng can thiệp 82

CHƯƠNG 4. BÀN LUẬN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

84

4.1. Thực trạng ô nhiễm môi trường tại các hộ chăn nuôi lợn
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

84

4.1.1. Kết quả ño môi trường tại các hộ chăn nuôi lợn trước can thiệp
. . . . . . .
84

4.1.2. Thực trạng chăn nuôi lợn trước can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

88

4.1.3. Thực trạng về KAP của người chăn nuôi lợn về phòng ô nhiễm môi
trường chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

89


99

4.4.2. Hoạt ñộng can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

99

4.4.3. ðặc ñiểm của mô hình can thiệp
. . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
100

4.4.4. ðánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

100

4.4.5. Sự chấp nhận của cộng ñồng và khả năng duy trì hoạt ñộng can thiệp 104

KẾT LUẬN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
106

ðỀ NGHỊ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

108

MTLð Môi trường lao ñộng
n Cỡ mẫu
OiE World Organisation for Animal Health (Tổ chức thú y thế giới)
ONMTCN Ô nhiễm môi trường chăn nuôi
PB Phòng bệnh
SCT Sau can thiệp
SL Số lượng
TB Trung bình
TCCN Tiêu chuẩn chuồng nuôi
TCCP Tiêu chuẩn cho phép
TCKK Tiêu chuẩn không khí
TCT Trước can thiệp
TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam
TT- GDSK Truyền thông giáo dục sức khỏe
UNICEF United Nation Children’s Fund (Quỹ nhi ñồng Liên Hiệp Quốc)
VK Vi khuẩn
VKH Vi khí hậu
VSV Vi sinh vật
YTTB Y tế thôn bản
WHO World Health Organization (Tổ chức Y tế thế giới) vii

DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 2.1. Nội dung nghiên cứu
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

34

chăn nuôi
trước can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48

Bảng 3.4. Qui mô chăn nuôi lợn của hộ chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . .
49

Bảng 3.5. Các loại hình thu gom phân và nước tiểu của lợn
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
49

Bảng 3.6. Nguồn nước sử dụng cho chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
50

Bảng 3.7.
Kiến thức của người chăn nuôi về phòng ô nhiễm môi trường chăn
nuôi lợn
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
50

Bảng 3.8.
Thái ñộ của người chăn nuôi lợn về phòng ô nhiễm môi trường chăn
nuôi lợn
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51


54

Bảng 3.14.

Tỷ lệ mắc bệnh da ở người chăn nuôi ở 3 xã tại thời ñiểm nghiên
cứu trước can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

55

Bảng 3.15.

Tỷ lệ nhiễm trứng giun ñường ruột của người chăn nuôi trước can thiệp
.

56

Bảng 3.16.

ðiểm trung bình kiến thức của người chăn nuôi về bệnh nấm da,
bệnh giun ñường ruột, bệnh lây từ lợn sang người
. . . . . . . . . . . . . . . . .
58

Bảng 3.17.

ðiểm trung bình thực hành của người chăn nuôi lợn về phòng
bệnh nấm da, phòng bệnh giun ñường ruột, phòng bệnh lây từ lợn
sang người
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

nhóm có nhiễm giun và không nhiễm giun
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
62

Bảng 3.22.

So sánh thực hành của người chăn nuôi lợn về phòng bệnh giun
giữa nhóm có nhiễm giun và không nhiễm giun
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63

Bảng 3.23.

Kiến thức của người chăn nuôi lợn về phòng bệnh lây từ lợn sang người64

Bảng 3.24.

Thực hành của người chăn nuôi lợn về phòng bệnh lây từ lợn sang người65

Bảng 3.25.

Bảng tổng hợp về ñiều kiện môi trường, tỷ lệ mắc bệnh da, bệnh giun
và KAP của người chăn nuôi về môi trường chăn nuôi và phòng bệnh


i chăn nuôi do
các nguồn lực và ñối tượng phụ trợ thực hiện trong 24 tháng can thiệp

72

Bảng 3.30.

Kiến thức, thái ñộ, thực hành của người chăn nuôi lợn về phòng ô
nhiễm môi trường chăn nuôi ở các nhóm nghiên cứu trước và sau
can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
73

Bảng 3.31.

