nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 21

PGS.TS. Lê Minh Tâm *
hi hành án là đề tài không mấy mới mẻ
nhng cho đến nay vẫn còn nhiều vấn
đề đặt ra đòi hỏi phải đợc nghiên cứu một
cách toàn diện để giải quyết. ở nớc ta, thi
hành án diễn ra trong thực tiễn rất phức tạp
và có nhiều biến động qua các thời kì lịch sử
khác nhau nhng việc triển khai nghiên cứu
lí luận về thi hành án thì còn nhiều hạn chế.
Mấy năm gần đây, một số đề tài nghiên cứu
về thi hành án đ đợc triển khai nh Đề tài
95-98-114/ĐT - Những cơ sở lí luận và thực
tiễn về định chế thừa phát lại do Viện
Nghiên cứu khoa học pháp lí Bộ t pháp phối
hợp với Sở t pháp thành phố Hồ Chí Minh
chủ trì thực hiện; Đề tài 96 - 98 - 027/ĐT -
Mô hình quản lí thống nhất công tác thi
hành án do Cục quản lí thi hành án dân sự
Bộ t pháp chủ trì thực hiện Nhng có thể
nói, các đề tài đó mới chỉ bớc đầu đặt ra và
giải quyết đợc một số vấn đề, khía cạnh của
thi hành án với phạm vi và mức độ nhất định.
Về mặt lí luận, hiện vẫn còn nhiều vấn đề

(lẽ ra phải là bản chất, đặc điểm, hình thức
của thi hành án) thì những từ công tác, hoạt
động không còn ý nghĩa ban đầu; ở đây chỉ
thấy nổi rõ nghĩa của thi hành án. Theo
chúng tôi, khái niệm thờng đợc biểu đạt
bằng danh từ hay cụm từ, trong đó danh từ
hay cụm từ là từ loại còn tính từ chỉ kết hợp
để hình thành khái niệm nhánh trong từ loại
đó. Ví dụ, khái niệm quản lí đợc hiểu là sự
tác động liên tục, có tổ chức, có định hớng
của chủ thể quản lí lên đối tợng quản lí.
(1)

T

* Trờng đại học luật Hà Nội nghiên cứu - trao đổi
22 - Tạp chí luật học

Từ khái niệm đó, ta có thể phân biệt quản lí
kinh tế với quản lí văn hoá, x hội và trong
các trờng hợp này, quản lí luôn đóng vai trò
danh từ.
Với sự phân tích trên và để bảo đảm tính
logic của các khái niệm khoa học có liên
quan đến thi hành án, theo chúng tôi thi
hành án cần sử dụng nh khái niệm độc lập.
Theo đó, chúng ta có những khái niệm chỉ

cho rằng thi hành án "thực chất là hoạt động
tố tụng của tòa án, của các cơ quan, tổ chức
có thẩm quyền nhằm bảo đảm cho bản án và
quyết định của tòa án đợc thi hành một
cách chính xác, kịp thời".
(3)
Quan niệm thứ
hai lại cho rằng thi hành án là dạng hoạt
động của cơ quan hành chính nhà nớc. Theo
quan niệm này thì tố tụng là quá trình tiến
hành giải quyết các vụ án theo quy định của
pháp luật; quá trình này trải qua nhiều giai
đoạn nhng các giai đoạn có liên quan mật
thiết với nhau trong thể thống nhất và xét xử
là giai đoạn cuối cùng của quá trình tố tụng
cho nên bản án, quyết định của toà án là kết
quả cuối cùng đánh dấu sự kết thúc của quá
trình tố tụng.
Theo chúng tôi, thi hành án không thể là
giai đoạn của tố tụng, bởi vì thi hành án có
mục đích khác với mục đích của tố tụng.
Điều này thể hiện ở chỗ, mục đích của tố
tụng là xác định các chứng cứ để khôi phục
lại trạng thái ban đầu của sự việc. Nói cách
khác, tố tụng là quá trình đi tìm sự thật của
các vụ việc đ diễn ra để trên cơ sở đó đa ra
cách giải quyết vụ việc theo đúng các quy
định của pháp luật. Với mục đích đó, toàn bộ
quá trình tố tụng diễn ra theo quy trình hết
sức chặt chẽ và phải bảo đảm các nguyên tắc

