đổi mới nghệ thuật của nguyễn minh châu
trong truyện ngắn chiếc thuyền ngoài xa
Phần mở đầu
guyễn Minh Châu (1930 - 1989) là nhà văn có một vị trí rất đặc biệt trong đời sống văn
học nớc ta, nhất là trong thời kỳ mà văn học Việt Nam đang có sự chuyển động rất phong
phú, sâu sắc và phức tạp, một thời kỳ chuyển mình, trở dạ quằn quại của đất nớc, của xã
hội, của văn học : thời kỳ đổi mới. Trong số những cây bút văn xuôi đơng đại, Nguyễn
Minh Châu là ngời cảm nhận sớm nhất, sâu xa nhất tận máu thịt, tâm tởng mình cái yêu cầu bức bách
sống còn của công cuộc đổi mới văn học. Và lặng lẽ, âm thầm, khiêm nhờng mà cực kỳ dũng cảm, nhà
văn đã kiên định đi vào con đờng chông gai, nguy hiểm đó. Trên hành trình đổi mới ấy, Nguyễn Minh
Châu là ngời đã đi đợc xa nhất, trở thành nhà văn tiên phong của sự nghiệp đời mới thuộc số những
nhà văn mở đờng tinh anh và tài năng của văn nhọc ta hiện nay (Nguyên Ngọc). Với những tìm tòi,
thể nghiệm của ông ở thập kỷ 80 của thế kỷ XX, Nguyễn Minh Châu không chỉ góp phần khai phá, mở
đờng cho một giai đoạn văn học mới mà còn có những cách tân nghệ thuật táo bạo, góp phần đa văn
học Việt Nam hội nhập với văn học hiện đại thế giới.
N
Bắt đầu từ truyện ngắn đầu tay Sau một buổi tập (1960) đến truyện ngắn cuối cùng Phiên chợ
Giát (1988), sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu đã trải qua gần 30 năm với 13 tập văn xuôi và
một tập tiểu luận phê bình. Sáng tác của Nguyễn Minh Châu có thể chia làm hai thời kỳ : trớc thập kỷ
80, ông là ngòi bút sử thi có thiên hớng trữ tình, lãng mạn ; sau thập kỷ 80, ông chuyển hẳn sang cảm
hứng thế sự với những vấn đề đạo đức và triết lý nhân sinh. Chiếc thuyền ngoài xa (1983) thuộc giai
đoạn sáng tác thứ hai của Nguyễn Minh Châu là một truyện ngắn tiêu biểu, xuất sắc, một minh chứng
rõ nét cho những tìm tòi, đổi mới về t tởng và nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong thời kỳ đổi
mới. Tác phẩm này đợc đa vào chơng trình giảng dạy và SGK Ngữ văn 12. Do đó, chọn đề tài Đổi mới
nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, chúng tôi hy vọng :
- Một là, tìm hiểu những đổi mới nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong truyện ngắn Chiếc
thuyền ngoài xa nói riêng và sáng tác sau 1975 của Nguyễn Minh Châu nói chung. Từ đó, thấy đợc vai
trò mở đờng tinh anh và tài năng của nhà văn trong công cuộc đổi mới văn học Việt Nam
- Hai là, trên cơ sở đó, giúp các em học sinh hiểu đợc một cách đẩy đủ, sâu sắc về truyện ngắn
Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu nói riêng và về các tác phẩm văn xuôi sau 1975 nói
chung (trong sự đối chiếu với các tác phẩm văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975).

