ĐỀ TÀI:

THỜI GIAN NGHỆ
THUẬT TRONG THƠ
XUÂN QUỲNH
1
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
PHẦN A: MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài:
Trong nền thi ca hiện đại Việt Nam, Xuân Quỳnh có một vị trí thật trang
trọng. Chị không phải là nhà thơ nữ duy nhất và cũng chưa chắc đã là nhà thơ tài
hoa nhất nhưng có lẽ chị lại là nhà thơ được nhắc đến nhiều nhất. Vì khi đọc thơ
Xuân Quỳnh, chúng ta không chỉ cảm nhận được những cái hay, cái đẹp của nghệ
thuật mà còn vì đằng sau những lời thơ mộc mạc và giản dị ấy chúng ta còn có thể
thấy được những trăn trở, những lo âu, những rung cảm, những khát vọng mà
dường như người phụ nữ nào cũng có thể tìm được mình trong đó. Từ một nghệ sĩ
trên sân khấu, Xuân Quỳnh đến với thơ đó là một thách thức trên con đường
nghệ thuật. Chị đã từ bỏ ánh hào quang lộng lẫy của sàn diễn mà tự nguyện gắn bó
cuộc đời mình với những trang viết. Và chị đã thành công. Độc giả dường như đã
quên đi Xuân Quỳnh – vũ đạo mà chỉ nhớ đến Xuân Quỳnh – nhà thơ, Xuân
Quỳnh của những bài thơ đáng yêu, đáng nhớ.
2. Lịch sử vấn đề:
Thời gian nghệ thuật trong thơ Xuân Quỳnh là một vấn đề không mới,
thậm chí nếu không muốn nói là đã được nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Trong các
bài viết của các nhà nghiên cứu, vấn đề thời gian đã được nhắc đến như một điểm
nhấn, một sự khu biệt thơ Xuân Quỳnh với thơ của các nhà thơ khác cùng thời.
Một điều không ai có thể phủ nhận được là Xuân Quỳnh luôn có ý thức về thời
gian. Ý thức ấy đã được nhà thơ thể hiện ngay chính trong những bài thơ mộc
mạc, giản dị của mình. Ý thức ấy đã xuất hiện ngay từ những bài thơ đầu tiên và
càng ngày càng đậm nét.
2

phạm trù triết học, là hình thức tồn tại của thế giới vật chất, nhờ có thời gian mà
thế giới vật chất trở nên xác định. Được xác định bởi thời gian, thế giới vật chất
vận động, biến đổi không ngừng.
1.1.2. Khái niệm thời gian nghệ thuật:
Thời gian nghệ thuật là nhân tố nằm trong mạng lưới nghệ thuật của tác
phẩm văn học. Nó buộc thời gian cú pháp và quan niệm triết học về thời gian
phải phục vụ cho những nhiệm vụ nghệ thuật của nó”
Thời gian nghệ thuật là một phạm trù thuộc về thi pháp tác phẩm. Đây
là một hình thức hiện hữu, vừa là một hình thức tư duy của con người được diễn
đạt bằng ngôn từ trong quá trình miêu tả tính cách, hoàn cảnh, con đường đời của
nhân vật .
1.2. Đặc điểm của thời gian nghệ thuật:
Thời gian nghệ thuật là phương tiện nghệ thuật để tác giả nhận thức và phản
ánh đời sống. Do đó, thời gian nghệ thuật chịu ảnh hưởng nhiều bởi tính
4
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
chủ quan. “Thời gian nghệ thuật luôn mang tính cảm xúc (tâm lý) và tính quan
niệm, do đó đầy tính chủ quan”. Tính chủ quan của thời gian nghệ thuật được
thể hiện ở cách cảm nhận, miêu tả thời gian của tác giả. Ở đây, tác giả có
toàn quyền sử dụng, tái hiện thời gian theo nhu cầu và mục đích của riêng mình
mà không gặp bất cứ một cản trở nào.
1.3. Các bình diện của thời gian nghệ thuật:
Thời gian nghệ thuật tự bản thân nó đã là “một hiện tượng ước lệ
trong thế giới nghệ thuật”, một phạm trù trừu tượng trong thế giới nghệ
thuật, có thể nhận biết qua sự vận động, biến đổi của chuỗi các hiện tượng, sự
kiện. Là một hiện tượng ước lệ, cho nên thời gian nghệ thuật cũng rất khó xác
định.
1.4. Các loại thời gian nghệ thuật:
1.4.1. Thời gian tự sự:
Là loại thời gian được miêu tả lại trong tác phẩm văn học theo một trình

