nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 3

Luật áp dụng trong xét xử của
trọng tài thơng mại quốc tế

ThS. Nông Quốc Bình *
ét xử tranh chấp trong thơng mại
quốc tế đợc tiến hành dới hai hình
thức là xét xử trớc tòa án thơng
mại và xét xử trớc trọng tài thơng mại
quốc tế, trong đó việc xét xử tranh chấp
trớc trọng tài thơng mại quốc tế đang
trở thành phơng pháp quan trọng và phổ
biến trong việc giải quyết các tranh chấp
trong thơng mại quốc tế
(1)
bởi những u
điểm vốn có của trọng tài so với tòa án
(2)
.
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là luật của nớc
nào đợc áp dụng trong quá trình xét xử
trọng tài. Thực tế cho thấy hiện tợng
xung đột luật luôn xuất hiện trong quá
trình xét xử của trọng tài thơng mại
quốc tế. Trong đó, luật của rất nhiều nớc
liên quan tới quan hệ của các bên trong
hợp đồng cùng có khả năng điều chỉnh

đồng. Về mặt lí luận cũng nh thực tế,
luật áp dụng cho hợp đồng đợc hình
thành trên các cơ sở pháp lí sau đây:
Thứ nhất là luật do các bên lựa chọn
Về nguyên tắc thì luật do các bên lựa
chọn là luật đợc các bên thỏa thuận ghi
trong hợp đồng. Trong quá trình giao kết
hợp đồng, ngoài những điều khoản cơ bản
của hợp đồng nh đối tợng của hợp
đồng, giá cả của đối tợng hợp đồng,
phơng thức thanh toán các bên thờng
thỏa thuận thêm điều khoản về luật áp
dụng cho hợp đồng. Theo khoản 1 Điều 3
Công ớc Rôma 1980 về luật áp dụng cho
hợp đồng đợc kí ngày 19/6/1980 tại
Rôma (Italia) thì các bên chủ thể của hợp
đồng có yếu tố nớc ngoài có quyền tự do
lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng.
Luật áp dụng cho hợp đồng là luật
điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của các bên
trong quá trình thực hiện hợp đồng. Khi
thỏa thuận luật áp dụng cho hợp đồng,
các bên thờng chỉ quan tâm đến hiệu lực
của nó đối với quyền và nghĩa vụ của
X

* Giảng viên Khoa luật quốc tế
Trờng đạ
i học luật Hà Nội


ở các nớc theo hệ thống common law.
Một trong những ví dụ điển hình cho vấn
đề này là vụ kiện về tranh chấp hợp đồng
giữa Union of India và McDonnell
Douglas Corporation
(4)
. Nội dung của vụ
kiện này là trong khi giao kết hợp đồng
các bên chủ thể đ thỏa thuận luật áp
dụng cho hợp đồng giữa các bên là luật
của ấn Độ. Trong quá trình thực hiện hợp
đồng đ phát sinh tranh chấp và tranh
chấp này đ đợc các bên đa ra hội đồng
trọng tài để xét xử. Tại hội đồng xét xử,
vấn đề chọn luật để xét xử đợc đặt ra và
để chọn luật xét xử, cơ quan xét xử đ lập
luận nh sau: Trong quá trình xác lập hợp
đồng các bên đ thống nhất chọn luật của
ấn Độ để áp dụng cho hợp đồng. Điều
này có nghĩa là luật do các bên lựa chọn
không chỉ điều chỉnh quyền và nghĩa vụ
của mình trong quá trình thực hiện hợp
đồng mà nó còn chi phối tất cả các điều
khoản của hợp đồng, bao gồm cả điều
khoản trọng tài (điều khoản liên quan đến
việc xét xử tranh chấp). Do vậy, cơ quan
xét xử kết luận, trong trờng hợp này,
luật của ấn Độ không những đợc áp
dụng để điều chỉnh quyền và nghĩa vụ
của các bên trong quá trình thực hiện hợp

phạm đợc bảo vệ quyền lợi trớc cơ
quan xét xử.
Việc xây dựng thỏa thuận trọng tài
đợc tiến hành dới hai hình thức: Đợc
ghi nhận trong điều khoản trọng tài của
hợp đồng thơng mại quốc tế; đợc ghi
nhận trong văn bản độc lập về trọng tài nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 5

đợc các bên kí kết sau khi đ kí hợp
đồng thơng mại quốc tế
(8)
. Theo luật
pháp của hầu hết các nớc và các điều
ớc quốc tế về thỏa thuận trọng tài thì
thỏa thuận trọng tài chỉ có giá trị pháp lí
khi nó đảm bảo hai tiêu chuẩn, đó là:
Phải đợc các bên thỏa thuận và phải
đợc thể hiện dới hình thức văn bản (ví
dụ, vấn đề này đợc quy định tại Điều II
(1,2) của Công ớc New York 1958 về
công nhận và thi hành các phán quyết
trọng tài nớc ngoài, Điều 1 (1,2) của bản
quy tắc trọng tài UNCITRAL ủy ban về
luật quốc tế của Liên Hợp quốc đợc Đại
hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày
15/12/1976; Điều 2 Luật trọng tài