hiện chân thực cuộc sống nghèo khổ, tăm tối của ngời lao động lam lũ, vất vả qua một cảnh tợng ngang
trái : ngời đàn bà làng chài bị chồng đánh đập dã man. Không chỉ phản ánh hiện thực mà nhà văn còn
nghiền ngẫm, suy ngẫm về hiện thực. Viết về tình trạng bạo hành trong gia đình làng chài, Nguyễn
Minh Châu không chỉ lên án thói vũ phu, báo động về tính trạng bạo lực mà còn bộc lộ những suy t,
trăn trở về những vấn đề của đời sống : chiến tranh đã qua đi, đất nớc đã đợc giải phóng nhng cuộc đời
của những con ngời lao động nghèo khổ sẽ thế nào, liệu có tơi sáng hơn ? tơng lai của những đứa trẻ
nh thằng Phác sẽ ra sao ? Cho nên, chắc không phải ngẫu nhiên khi tác giả để ngời đàn bà làng chài bị
chồng đánh ở bãi xe tăng hỏng. Hình ảnh này nh một gợi ý rằng : phải chăng cuộc chiến chống đói
nghèo, tăm tối còn gian nan, quyết liệt hơn cả cuộc đấu tranh chống ngoại xâm ? phải chăng đã đến lúc
chúng ta phải chiến đấu cho quyền sống của từng con ngời, sao cho con ngời ngày một tốt hơn ? Khai
thác đề tài thế sự và đời t, Nguyễn Minh Châu đã đem đến một cách tiếp cận và khám phá mới về hiện
thực, về cuộc sống của con ngời sau chiến tranh.
II. Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngời. Sự đổi mới, sự phát triển của văn học suy cho
cùng là sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngời. Nếu văn xuôi trớc 1975 thờng phản ánh con ngời
trong mối quan hệ với cộng đồng, với giai cấp, với dân tộc thì quan niệm về con ngời trong văn xuôi
sau 1975 có sự biến đổi rất rõ, biểu hiện ở hai điểm cơ bản sau :
Thứ nhất, là sự chuyển biến từ quan niệm con ngời theo kiểu sử thi đến quan niệm về con ngời
kiểu thế sự, đời t, con ngời cá nhân phức tạp, nhiều bí ẩn. Trong văn xuôi sau 1975, con ngời đợc đặt
trong các mối quan hệ đa dạng, phong phú của đời sống, đợc soi chiếu từ nhiều góc độ.
Thứ hai, là mở rộng những bình diện khám phá con ngời : con ngời lịch sử, con ngời nhân loại, con
ngời tự nhiên
Trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu, nếu trớc 1975 con ngời đợc thể hiện chủ yếu ở bình diện
xã hội trong những mô hình giản đơn và vận động xuôi chiều thì sau 1975, con ngời không còn mang
vẻ đẹp lý tởng, hoàn hảo, không tắm rửa trong bầu không khí vô trùng nữa mà đợc khám phá trong
nhiều hoàn cảnh và nhiều mối quan hệ phức tạp, chằng chịt của đời sống. Tâm điểm khám phá nghệ
thuật của ông là con ngời trong cuộc mu sinh, trong hành trình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoàn
thiện nhân cách. Ông coi văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó là con
ngời, còn nhà văn chân chính thì bao giờ cũng mang nặng trong mình tình yêu cuộc sống và nhất là
tình yêu thơng con ngời. Điều đó thôi thúc ông thực hiện đổi mới: nghiêng về đề tài thế sự, đi sâu vào
những vấn đề của cá nhân trong mối quan hệ đời thờng, đề xuất quan niệm mới mang nội dung dân

chất, tính cách cơ bản của cộng đồng ; trong đó nhân vật trung tâm là ngời lính, những ngời anh hùng của
thời đại. Sau 1975, ông đã xây dựng đợc những kiểu loại nhân vật mới, những nhân vật đa chức năng phản
ánh cuộc sống đời t, thế sự. Trong thế giới nhân vật của Nguyễn Minh Châu, nổi bật lên hai loại nhân vật
đặc trng : loại nhân vật t tởng và loại nhân vật tính cách - số phận.