của hiện tại.
2.2.2 Thời gian của những trăn trở, day dứt trong hiện tại:
Dù có hay hoài niệm về quá khứ, nhưng Xuân Quỳnh vẫn là con
người của hiện tại, sống với hiện tại. Vì thế, thơ chị vẫn nói nhiều đến hiện tại,
6
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
đến những điều vốn đang xảy ra trong cuộc sống. Nhắc đến hiện tại, trăn trở
day dứt với hiện tại cũng là một biểu hiện trong thơ Xuân Quỳnh. Hiện tại trong
thơ Xuân Quỳnh cũng có nhiều góc cạnh, nhiều phương diện. Có khi đó là
cuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc, nhưng cũng có khi đó là những sự
việc đời thường diễn ra với chị. Nhưng dù ở khía cạnh nào, tâm hồn của người
phụ nữ ấy dường như cũng như rung lên, như trăn trở, như day dứt, như xót xa, rất
thật và cũng rất nữ tính. Sinh ra và lớn lên trong bom đạn chiến tranh, Xuân
Quỳnh cũng chịu nhiều ảnh hưởng bởi cuộc chiến tranh ấy. Nếu trong những
phút giây hoài niệm về quá khứ, ta đã bắt gặp sự trưởng thành của một tâm hồn: từ
sợ hãi, đến kiên cường và lắng đọng lại ở sự từng trải thì trong hiện tại Xuân
Quỳnh đã hòa mình vào cuộc chiến tranh ấy, nhìn cuộc chiến tranh ấy bằng ánh
nhìn của người trong cuộc. Viết về cuộc chiến, chị không chỉ tái hiện lại hiện
thực cuộc chiến mà qua đó chị còn bộc lộ những trăn trở day dứt của bản
thân mình. Hồn thơ Xuân Quỳnh vì thế mà chân thực hơn, có giá trị hơn rất
nhiều.
2.2.3. Thời gian của những dự cảm xót xa về tương lai:
Là một phụ nữ trẻ, tha thiết yêu đời và yêu người, Xuân Quỳnh không
phải chỉ biết nhớ những gì của quá khứ, không phải chỉ biết sống với những gì của
hiện tại, mà Xuân Quỳnh còn bộc lộ những dự cảm xót xa về tương lai, nghĩ về
ngày mai. Thơ chị thể hiện điều đó. Tuổi trẻ thường đi kèm với sự tha thiết.
Xuân Quỳnh cũng vậy! Dường như với tất cả mọi điều, chị đều tha thiết, nhất
là trong tình yêu. Tuổi thơ chị không được hạnh phúc. Cho nên, có được
hạnh phúc là chị nâng niu nó như báu vật. Yêu! Tha thiết với tình yêu và
mong mãi được sống với tình yêu nhưng trong Xuân Quỳnh bao giờ cũng tồn tại

lí giải được nguyên nhân tại sao trong hiện tại, Xuân Quỳnh luôn băn khoăn,
trăn trở. Đó là khía cạnh tình cảm rất quán xuyến của Xuân Quỳnh. Xuân
Quỳnh yêu mà vẫn sợ, tin mà vẫn luôn hoang mang. Yêu nhiều nên lo âu
trong chị càng lớn. Chị lo cho tình yêu của mình sẽ đổ vỡ, lo cho người yêu
không yêu mình nhiều, người yêu của mình sẽ đổi thay. Cảm xúc ấy cứ thường
trực trong thơ chị, càng về sau càng đậm đà hơn:
Nào là hạnh phúc nào là đổ vỡ,
Tôi thấy lòng lo sợ không đâu.
(Thơ tình cho bạn trẻ)
Lo âu, sợ hãi khi nhìn về tương lai, nên mỗi một sự thay đổi dù rất nhỏ đối
với Xuân Quỳnh nhưng cũng để lại trong lòng chị một khoảng không trống
hoác:
Cuối trời mây trắng bay,
Lá vàng thưa thớt quá!
(Thơ tình cuối mùa thu)
Vừa thoáng tiếng còi tàu,
Lòng đã Nam đã Bắc.
(Sân ga chiều em đi)
Xuân Quỳnh lo sợ, nỗi lo sợ của một người yêu đời, yêu người:
Mùa thu nay sao bão mưa nhiều,
9
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
Những cửa sổ con tàu chẳng đóng,
Dải đồng hoang và đại ngàn tối sẫm,
Em lạc loài giữa sâu thẳm rừng anh.
Em lo âu trước xa tắp đường mình,
Trái tim đập những điều không thể nói,
Trái tim đập cồn cào cơn đói,
Ngọn lửa nào le lói giữa cô đơn.
(Tự hát)