tôn trọng nguyện vọng của các bên và
bảo vệ các nguyên tắc của thơng mại
quốc tế
(9)
, trong đó quyền lợi của các bên,
các điều khoản trong hợp đồng mà các
bên đ thỏa thuận phải đợc bảo vệ;
nguyên tắc trung thực trong thơng mại,
nguyên tắc tôn trọng giá trị đạo đức
phải đợc tôn trọng
(10)
.
2. Xác định luật áp dụng trong tố
tụng trọng tài thơng mại quốc tế
Việc xác định luật áp dụng trong tố
tụng trọng tài thơng mại quốc tế bị chi
phối bởi nguyên tắc tự do thỏa thuận của
các bên và nguyên tắc nơi tọa lạc của
trọng tài.
Thứ nhất, tôn trọng nguyên tắc tự do
thỏa thuận của các bên. Nếu khi giải
quyết tranh chấp thơng mại quốc tế tại
tòa án thì tòa án phải tuân thủ nguyên tắc
lex fori, theo đó tòa án buộc phải tiến
hành mọi thủ tục tố tụng theo quy định
của pháp luật nớc mình về tố tụng thì
việc giải quyết tranh chấp tại trọng tài lại
khác với tòa án. Trong nhiều trờng hợp,
trọng tài không nhất thiết phải tuân thủ
theo các quy định về thủ tục tố tụng về

với việc các bên thỏa thuận chọn luật tố
tụng để áp dụng cho trọng tài đó. Bởi vì,
khi trọng tài thờng trực đợc các bên
thỏa thuận lựa chọn xét xử tranh chấp thì
cơ quan trọng tài này sẽ áp dụng thủ tục
tố tụng của mình để tiến hành xét xử. Ví
dụ, Điều 1 Bản quy tắc trọng tài
UNCITRAL quy định khi các bên hợp
đồng đ thỏa thuận bằng văn bản rằng
các tranh chấp liên quan tới hợp đồng sẽ
đợc đa ra giải quyết bằng trọng tài.
Theo Bản quy tắc trọng tài UNCITRAL
thì các tranh chấp này sẽ đợc giải quyết
bằng bản quy tắc đó. Điều 15 của Bản
quy tắc này chỉ rõ: "Trọng tài có thể tiến
hành thủ tục tố tụng trọng tài theo cách
thức mà trọng tài cho là thích hợp nhng
phải bảo đảm sự bình đẳng giữa các bên
và bảo đảm cho mỗi bên có đủ cơ hội
trình bày vụ việc của mình ở bất cứ giai
đoạn nào của quá trình tố tụng". Tơng
tự nh vậy, Điều 8 Quy định về hoà giải
và trọng tài của Phòng thơng mại quốc
tế (ICC) đ đợc sửa đổi, bổ sung và có
hiệu lực từ ngày 1/1/1988 ghi nhận: "Khi
các bên thỏa thuận nhờ đến trọng tài của
Phòng thơng mại quốc tế thì họ qua đó
phục tùng quy định này" hoặc Điều 11
Quy định này ghi nhận: "Các nguyên tắc
áp dụng trong tố tụng trớc trọng tài viên

của tổ chức trọng tài thờng trực nào đó
thì các quy định này có thể đợc các bên
thỏa thuận giữ nguyên hoặc đợc sửa đổi,
bổ sung trớc khi áp dụng.
Nếu so sánh việc chọn luật tố tụng
trong trọng tài thờng trực với việc chọn
luật tố tụng trong trọng tài ad hoc thì việc
chọn luật tố tụng trong trọng tài ad hoc có
những u điểm và hạn chế nhất định. Nh
đ đề cập ở trên, việc chọn luật tố tụng
cho trọng tài thờng trực hoàn toàn phụ
thuộc vào việc chọn trọng tài, theo đó nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 7

một khi các bên đ thỏa thuận chọn trọng
tài thờng trực thì đơng nhiên phải chấp
nhận những quy định về tố tụng của trọng
tài thờng trực này. Nh vậy, nguyên tắc
"tự do lựa chọn" của các bên trên thực tế
đ bị hạn chế. Ngợc lại, đối với việc
chọn trọng tài ad hoc, các bên đợc bảo
đảm quyền "tự do lựa chọn" và không bị
lệ thuộc trong việc chọn luật áp dụng cho
hoạt động trọng tài. Thực tế cho thấy hoạt
động trọng tài ad hoc đạt hiệu quả rất cao
nếu các bên thực hiện tốt những điều đ
cam kết trong việc chọn luật tố tụng cho

tài trong trờng hợp nếu các bên không
thỏa thuận chọn luật tố tụng. Do đó, nh
đ trình bày ở trên, việc áp dụng thuyết
này để xác định luật áp dụng cho tố tụng
trọng tài quốc tế thờng xảy ra trong
trờng hợp các bên thành lập trọng tài ad
hoc. Thuyết "nơi tọa lạc của trọng tài"
không những đợc áp dụng trên thực tế
mà nội dung của thuyết này còn đợc ghi
nhận trong nhiều văn bản pháp lí quốc tế
quan trọng nh Công ớc New York 1958
về việc công nhận và thi hành các phán
quyết trọng tài nớc ngoài tại Điều III và
Điều VI (1.d) và tại Điều 16 của Bản quy
tắc trọng tài UNCITRAL.
Nh vậy, việc chọn luật cho tố tụng
trọng tài trớc tiên phải tuân thủ theo
nguyên tắc tôn trọng sự thỏa thuận của
các bên chủ thể. Nếu các bên không thỏa
thuận thì học thuyết "nơi tọa lạc của
trọng tài" sẽ đợc áp dụng để xác định
luật điều chỉnh tố tụng trọng tài thơng
mại quốc tế.
Tóm lại, vấn đề chọn luật áp dụng trong
xét xử của trọng tài thơng mại quốc tế là
một trong những vấn đề pháp lí quan
trọng của hoạt động thơng mại quốc tế,
nó bao gồm hai lĩnh vực đó là chọn luật
để trọng tài áp dụng cho việc xét xử tranh
chấp về quyền và nghĩa vụ của các bên và