Kiến thức của người chăn nuôi lợn về ủ phân lợn ở các nhóm nghiên
cứu trước và sau can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

74

Bảng 3.32.

Thực hành của người chăn nuôi lợn về ủ phân ở các nhóm nghiên
cứu trước và sau can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

74

Bảng 3.33.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
78

Bảng 3.37.

Tỷ lệ trứng giun trong ñất ở các nhóm nghiên cứu trước và sau
can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

79

Bảng 3.38.

Kết quả các loại hình thu gom phân và nước tiểu của lợn ở nhóm
can thiệp
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
80

Bảng 3.39.

Tình hình mắc bệnh nấm da của người chăn nuôi ở nhóm can thiệp

và nhóm ñối chứng
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
81

Bảng 3.40.

Tình hình nhiễm trứng giun ñường ruột của người chăn nuôi ở
nhóm can thiệp và nhóm ñối chứng
x
DANH MỤC CÁC HÌNH
Trang
Hình 1.1.

Sơ ñồ nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . .

7
Hình 2.1.

Bản ñồ hành chính huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên
. . . . . . . . . . . . .


Hình 3.2.

Tỷ lệ mắc bệnh da của người chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
56

Hình 3.3.

Tỷ lệ ñơn nhiễm và ña nhiễm trứng giun trong phân của người

chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

57

Hình 3.4.

Tỷ lệ một số bệnh của người chăn nuôi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

57

Hình 3.5.

Kiến thức, thực hành phòng bệnh nấm da
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
61

Hình 3.6.

Ngi lao đng nông nghip nói chung và lao đng chn nuôi nói riêng
luôn phi đi mt vi nhng vn đ môi trng và sc khe. Môi tr
ng sng
ca ngi dân không nhng ô nhim ti khu vc thành th mà còn ngay c các
vùng nông thôn cng b ô nhim nghiêm trng nh ngi nông dân s dng các
loi hóa cht tr sâu, cht thi t chn nuôi gia súc.
T chc nông lng th gii (FAO) cho rng chn nuôi đang đc coi là
mt ngành gây ô nhim ln. Nghiên cu ca Chenard và cs (2003) [70] cho thy
nng đ các cht khí là H
2
S và NH
3
, CO
2
tng cao  nhng ni m thp, trng,
trong phân ln không đc x lý đúng quy trình. Humenik và cs (2004) [87],
nc thi ra t khu vc chn nuôi ln làm tng hàm lng NO
x
. Kt qu nghiên
cu ca Hur và cs (2004) [88] cho thy cht thi do ln thi ra trên toàn cu có
ti 65% lng Nitdioxít (N
2
O), 9% lng khí CO
2
, 37% lng khí methane
(CH
4
) - khí có kh nng gi nhit cao gp 23 ln khí CO
2
, chn nuôi ln làm

 nc ta, sn xut nông nghip trong đó có chn nuôi đang là nn tng
c
a nn kinh t xã hi. Chn nuôi h gia đình là mô hình thng gp và mang li
nhiu li ích cho nông dân, tuy nhiên cng cha nhiu nguy c tim n ô nhim
môi trng và có nh hng đn sc khe cho cng đng. Vn đ nghiên cu v
môi trng chn nuôi ln ti các h gia đình và các bnh liên quan đn ngi
chn nuôi ln còn ít nghiên cu đ cp ti. ng thi, các vn
đ v ci thin
môi trng chn nuôi, nâng cao kin thc thái đ thc hành v phòng ô nhim
môi trng chn nuôi và phòng bnh cho ngi chn nuôi còn ít đc quan tâm.
Xut phát t nhu cu thc t, vi mong mun đóng góp cho công tác bo v môi
trng và thc hin tt chin lc chm sóc sc khe, chúng tôi tin hành đ tài:
“Nghiên cu thc trng ô nhim môi trng, mt s bnh liên quan
và gi
i pháp can thip đi vi h gia đình chn nuôi ln ti Phú Bình -
Thái Nguyên” nhm mc tiêu:
1. Mô t thc trng ô nhim mt s yu t môi trng ti các h chn
nuôi ln.
2. Xác đnh t l mc mt s bnh có liên quan đi vi ngi chn nuôi ln.
3. ánh giá hiu qu ca mt s gii pháp can thip ti các h gia đình
chn nuôi ln.