1. Nhân vật t tởng. Đây là loại nhân vật tập trung thể hiện một t tởng, một ý thức tồn tại trong
đời sống tinh thần của xã hội. Các nhân vật này hoặc mang nhu cầu đợc sống trung thực với bản thân
mình hoặc đòi hỏi phải nhận thức lại một số vấn đề của đời sống xã hội. Trong Chiếc thuyền ngoài xa,
nghệ sĩ Phùng và chánh án Đẩu thuộc loại nhân vật t tởng. Xây dựng hai nhân vật này, Nguyễn Minh
Châu không chú trọng khai thác tính cách nhân vật mà tập trung làm nổi bật hành trình tự nhận thức
của Phùng và Đẩu thông qua một tình huống truyện mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống và
nghệ thuật.
Phùng là một nghệ sĩ giàu tâm huyết, tâm hồn tinh tế, thiết tha với cái đẹp. Thực hiện yêu cầu
của anh trởng phòng khó tính muốn có tấm ảnh cho lý lịch cuối năm sau, Phùng đã tìm đến một vùng
ven biển miền Trung. Sau nhiều ngày phục kích, ngời nghệ sĩ đã bắt gặp cái khoảnh khắc xuất thần
của cái đẹp nghệ thuật và chụp đợc một cảnh đắt trời cho : cảnh thuyền đánh cá thu lới lúc bình minh.
Trong màn sơng sớm trắng soá, phớt chút hồng của ban mai trinh khiết, con thuyền ngoài xa đẹp nh
mơ lặng lẽ lớt tới. Trên mui thuyền, những dáng ngời ngồi im phăng phắc đầy chất tạo hình, cận cảnh
là mắt lới vó, hậu cảnh là chiếc thuyền ng phủ nhoè trong sơng. Toàn bộ khung cảnh từ đờng nét đến
ánh sáng đều hài hoà đến độ toàn bích. Đó là một bức hoạ diệu kỳ, một sản phẩm nghệ thuật tuyệt tác
của hoá công mà trong đời ngời nghệ sĩ không phải lúc ào cũng chộp đợc. Trớc cái đẹp tuyệt đỉnh của
ngoại cảnh, tâm hồn ngời nghệ sĩ rung động thực sự và phát hiện ra bản thân cái đẹp chính là đạo đức.
Anh cảm nhận đợc cái chân, cái thiện của cuộc đời và cảm thấy tâm hồn mình nh đợc gột rửa trở nên
thật trong trẻo, tinh khôi, có nghĩa là cái đẹp đã có tác dụng thanh lọc tâm hồn con ngời. Thế nhng,
ngay khi tâm hồn đang bay bổng trong những xúc cảm thẩm mỹ thì Phùng đã kinh ngạc khi phải chứng
kiến một cảnh tợng khủng khiếp : ngời đàn bà làng chài bị chồng đánh đập tàn nhẫn mà vẫn nhẫn nhục
chịu đòn không hề kêu một tiếng, không chống trả, cũng không tìm cách trốn chạy. Anh bàng hoàng
nhận ra đằng sau cảnh đẹp nh mơ là bao nghịch lý éo le, bao ngang trái đời thờng xót xa. Phải sau khi
gặp và nghe ngời đàn bà kể về cuộc sống của mình, Phùng mới vỡ ra nhiều điều về cuộc sống và con
ngời. Anh đã phát hiện ra những vẻ đẹp khác đằng sau những bức ảnh mà anh dày công săn tìm. Nó
không toàn diện toàn mỹ nh chiếc thuyền ngoài xa mà là cái đẹp của cuộc sống đời thờng đa đoan, đa

2. Nhân vật tính cách - số phận Đây là loại nhân vật chứng tỏ độ chín của Nguyễn Minh Châu
về tài năng, bản lĩnh sáng tác. ở loại nhân vật này, t tởng của tác giả cũng nh những vấn đề đặt ra trong
xã hội đợc thể hiện đằng sau cá tính, sau số phận của cá nhân. Hình tợng ngời đàn bà làng chài trong
truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa là một nhân vật tiêu biểu. Số phận và vẻ đẹp của con ngời trong
cuộc mu sinh nhọc nhằn thời hậu chiến chính là một khám phá mới của Nguyễn Minh Châu sau 1975.