Nhưng lòng em còn cảm xúc chi đâu
Mùa đông về quên nỗi nhớ nhau
Không xôn xao khi nắng hè đến sớm
Trở thành một người bình thường không cảm xúc, không đớn đau, không
giận hờn, chẳng cảm giác:
11
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
Gió thổi nơi này chẳng lạnh đến nơi kia
Lời nói tâm tình trở nên nhạt nhẽo
Nghe tiếng còi tàu em không thể hiểu
Tấm lòng anh trong mỗi chuyến đi xa
Em không còn thấy nhớ những sân ga
Những nơi đã đi, những nơi chưa hề đến
Khát vọng anh dẫu hòa trong sóng biển
Sóng xô bờ chẳng rộn đến tâm tư
(Nếu ngày mai em không làm thơ nữa)
Xuân Quỳnh đã phủ nhận mọi thứ từng làm nảy sinh tình cảm trong chị,
nảy sinh thơ chị. Tiếng còi tàu, sân ga, mùa đông, mưa xuân,… giờ nếu có
thì cũng đã trở nên vô nghĩa, có thì cũng chẳng gợi nên trong người phụ nữ ấy
một cảm xúc gì. Những điều đó, đối với một người phụ nữ bình thường, có lẽ
cũng chẳng có ấn tượng gì. Nhưng nếu biết rằng, những lời ấy là của một người
phụ nữ vốn rất thiết tha với tình yêu, với cuộc sống thì chúng ta mới có thể hiểu
được những cảm xúc, những đớn đau trong tâm hồn nhà thơ. Xuân Quỳnh
đang sợ hãi. Nỗi sợ hãi ấy đã giết chết chị, giết chết tất cả những cảm xúc trong
chị. Xuân Quỳnh lo nghĩ về tương lai, xót xa cho tương lai của mình. Có lúc
chị đã như muốn bỏ dở tất cả. Nhưng chị không làm thế. Chị vẫn gắn bó với
cuộc đời, với tình yêu như những gì chị đã từng làm. Lòng chị vẫn “như trời
biếc lúc nguyên sơ”, và chị vẫn dành cho đời những vần thơ đẹp nhất của những
tình cảm đẹp nhất: Mà mặt đất màu xanh là vẫn biển Quả ngọt ngào thắm thiết vẫn
màu hoa Viết về những dự cảm xót xa trong tương lai, Xuân Quỳnh (bà hoàng

thơ Xuân Quỳnh. Cùng với những từ ngữ, những hình ảnh trong thơ Xuân
Quỳnh cũng là những hình ảnh chuyên chở tâm trạng. Đó là những cánh
chuồn chuồn, những con tàu, những bông hoa,… tất cả đều như mang vào thơ chị
một thế giới thấm đẫm cảm xúc. Thế nhưng, nếu những từ ngữ và hình ảnh ấy chỉ
làm cho tâm trạng của Xuân Quỳnh được hiện lên trên bề mặt, nghĩa là chúng
ta có thể cảm nhận nó một cách trực tiếp, thì thời gian mà nói cụ thể hơn là
nhịp độ thời gian sẽ giúp ta hiểu được những tầng cảm xúc còn ẩn sâu trong
những bài thơ của chị.
Như đã khẳng định: nhìn chung, nhịp độ thời gian trong thơ Xuân
Quỳnh tương đối chậm, nhất là những phút giây chị để cho mình sống với quá
khứ. Lúc ấy, dường như tất cả những cảm xúc, những ảnh hình của quá khứ cứ
níu chị lại, gọi mời chị mà ít khi nào chị có thể gỡ ra được. Hồi tưởng về những
ảnh hình của người mẹ, chị viết:
Bên ngọn đèn con lắt leo không đủ ấm,
Bàn tay gầy mài miệt chiếc thoi tơ,
Ngày lại ngày dệt tấm vải thô sơ,
Tàn hơi sức không tìm ra lẽ sống!
(Tiếng mẹ)
Có thể là Xuân Quỳnh không thể gỡ ra. Nhưng cũng có thể là chị cũng chẳng
muốn gỡ ra, chẳng muốn dứt đi những giây phút ấy. Dù có cực khổ, có vất vả
nhưng chị vẫn còn nhận được sự chăm sóc của người mẹ, nhận được sự
thương yêu vô bờ bến của mẹ, vẫn được mẹ ru ngủ trong những câu hát à ơi:
Những lời ru vời vợi canh khuya,
14
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
Con vẫn nhớ!
Lời mẹ hát có đôi bờ cách trở,
Có bên này bên nớ ngóng trông nhau,
Kẻ Bắc người Nam tay dứt lòng đau,
Sông Gianh chập chùng giáo mác,