- 3 -
Ý ngha khoa hc ca đ tài:
-  tài b sung thêm d liu khoa hc v mc đ ô nhim môi trng ti
các h gia đình chn nuôi ln.
-  tài đã xác đnh đc c cu bnh  ngi chn nuôi ln: bnh nm
da, nhim giun đng rut, là hai bnh có t l mc cao trong cng đng chn
nuôi ln.
Ý ngha thc tin ca

CHNG 1
TNG QUAN TÀI LIU
1.1. Môi trng chn nuôi
Môi trng lao đng (MTL) chn nuôi tn ti các yu t vi khí hu bt
li, khí đc (CO
2
, NH
3
, H
2
S), bi, vi sinh vt gây bnh. Nghiên cu ca Smith
P.T và cs (2008) [112], Tajik M và Minkler M (2006) [115] cho thy lao đng
th công nng nhc là ph bin, nguy c chn thng, nguy c lây nhim cao
bi các vi sinh vt và các yu t sinh hc có hi gây nh hng đn sc khe
ngi lao đng nông nghip.
1.1.1. c đim môi trng chn nuôi
1.1.1.1. Các yu t vi khí hu
Vi khí hu bao gm các yu t nh nhit đ, đ
m, bc x nhit, vn tc
gió [9], [18]. Các yu t vi khí hu bt li s có nh hng đn sc khe ca
ngi tip xúc vi các yu t đó.
Nhit đ không khí: nhit đ không khí có liên quan mt thit ti quá
trình phát sinh và phát trin đi vi mt s côn trùng, vi trùng gây bnh [19],
[34]. Nhit đ không khí có nh hng ti vt nuôi. Trong chn nuôi, khi môi
trng không khí khc nghit s
 nh hng không tt ti s phát trin vt nuôi.
Không khí chung nuôi là tiu khí hu chung nuôi [61].
 m không khí: là mt đi lng ch s có mt ca hi nc trong
không khí. Nhit đ và đ m không khí có mi quan h mt thit vi nhau.
Nhit đ cao và đ m cao (nóng m) gây cn tr quá trình thi nhit, c th tích

nht là khí th ra ca ngi, các sinh vt th ra hoc là khi đt cháy cácbon [19],
[31].  các chung nuôi không đm bo k thut: ly li, m t, kín gió…
lng CO
2
tng cao do s phân gii ca vi sinh vt vi các cht thi và s thi ra
qua hô hp ca gia súc. Nng đ CO
2
trong môi trng không khí cao có th gây
kích thích đng hô hp trên, gây tng tit khí ph qun, co tht c trn ca khí
ph qun, gây viêm ph qun. Trong môi trng có nng đ CO
2
cao làm tng
nhit đ không khí s gây hin tng hiu ng nhà kính. T l CO
2
là mt ch s
quan trng trong đánh giá s ô nhim chung nuôi. Nu lng CO
2
tng 0,01%
đã nh hng ti hô hp ca vt nuôi rõ rt. Khi lng CO
2
trong chung nuôi
lên ti 1% hô hp ca vt nuôi tng làm cho gia súc th sâu [61].
nh hng ca NH
3
: amoniac là mt cht khí kim tính, có đ hoà tan
trong nc cao, có mùi đc bit, kích thích mnh. Amoniac có mt trong môi
trng có ngun gc t các quá trình chuyn hóa, nông nghip, công nghip và
t kh trùng nc bng chloramine. Chn nuôi gia súc quy mô ln có th làm
gia tng lng ammoniac trong nc b mt. Amoniac có trong nc là th hin
s ô nhim do cht thi đng vt, nc cng và kh nng nhim khun. Nghiên