pháp luật và trong khuôn khổ luật định; toàn
bộ quá trình thi hành án với những hoạt
động, biện pháp, cách thức khác nhau đều
nhằm thực hiện những nội dung đ đợc thể
hiện trong các bản án, quyết định của toà án
và theo các quy định cụ thể của pháp luật. Là
dạng hoạt động quản lí vì thi hành án là sự
tác động tới đối tợng phải thi hành án để họ
tự giác thi hành hoặc áp dụng các biện pháp
buộc họ phải thi hành nghĩa vụ đ đợc xác
định trong các bản án, quyết định của toà án;
phải tuân theo các quy định của pháp luật;
giáo dục họ có ý thức tôn trọng pháp luật,
tôn trọng lợi ích của cá nhân, tôn trọng kỉ
luật nhà nớc và trở thành ngời lơng thiện
(đối với những ngời bị kết án phạt tù). Để
thực hiện các hoạt động chấp hành và quản lí
nói trên, phơng pháp thuyết phục, giáo dục
có ý nghĩa quan trọng nhng phơng pháp
mệnh lệnh, bắt buộc phải thi hành có tính
chất đặc thù (trong thi hành án hình sự đó là
phơng pháp chủ yếu và có tính tiên quyết).
Có ý kiến cho rằng, thi hành án là dạng
hoạt động mang tính hành chính - t pháp vì:
Thứ nhất, căn cứ để thi hành án là các bản án
và quyết định của toàn án; thứ hai, có sự
tham gia của các cơ quan t pháp (theo nghĩa
rộng) vào quá trình thi hành án. Chúng tôi
cho rằng quan niệm nh vậy có nhiều điểm
hợp lí. Tuy nhiên, nh đ phân tích ở đoạn

24 - Tạp chí luật học

phải là giai đoạn tố tụng (cuối cùng); bản án
và quyết định của tòa án đ có hiệu lực pháp
luật không phải là cơ sở duy nhất để tiến
hành các hoạt động thi hành án; thi hành án
đòi hỏi những nguyên tắc, thủ tục và cách
thức hoạt động riêng. Ví dụ, để có thể tiến
hành các hoạt động thi hành án thì phải có
quyết định thi hành án và phải dựa trên
những quy định cụ thể về thi hành án
- Thi hành án là dạng hoạt động có tính
chấp hành, vì thi hành án chỉ đợc tiến hành
trong khuôn khổ pháp luật quy định nhằm
thực hiện các các bản án và quyết định của
toà án đ có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, ở
đây tính chất chấp hành trong thi hành án có
những nét riêng thể hiện ở chỗ: Thứ nhất, nó
chủ yếu do cơ quan t pháp (theo nghĩa
rộng) hay đối tợng phải thi hành án tiến
hành; thứ hai, cơ sở để tiến hành các hoạt
động thi hành án bao gồm các quy định của
pháp luật (đợc thể hiện trong các văn bản
quy phạm pháp luật) và bản án, quyết định
của toà án (văn bản áp dụng pháp luật) đ có
hiệu lực pháp luật; thứ ba, mục đích cuối
cùng của hoạt động thi hành án là bảo đảm
cho các nội dung của các bản án, quyết định
của toà án đ có hiệu lực pháp luật đợc thực
thi chứ không phải là ra các văn bản áp dụng

hành thì họ sẽ phải chịu các biện pháp cỡng
chế của cơ quan nhà nớc có thẩm quyền.
- Có nhiều cơ quan tham gia vào quá
trình thi hành án, nhất là trong việc tổ chức
thi hành các bản án và quyết định của toà án
có những nội dung phức tạp. Thực tế đ cho
thấy rõ, trong thi hành án vai trò của các cơ
quan t pháp là rất quan trọng, nhất là các cơ
quan thi hành án nhng trong nhiều trờng
hợp nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa
các cơ quan t pháp với cơ quan hành pháp
và có sự lnh đạo của các tổ chức Đảng thì
việc thi hành các bản án phức tạp khó đạt
đợc kết quả tốt. nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 25