Nào chỉ đâu những chuyện ngày thơ,
Con đường gạch ao bèo hoa tím ngắt.
Rõ ràng thời gian không được nhắc đến nhưng vô hình nó đã trở thành
phương tiện để cho nhân vật trữ tình có thể giãi bày tâm trạng của mình.
Viết về những đau xót, những nhung nhớ, thời gian trong thơ Xuân Quỳnh
dường như ngưng đọng. Nhưng khi viết về những điều hạnh phúc, thời gian
trong thơ của chị trôi đi rất nhanh:
Thế là ba cái tết,
Hai chúng mình có nhau!
16
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
Dù không phải là lâu,
Nhưng cũng không ngắn ngủi!
Hạnh phúc tính bằng năm,
Cây tính bằng mùa trái.
Cũng có khi thời gian trôi theo tâm trạng như không gì có thể điều khiển
được:
Em cùng anh ngồi dưới vườn trưa,
Ta lắng nghe những chuyện ngày xưa,
Chuyện ngày sau và bây giờ - tất cả!
(Vườn trong thư viện)
Trong cái không gian “tất cả đều yên tĩnh”, trong niềm hạnh phúc của đôi lứa yêu
nhau, thời gian trôi đi thật nhẹ nhàng. Mọi thứ dường như rất tuần tự, không
chậm chạp và cũng chẳng quá xiết nhanh. Tất cả như đến rồi đi trước mắt nhân vật:
Em đi qua phố Hàng Đào,
Mải vui chân bước, lạc vào Hàng Ngang.
Gặp mùa xuân ở Hồ Gươm,
Trong muôn màu áo trên đường chiều nay.
Em sang lò gốm cùng anh,
Bát Tràng, mua một chiếc bình cắm hoa.

Cuộc sống trăm năm coi mấy chốc
Chuyện vui tuổi sớm tiếc từng giờ
(Cảm hứng lan man)
Quy luật của cuộc đời là như vậy. Mau chóng, ngắn ngủi đã trở thành
một nỗi sợ hãi. Đến Xuân Diệu, điều đó càng trở thành một nỗi ám ảnh khôn
nguôi:
Ngày già vội mang theo sương đến,
Tuổi chết đây rồi bóng lụt chân.
(Hư vô)
Với Xuân Quỳnh, ý thức về thời gian, nhận thức về sự hạn hữu của kiếp
người càng trở nên rõ nét. Với chị, thời gian trôi nhanh không gì cản được:
Đã mùa hoa cúc vàng,
Lại một năm sắp hết,
Thời gian sao trôi nhanh?
(Đêm cuối năm)
Mỗi mùa hoa đến là một năm nữa sắp qua. Một năm nữa sắp qua thì đời
người lại ngắn thêm một khoảng. Mà sự tồn tại của con người thì lại có giới hạn.
Đến một lúc nào đó, người sẽ già, yếu và sẽ chấm dứt sự tồn tại ở cuộc đời. Sự
19
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
thật ấy cứ được nhắc đi nhắc lại trong thơ Xuân Quỳnh như một điều không
thể quên được:
- Tôi đã qua bao thác ghềnh đá núi,
Qua thời gian, tóc thoáng sợi màu mưa.
(Hoa tường vi)
- Mái tóc xanh bắt đầu pha sợi bạc,
Nỗi vui buồn cũng khác những ngày xưa.
- Bao mùa thu hoa vẫn vàng như thế,
Chỉ em là đã khác với em xưa.
Bao ngày tháng đi về trên mái tóc,