thng xác đnh tng s vi sinh vt hiu khí trong môi trng không khí và môi
trng nuôi cy là môi trng thch thng. Môi trng chung tri b ô nhim
là do vi sinh vt t cht thi ca gia súc nh phân, nc tiu , chung tri m
t, bn ti. Vi sinh vt đ
c phát tán nh gió, nc, nng đ vi sinh vt có nhiu
trong đt, phát tán vào môi trng không khí [61].
1.1.1.4. Trng giun  trong đt
Do ngi chn nuôi có tp quán canh tác lc hu, s dng phân ti, v
sinh kém, không s dng bo h lao đng (BHL) khi tip xúc vi ngun cht
thi ca ln. Mt khác, còn do điu kin môi trng nh nhit đ cao, đ m
cao… to điu kin cho trng giun phát trin trong môi trng đt. T l nhim
trng giun trong đt ch yu là nhim trng giun truyn qua đt (giun đa, tóc,
móc)  v trí ly mu đt cnh h xí cao hn cnh chung ln. Nghiên cu v
mm bnh giun đng rut ti các h gia đình nông thôn  Pleiku và Kontum
ca Nguyn Vn Dng và cs (2007) [13] cho thy t l nhim giun trong đt
cnh nhà v sinh (71,27%) cao hn cnh chung ln (32,80%), p < 0,05.
1.1.2. Nguyên nhân gây ô nhim môi trng chn nuôi
Có rt nhiu nguyên nhân gây ô nhim môi trng do chn nuôi đc
trình bày  hình 1.1.

- 7 -

4
và các khí có thành phn
Oxytnit (NO
x
) do quá trình phân hy và đt cháy nguyên liu đã gây ô nhim
môi trng chn nuôi (ONMTCN) mt cách nghiêm trng.
Các yu t vi khí hu trong môi trng chn nuôi có nh hng ln đn
chn nuôi và sc khe ca ngi chn nuôi. Nghiên cu ca Banhazi T.M (2008)
[66] v điu kin môi trng  169 trang tri ln ti Queensland, phía Nam
Australia và trang tri ln ti Victoria,  phía tây Australia cho thy điu kin
Ô NHIM
MÔI TRNG
CHN NUÔI
Qun lý và x lý
cht thi lng
Qun lý và x lý
cht thi rn
Qun lý và x lý
cht thi khí
Ô nhim không khí
Ô nhim nc
Ô nhim đt
Qun lý, x lý cht thi
chn nuôi cha tt
Thói quen, phong tc,
tp quán ca ngi
chn nuôi
Ngi chn nuôi
thiu KAP
H thng chung tri

hoch x lý môi trng, không đánh giá tác đng ca môi trng khi sn xut,
các cht thi, khí đc và vi sinh v
t có hi trong môi trng cao hn mc cho phép
đã làm ô nhim, nh hng trc tip đn sc khe ngi chn nuôi và cng đng.
Theo Donham K.J (2000) [76], lao đng sn xut trong ngành chn nuôi
rt đa dng  nhiu hình thc t chc và phng thc, quy mô chn nuôi. Các
loi hình lao đng cng phc tp tim n nhiu nguy him do phi tip xúc vi
nhiu cht thi, hóa cht kh trùng Theo nghiên cu ca O'Brien S.B và cs
(2007) [108] môi trng chung tri m t, cùng vi các khí đc làm cho ngi
lao đng thng mc mt s bnh nh các bnh da, bnh giun đng rut, bnh
đng hô hp
Nghiên cu ca Ngowi H.A và cs (2008) [107], Kweon S.S và cs (2009)
[95] môi trng chn nuôi b ô nhim còn do ngi chn nuôi thiu kin thc,
thc hành v bo v môi trng. Do thói quen nh s dng phân gia súc cha 
đ th
i gian, không có thói quen s dng bo h lao đng khi chm sóc gia súc.
Mt phn do nhn thc ca ngi lao đng trong chn nuôi cha cao v nguy c
gây bnh. S quan tâm ca ngi chn nuôi, ngi s dng lao đng v BHL
cha cao, cn có các gii pháp phù hp giúp ngi lao đng gim thiu nguy c
mc bnh trong chn nuôi.
 Vit Nam, ô nhim môi trng do chn nuôi gây ra đang  mc báo
đng. Ô nhim do chn nuôi và đc bit là chn nuôi ln không ch làm ô nhim
không khí mà còn nh hng ti ngun nc và đt. Dch bnh cha khng ch,
chn th tràn lan, quy mô chn nuôi nh l và hu nh không có công ngh ch
bin cht thi. Cho đn nay, vic nghiên cu môi trng chn nuôi  nc ta
cha đc thc hin mt cách toàn din và có h thng. Có ít công trình nghiên
cu v môi trng ti các đim đn l. Theo Hoàng Kim Giao, nm 2007, c
nc có hn 61 triu tn phân vt nuôi thi ra, ch 40% đc x lý, còn li x ra
môi trng.


