NHÀ SƯU TẬP MỸ THUẬT NGUYỄN VĂN LÂM

Hồi đó, bảo tàng mỹ thuật giao cho tôi nhiệm vụ đến ông Lâm mượn tranh và đồ
gốm cổ. Cũng cần nói thêm là ông Lâm có một bộ sưu tập gốm cổ Lý - Trần rất
quý, ông để trong gầm phản kê bên trong; cái phản gỗ mát rượi là nơi nếu không
uống cafe thì khách có thể ngồi trên phản uống nước chè tươi, hút thuốc lào với
chủ quán. Tôi nhớ hình như họa sĩ Mai Văn Hiến hay ngồi nhất vì ông nghiện
thuốc lào và ăn nói tếu táo với chủ quán nên rất có duyên.
Ông Lâm rất thích nói chuyện, nhỏ nhẹ, nhiều khi lại “quan trọng hóa bí mật”. Khi
đã quen thân bảo tàng, ông tin tưởng cho mượn thoải mái, nhưng những tác phẩm
hội họa có thể treo được trong bảo tàng chỉ có phần cận đại như: Cổng thành Huế
(Bột màu của Nguyễn Đỗ Cung - 1941), Buổi chiều vàng (Sơn mài của Dương
Bích Liên). Mỗi lần tôi đến ông lại khoe: Đây là bức ông Sáng vẽ, ông Phái vẽ,
nhìn xem thấy toàn chân dung Liên và Phái, ông Lâm bên tấm biển giá cafe đen ba
hào, Tư Nghiêm bên chai rượu ông kể: “ Một hôm, có ông ra dáng nghệ sĩ lắm
hỏi mượn tôi chiếc quạt và ông ấy đùa: Nếu bác sợ mất quạt thì buộc dây lại, đóng
đinh vào tường. Ông bạn này thật là tếu. Chúng tôi quen thân nhau ngay. Sau tôi
biết đó là họa sĩ tài năng Nguyễn Sáng, ông ấy sau này tặng tôi một số tranh sơn
mài. Thời đó Văn Cao, Sĩ Ngọc, Dương Bích Liên, Mai Văn Hiến, Nguyễn Tư
Nghiêm hay qua lại quán tôi và quen thân, nghệ sĩ thì thời nào cũng nghèo, nhất là
lúc bấy giờ, các ông thiếu đủ thứ từ giấy, bút, màu. Thế là phần thì tôi “quên” tính
tiền, cũng có lúc các ông ấy “quên”, có ông đã quên lại còn tếu. Này anh Lâm trả

bản chính, bảo tàng giữ phiên bản do bác Chánh và bác Kế vẽ theo nguyên mẫu.
Để phục nguyên bức tranh này tôi biết bác Chánh đã nhiều lần hồ lụa, làm cũ lụa
bằng nước chè, khi vẽ rửa lụa nhiều lần để phần phục nguyên hòa hợp với màu nền
tranh cũ. Đường nối tại mi rất khó, phải tinh tế khéo léo để người xem không biết
là tranh bị vá một mảng lớn như vậy với một đường cắt ngang dài như vậy.
Trong sưu tập Nguyễn Văn Lâm những tranh lụa thời cận đại không nhiều, nhưng
nếu có cũng rất khó bảo quản - Phần lớn là tranh giấy và sơn dầu, sơn mài. Năm
1982 ông Lâm nhờ tôi và họa sĩ Nguyễn Xuân Tiệp đến phân loại kiểm kê hộ
tranh. Chúng tôi có cơ hội được xem toàn bộ sưu tập của ông, gần 200 tác phẩm,
treo la liệt từ quán bán hàng đến khu nhà hai tầng sân trong. Chữ họa sĩ Nguyễn
Xuân Tiệp rất đẹp, anh ghi cẩn thận, cột mục rõ ràng, còn tôi phân loại A, B, C.
Ông Lâm thích lắm, sốt sắng mở từng cặp tranh chỉ từng bức tranh treo trên tường,
phần lớn là tranh của thế hệ các họa sĩ Đông Dương: Lê Phổ, Nguyễn Tường Lân,
Tô Ngọc Vân, Lê Thị Lựu, Nguyễn Tiến Chung, Hoàng Lập Ngôn quý nhất là bản
khắc gỗ minh họa Kiều: Khi tỉnh rượu lúc tàn canh của Nguyễn Gia Trí và rất
nhiều tranh của 4 tác giả thành danh sau này Nghiêm - Liên - Sáng - Phái (cả bốn
ông này hay đến quán nhất, họ uống cafe và để tranh lại trả tiền). Có thể nói bộ
sưu tập Nguyên Văn Lâm không đài các quý phái chăm chút lồng kính bóng lộn,
mà tranh được treo nghiêng ngả, xô lệch không theo một trật tự nào: Cô thiếu nữ đi
chợ Xuân của Tô Ngọc Vân bên Bà cháu giã gạo của Nguyễn Tiến Chung, Múa
sư’ tử của Tư Nghiêm bên Cô gái Tày của Nguyễn Sáng. Khách vừa uống cafe
trong không gian ẩm thấp, tối tối, ánh sáng nhạt nhòa vừa thưởng thức những tranh
Phố Phái xiêu lệch, và thưởng ngoạn một không khí nghệ thuật sẽ không bao giờ
có được nữa trong cuộc sống đương đại, bận rộn, vội vàng ngày hôm nay - Tất cả
chỉ là một kỷ niệm thoáng qua êm đềm và đượm buồn.