Rồi sẽ có ngày,
Dưới hàng cây đây,
Ta không còn bước.
(Chồi biếc)
Phải bị thời gian ám ảnh lắm, người phụ nữ ấy mới bị cái chết giày
21
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
vò đến như vậy! Càng về sau, hình ảnh cái chết càng hiện lên nhiều trong thơ chị:
Khi cuộc đời trôi chảy ở ngoài kia,
Thời gian trắng vẫn ngừng trong bệnh viện.
Chăn màn trắng, nỗi lo và cái chết,
Ngày với đêm có phân biệt gì đâu.
(Thời gian trắng)
Đi trăm nơi trở lại cửa sông,
Nhà anh kia – anh không về nữa,
Bữa cơm gia đình chiều nay bỏ dỡ,
Anh không còn ăn!
(Bến sông)
Cái chết mà Xuân Quỳnh nhắc đến trong thơ của chị thường hơn và thức
hơn rất nhiều. Đó là cái chết đúng theo quy luật sinh tử của kiếp người. Thơ
Việt Nam 1945 – 1975 cũng nhắc nhiều đến cái chết. Nhưng những cái
chết ấy không làm cho người ta đớn đau. Nó “bi” mà không “lụy”. Anh giải
phóng quân dù ngã xuống nhưng vẫn hiên ngang đứng dậy để tạc nên cái Dáng –
đứng – Việt – Nam oai hùng, đẹp đẽ. Người con gái trong Núi Đôi của Vũ Cao
chết nhưng vẫn mãi mãi sống trong tâm trí biết bao nhiêu người. Những cái chết
ấy là những cái chết hóa thành bất tử mà khi nhắc đến người ta chỉ càng thêm
yêu mến, tự hào. Trở lại với thơ Xuân Quỳnh. Rõ ràng, sự nhận thức về thời
gian đã làm cho chị hiểu cái chết là một điều không thể tránh khỏi. Thế nhưng,
điều đáng quý là, dù có bị thời gian đày đọa, Xuân Quỳnh vẫn không bị
22

Không xem cái chết nhẹ tựa lông hồng, cũng không nhìn cái chết với
một con mắt đáng sợ, Xuân Quỳnh xem cái chết như một sự đổi thay có tuần tự mà
tạo hóa đã dày công sắp đặt. Cái chết đối với chị thật nhẹ nhàng và thanh thản.
Chị đón nhận cái chết cũng “vui vẻ” như anh nông dân cày xong thửa ruộng
(vui vẻ chết như cày xong thửa ruộng). Không những thế, cái chết ấy còn như
để lại cho đời một chút sắc hương, chết mà vẫn để lại cho đời một chút mạch
sống. Giữa Xuân Quỳnh và Tố Hữu phải chăng đã gặp nhau trong tứ thơ ấy?
Sống trong hiện tại, nghĩ về cuộc sống trong hiện tại, Xuân Quỳnh viết:
Thế giới chúng ta: niềm yêu, tuổi trẻ,
Đâu phải súng gươm, bạo lực xiềng gông,
Rung chuyển trời xanh, muôn lời ca nối tiếp,
Ôi lòng người như biển đón trăm sông.
(Tiếng hát)
Bằng chính sự thật của cả dân tộc, Xuân Quỳnh đã nghĩ đến sự thật của cả
thế giới. Dân tộc ta, dù đã phải trải qua bom đạn, nhưng đâu phải chúng ta
sống bằng bom đạn. Chúng ta sống bằng tình yêu, bằng tuổi trẻ, bằng sự lạc
24
Sinh viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: ĐH Mầm non A - k54
quan và tin tưởng của mọi người. Thế giới cũng thế! Mê say trong tình hữu nghị và
đoàn kết, Xuân Quỳnh viết:
Cánh buồm lớn giữa biển khơi,
Lá cờ lớn bởi gió vờn lên cao.
Con đường lớn với khát khao,
Niềm vui lớn bởi tiếng chào bàn tay.
(Hát ru)
Thiết tưởng, chẳng cần phải nói thêm gì vào lí giải của Xuân Quỳnh.
Nó thật giản dị mà cũng thật chính xác, thật lãng mạn nhưng cũng rất chân thật,
thật người lớn nhưng cũng thật trẻ thơ, thật nhẹ nhàng nhưng cũng thật đậm sâu
trong lòng người đọc. Triết lí trong thơ Xuân Quỳnh rất phong phú và đa dạng.
Có triết lí về cái chết, về cuộc đời, nghĩa là về những cái lớn lao; nhưng cũng có