5. Về nội dung thi hành án
Có ý kiến cho rằng nội dung thi hành án
rất rộng, bao gồm toàn bộ các hoạt động từ
khi ra quyết định thi hành án cho đến khi
giải quyết xong tất cả các vấn đề của ngời
phải thi hành án, nghĩa là đến khi các đơng
sự hay ngời bị kết án trở lại trạng thái bình
thờng, trong đó có việc phải tạo điều kiện
cho ngời phải thi hành án phạt tù có việc
làm để bảo đảm cuộc sống bình thờng. Có ý
kiến khác lại cho rằng nội dung thi hành án

thuộc phạm vi thi hành án dân sự không?
Phạm vi thi hành án dân sự có phải chỉ là
những vấn đề có liên quan đến tài sản và bồi
hoàn hay bao gồm tất cả những vấn đề có
tính dân sự? Những vấn đề liên quan đến bán
đấu giá tài sản, tuyên bố phá sản có thuộc
phạm vi thi hành án dân sự không? Tình
hình đó đòi hỏi phải nghiên cứu cơ sở lí luận
cho việc xác định tính đặc thù và phân định
giới hạn của mỗi loại hình thi hành án để từ
đó xác định nội dung, nguyên tắc, phơng
pháp và biện pháp phù hợp cho mỗi loại hình
đồng thời xây dựng mô hình tổ chức và quản
lí thi hành án hợp lí và có hiệu quả. Thực tế
hiện nay ở nớc ta đ cho thấy rõ tính bức
xúc của các vấn đề nói trên.
7. Về mô hình tổ chức và quản lí thi
hành án
Có thể nói hiện nay vấn đề về mô hình tổ
chức và quản lí thi hành án ở nớc ta cha có
đợc phơng án tổng thể và có tính khả thi.
Vì vậy, tình trạng vừa tản mạn vừa chồng
chéo là không thể tránh khỏi. Để có đợc mô
hình tổ chức và quản lí thi hành án mang tính
thống nhất và có tính khả thi thì cần thiết
phải nghiên cứu và giải quyết đồng bộ các
vấn đề nêu trên đồng thời phải chú trọng tới
việc hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật
về thi hành án và xây dựng đội ngũ cán bộ
thi hành án. Theo chúng tôi, căn cứ vào bản

Mấy năm vừa qua, công tác xây dựng
pháp luật về thi hành án đ có bớc phát
triển lớn so với trớc đây. Tuy nhiên, để đáp
ứng nhu cầu trớc mắt cũng nh lâu dài thì
công tác xây dựng và hoàn thiện pháp luật
phải đợc đẩy mạnh nhiều hơn nữa và phải
đặt công tác này trong mối quan hệ với công
tác xây dựng pháp luật của các lĩnh vực khác
nh giáo dục, y tế, tài chính, lao động, bảo
hiểm x hội
Từ những phân tích trên, có thể rút ra
mấy điểm sau:
- Chất lợng và hiệu quả của thi hành án
phụ thuộc rất nhiều vào chất lợng xét xử
của toà án, vì vậy bên cạnh việc đổi mới tổ
chức và hoạt động thi hành án thì cũng phải
chú trọng đổi mới và nâng cao chất lợng xét
xử của toà án.
- Thi hành án có tính chấp hành và quản
lí nhng hai tính chất này trong thi hành án
có những đặc điểm riêng, vì vậy phải chú
trọng xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn
để xác định mức độ (liều lợng) của việc sử
dụng kết hợp các biện pháp hành chính và t
pháp trong tổ chức và hoạt động thi hành án
nói chung và mỗi loại hình thi hành án nói
riêng để bảo đảm chất lợng và hiệu quả thi
hành án.
- Phơng pháp mệnh lệnh, bắt buộc phải
thực hiện nghĩa vụ trong thi hành án có ý