trng/500 ml, nc thi chn nuôi cha hàm lng COD (3916 mg/l) và BOD
(963mg/l). Trn Thanh Hà (2005) [15] nghiên cu điu kin lao đng trong chn
nuôi gia súc, gia cm cho thy công nhân chn nuôi gà, ln và bò sa chu tác
đng tng hp ca các yu t MTL xu và đc hi: vi khí hu gn nh ngoài
tri, các khí đc hi nh NH
3
, H
2
S, Fomaldehyt, bi tng hp, vi sinh vt  mc
cao. Nguyn Phú Ngc và cs (2007) [37] nghiên cu v tình hình chn nuôi thú
y  mt s nông h trang tri ti Hoài c, Thanh Trì, Hà Ni cho thy nc
thi đã qua x lý (có hm biogas) chim t l 10,22%, nc thi không qua x lý
là 89,01%, đi vi ngun phân thi ra qua hm biogas ch có 9,79%, lng phân
thi ra cng rãnh không qua x lý là 90,28%.
Nguyên nhân gây ONMTCN còn do vic qun lý và x lý cht thi chn
nuôi cha tt. Theo Nguyn Thc Hòa và cs (2008) [25], cha có bt k c s
chn nuôi nào trong s 10 trang tri chn nuôi ln và 5 trang tri chn gà đc
điu tra ti Hà Ni, Hà Tây, Ninh Bình, Bình Dng, ng Nai tin hành x lý
cht thi. H thng chung tri chn nuôi không đm bo theo quy đnh, điu
kin lao đng không đm bo cng là nguyên nhân gây ONMTCN.
Nghiên cu ca Nguyn Th Qunh Hoa,  Hàm (2009) [26] cho th
y
chn nuôi ti h gia đình, trung bình mi h gia đình chn nuôi ≥ 20 con/ la,

- 10 -
song h thng chung tri cha đm bo đúng yêu cu k thut nh kích thc
chung ln còn quá nh, nn chung không có lót vào mùa đông, không có h
thng rãnh nc thi chy riêng mà đ thng ra ao h. H thu gom cht thi ca
gia súc không có hoc có nhng cha đúng k thut.
Nm 2001, Trn Nh Nguyên và cs [40] đã nghiên cu v MTL ca

kin thc và thc hành cho ngi chn nuôi v bo v môi trng chn nuôi là
vic làm cn phi đc tin hành ngay.
1.2. Bnh  ngi chn nuôi và bnh lây t ln sang ngi
1.2.1. Mt s bnh thng gp  ngi chn nuôi
1.2.1.1. Bnh say nóng (hi chng quá nhit cp din): bnh thng xy
ra khi nhit đ không khí và đ m cao, ít gió, lao đng nng. Quá trình thi nhit
b cn tr gây tích nhit cao trên 38,5
0
C, có khi lên ti 39
0
- 40
0
C. Trng hp

- 11 -
nh, bnh nhân cm thy bi hoi toàn thân, nhc đu, chóng mt, cm giác khát
tng, bun nôn, tc ngc, khó th, da mt và toàn thân đ, da nóng, nhp nháp
m hôi, mch, nhp th tng.
1.2.1.2. Bnh say nng (bnh nht x): bnh xy ra trong điu kin có
nhiu tia bc x. Trong điu kin này 99% lng tia bc x gi  ngoài hp s,
ch
có 1% vào não làm tng nhit đ ca màng não dn đn xung huyt, phù n 
màng não.
Thông thng hin tng này là do bc x t ngoi, các bc x sóng
ngn. Trng hp nh: bnh nhân cm thy mt mi, u oi, chóng mt, hoa mt
ù tai; có th có nôn hoc bun nôn; da mt và da các vùng mu đ; thân nhit
bình thng hoc tng ít. Trng hp nng: có ri lon phn x
, nói mê sng, o
nh, ghê rn, co git, hôn mê và t vong do lit trung tâm hô hp, tun hoàn.
1.2.1.3. Bnh do ký sinh trùng: có rt nhiu loi ký sinh trùng tn ti trong