Trớc hết, ngời đàn bà làng chài hiện lên trong tác phẩm với ngoại hình xấu xí, thô kệch: thân
hình cao lớn, khuôn mặt mệt mỏi tấm lng áo bạc phếch và rách rới. Chị là hiện thân của sự nghèo khổ,
vất vả, cam chịu. Tơng hợp với ngoại hình, cuộc đời ngời phụ nữ này là một chuỗi dài những khổ đau,
éo le và nghịch cảnh : lam lũ, nhọc nhằn để nuôi nấng đặng một sắp con trên dới chục đứa, trở thành
nạn nhân của tình trạng bạo hành, nơi trút giận của ngời chồng vũ phu, thô bạo. Nỗi đau đớn của chị
không chỉ là sự đày đoạ về thể xác mà còn là nỗi lo sợ, nơm nớp sẽ làm tổn thơng tâm hồn những đứa
trẻ. Cho nên, cái nhìn nhân đạo của nhà văn đã phát hiện ra đằng sau câu chuyện buồn này, đằng sau vẻ
ngoài xấu xí kia lại là vẻ đẹp tâm hồn cao đẹp của ngời phụ nữ. Chị thất học mà không dốt nát, tăm
tối, trái lại là ngời rất sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời. Kể cho Phùng và Đẩu nghe về cuộc đời mình là một
cách để ngời đàn bà lý giải những nguyên nhân vì sao chị nhất định không bỏ lão chồng vũ phu. Trớc
hết, gã chồng ấy là chỗ dựa quan trọng trong cuộc đời của những ngời đàn bà làng chài nh chị, nhất là
những khi biển động, phong ba. Trong cái nhìn đầy thấu hiểu, cảm thông, chia sẻ của ngời đàn bà nhân
hậu, ngời chồng vũ phu kia cũng chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh sống khắc nghiệt. Bởi thế, chị đau đớn
nhng không oán hận vì chị thấu hiểu nguyên nhân sâu xa của những hành động thô bạo đó. Sau nữa,
chị cần ngời chồng vì còn phải nuôi những đứa con, chị đâu có thể chỉ sống cho riêng mình mà phải
sống vì chúng nữa. Vả lại, trên thuyền có những lúc vợ chồng con cái sống hoà thuận, vui vẻ. Chính vì
thế, thái độ cam chịu, nhẫn nhục của chị trớc những đòn roi của chồng thực chất là một sự lựa chọn bất
đắc dĩ nhng đã đợc suy tính kỹ lỡng, sáng suốt. Bởi trong hoàn cảnh con đông mà cuộc sống trên mặt
nớc đầy nhọc nhằn, bất trắc, nỗi lo cơm áo không lúc nào buông tha, ngời đàn bà chỉ còn cách lựa chọn
duy nhất là nhẫn nhục để bảo vệ hạnh phúc gia đình. Chị đã không hề cam chịu một cách vô lý, không
hề nông nổi một cách ngờ nghệch mà là ngời hiểu sâu sắc lẽ đời. Thái độ nhẫn nhịn ấy là kết quả của
bao tình cảm vị tha, thánh thiện. Chị đã chủ động nhận về mình mọi đau đớn, phiền não để đảm bảo
cho sự tồn tại của gia đình. Tình yêu thơng nh một bản năng mãnh liệt ngàn đời của ngời phụ nữ đợc
phát lộ dới hình thức bất ngờ nhất và cũng cảm động nhất. Nó cho chị can đảm vể chịu đựng những
trận đòn tàn bạo của chồng nhng lại khiến chị xấu hổ, nhục nhã khi vô tình làm tổn thơng tâm hồn đứa

lũ. Cái màu hồng hồng của ánh sơng mai là chất thơ của cuộc sống, là vẻ đẹp lãng mạn của cuộc đời, là
biểu tợng của nghệ thuật ; còn hình ảnh ngời đàn bà là hiện thân của những lam lũ, khốn khó của đời th-
ờng, nó là sự thật cuộc đời, là hiện thực trần trụi, khắc nghiệt đằng sau vẻ đẹp lãng mạn của bức tranh.
Qua sự đối lập giữa cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh với hiện thực nhọc nhằn, cùng cực của ngời dân
chài, Nguyễn Minh Châu muốn khẳng định mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời, và bổn phận của
ngời nghệ sĩ là phải phát hiện sự thật cuộc đời. Cái đẹp, cái thiện trớc hết phải là cái chân thực.
2. Đổi mới trong điểm nhìn trần thuật. Sự trần thuật từ nhiều điểm nhìn là một đổi mới của văn
học thời hậu chiến, trong đó có sáng tác của Nguyễn Minh Châu. Trớc những năm 80, điểm nhìn trần
thuật của nhà văn cơ bản theo xu thế hớng ngoại. Điểm nhìn của ông bắt đầu từ khi xuất hiện sự hiện
và kết thúc khi sự kiện dừng lại, chủ thể trần thuật vừa là ngời dẫn chuyện, vừa là ngời hớng đạo cho
độc giả, và nhân vật thờng ở ngôi thứ ba. Sau 1980, từ quan điểm trần thuật sử thi, Nguyễn Minh Châu
dần chuyển sang quan điểm đời t, thế sự, do vậy các hình thức trần thuật của ông cũng có những
chuyển đổi với hai kiểu trần thuật cơ bản : trần thuật khách thể (trần thuật từ ngôi thứ ba) và trần thuật
từ ngôi thứ nhất. Nếu trần thuật khách thể là lối kể chuyện theo lời của tác giả thì trần thuật từ ngôi thứ
nhất là lối trần thuật mà chủ thể trần thuật đợc nhân vật hoá. Thực ra kiểu trần thuật này đã xuất hiện
trong một số tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trớc 1975 (nh Mảnh trăng cuối rừng) nhng cái tôi chủ
thể thực chất vẫn là cái tôi hớng ngoại, đại diện cho cộng đồng. Còn trong các sáng tác sau này, cái tôi
đó trở thành cái tôi hớng nội, nói tiếng nói của cá nhân, kể lại câu chuyện theo quan điểm cá nhân. Tôi
trong loại truyện này hoặc ở t cách là nhân vật chính đang tự kể về mình hoặc ở t cách nhân chứng.
Trong Chiếc thuyền ngoài xa, câu chuyện về gia đình ngời đàn bà làng chài chủ yếu đợc kể theo quan
điểm, cách nhìn của nghệ sĩ Phùng với t cách là một nhân chứng không chỉ chứng kiến mằ còn tham
gia trực tiếp vào diễn biến của câu chuyện. Sử dụng lối trần thuật này, tác giả đợc tự do trong quan sát,
bình luận theo chủ kiến của mình, câu chuyện đợc kể lại nhờ vậy mà trở nên chân thực, sinh động, hấp
dẫn.
Phần kết luận
ruyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa là một thành công nghệ thuật xuất sắc của
Nguyễn Minh Châu, minh chứng sinh động cho những tìm tòi, đổi mới của nhà văn
trong công cuộc đổi mới văn học sau 1975. Với những tìm tòi, khám phá dũng cảm và điềm đạm,
Nguyễn Minh Châu không phải là nhà văn đổi mới đầu tiên sau 1975 nhng ông lại giữ vai trò tiên
phong trong công cuộc đổi mới văn học nớc ta. Trên hành trình nhọc nhằn của sự đổi mới ấy, Nguyễn