Bnh viêm da nhim khun: da, nang lông, tuyn bã đng thi cng là ni
n náu ca vi khun. Khi da b kích thích xây sát, hoc do ri lon chuyn hóa
ca c th nhng vi khun ký sinh trên da phát trin rt nhanh, có đc t mnh
gây nên nhng  viêm ti nang lông và tuyn bã gi là viêm nang lông. Tùy theo
mc đ viêm nhim, cu to t chc hc ca  viêm, đ nông hay sâu mà ngi
ta có các loi: viêm nang lông nông, viêm nang lông sâu, nht. Nhng vi khun
gây bnh thng là t cu, liên cu, trc khun m xanh và vi khun ym khí.
Bnh nm da: nm da là mt loi nm ký sinh. C th b nhim nm là do
tip xúc vi bào t nm trong môi trng xung quanh nh đt, nc, không
khí hoc do chung đng tm, git, qun áo, dày, dép, tt, m vi ngi đang
b nm. Tuy nhiên khi vào c th, nm phát trin và gây bnh còn ph thuc vào
nhiu yu t khác nh sc đ kháng ca c th, môi trng ti ch ca da Các
bnh nm da gây tn thng  lp thng bì ca da, lông, tóc và móng tay,
chân. Vit Nam nm trong khu vc có khí hu nóng và đ m cao, thun li cho
các bnh nm da phát trin vì vy t l bnh nm da đng đu hoc th hai trong
các bnh da. Bnh phát trin vào mùa hè nhiu hn mùa đông, nhng ng
i tr
gp nhiu hn nhng ngi già, nam gp nhiu hn n. Bnh nm da thng
gây nga khó chu, nh hng đn sinh hot và làm vic. Mt s bnh nm da
thng gp nh bnh nm da thng (hc lào), bnh lang ben, bnh nm k chân
và nm bàn chân, bnh nm do Candida. Bnh nm do Candida phân b khp
ni trên th gii, có khong 90 chng loài Candida, ch có 20 loài gây bnh,
trong đó hay gp nht là Candida albicans chim khong 90%. Yu t thun li
cho bnh nm candida phát trin: tui già, tr s sinh và tr đ non, nhng ngi
đang điu tr bng thuc kháng sinh, thuc Corticoide, thuc c ch min dch,
thuc nga thai dài ngày, ngi bnh đái tháo đng, ph n mang thai, nhng
ngi tip xúc trong môi trng m t d mc bnh.

- 13 -
Theo nghiên cu ca nhiu tác gi, bnh nm da phát trin liên quan đn

chn nuôi. Các bnh da hay gp là viêm da tip xúc, viêm da do nhim khun, do
côn trùng châm đt, do ánh sáng mt tri. Theo Hogan và cs (1986) [86],  M,
các bnh da ngh nghip chim ti 70% các bnh ngh nghip  ngi lao đng
nông nghip. Tuy vy, đ gim t l mc bnh da  ngi chn nuôi cn có bi
n
pháp d phòng bnh da và nâng cao kin thc, thái đ, thc hành cho ngi chn
nuôi v phòng bnh da. Theo nhiu tác gi  Vit Nam cng nh trên th gii, đ
phòng chng bnh da cn tp trung thc hin ba nhóm bin pháp chính là: tng
cng v sinh cá nhân ngn cn nm, vi khun xâm nhp vào c th; khng ch
các đng lây lan ca nm và vi khun; ch đng phòng bnh bng cách đi
u tr
trit đ cho ngi bnh. Theo Cropley T.G (2008) [74], đ đm bo sc khe