nghiên cứu - trao đổi
42 Tạp chí luật học số 5/2004

PGS.TS. Hoàng Thị Kim Quế *
1. t vn
Nh nc, phỏp lut v mi quan h
gia chỳng luụn l vn c bn, cú v trớ
c bit quan trng trong lớ lun v thc
tin. Xõy dng nh nc phỏp quyn ó
em n nhiu vn cn phi i mi
quan nim, phi t duy li, trong ú cú vn
mi quan h gia nh nc v phỏp
lut. Trong vic nghiờn cu, gii quyt cỏc
vn xó hi, cn quan tõm lớ gii mi
quan h hu c gia cỏc hin tng nh
nc - con ngi - phỏp lut, v ú l
nhng vn khụng th xem xột trong s
tỏch ri nhau".
(1)
Trong bi vit ny, chỳng
tụi bc u cp mt s im c bn v
mi quan h gia nh nc v phỏp lut.
Mi quan h gia nh nc v phỏp
lut t lõu ó l ti thu hỳt s quan tõm
nghiờn cu ca cỏc nh t tng ln ca
nhõn loi. Xụlụng, nh t tng Hy Lp c

cụng lớ l ti ỏc".
2. V cỏch tip cn vn mi quan
h nh nc v phỏp lut
Cng nh trong vic tip cn mi quan
h ca cỏc hin tng chớnh tr - phỏp lớ
khỏc, chng hn v mi quan h gia phỏp
lut v o c,
(4)
mi quan h nh nc
v phỏp lut cn c tip cn trờn ba
phng din chớnh: S thng nht, s khỏc
bit v s tỏc ng qua li gia nh nc
v phỏp lut. nh rng, cỏi ct lừi trong
mi quan h gia nh nc v phỏp lut
núi riờng, gia cỏc s vt, hin tng chớnh
* Khoa lut
i hc quc gia H Ni nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 5/2004

43

tr - xó hi núi chung l s tỏc ng qua li
ca chỳng nhng cú th nhn thc ỳng
n v s tỏc ng bin chng gia nh
nc v phỏp lut thỡ trc ht cn lm rừ
nhng s tng ng, thng nht v s
khỏc bit ca chỳng. Bi chớnh s thng

v phỏp lut u l cỏi cn phi cú ỏp
ng nhu cu xó hi song nhng thuc tớnh,
c im ca nh nc v phỏp lut thỡ mói
dn dn v sau mi khng nh c.
Chớnh nhng nhu cu ca xó hi m trc
ht l kinh t - trt t kinh t ó t c s
cho s ra i ca nh nc v ca phỏp
lut. Nu quờn i s hỡnh thnh ca phỏp
lut t tp quỏn thỡ cng khỏc no nh Ph.
ngghen ó núi: "Con ngi ó quờn
ngun gc ca phỏp lut t cỏc iu kin
kinh t cng nh h ó quờn chớnh bn
thõn ngun gc ca h t vng quc ca
ng vt".
(5)
Ngoi nguyờn nhõn kinh t,
s hỡnh thnh nh nc v phỏp lut cũn
chu s tỏc ng mnh m ca cỏc nhõn t
xó hi khỏc nh: Tụn giỏo, dõn tc, vn
hoỏ, o c, t tng Nu nh nh
nc v phỏp lut xut hin nh mt tt
yu duy trỡ trt t xó hi thỡ phỏp lut
xỏc lp c ch phỏp lớ t mc ớch ny.
T thi im xut hin, nh nc v phỏp
lut ó cú mi liờn h ni ti, logic cựng
vn ng v phỏt trin, s tn ti bit lp
ca chỳng l iu khụng th xy ra.
Khi ta núi phỏp lut v nh nc l
hai ngi bn ng hnh cựng ra i,
iu ú xột v mt logic" tng th l ỳng

luật, bất chấp pháp luật. Trong điều kiện
xây dựng nhà nước pháp quyền, quan niệm
đó đã không còn chỗ đứng. Pháp luật vừa
là công cụ giai cấp, công cụ quản lí của
nhà nước, vừa là công cụ - phương tiện của
toàn xã hội, của mỗi cá nhân. Pháp luật
trong nhà nước pháp quyền phải đáp ứng
những yêu cầu khách quan, hợp lí, công
bằng, nhân đạo, tất cả vì con người.
Hiện nay, trong lí luận về nhà nước
pháp quyền, có một số quan điểm chủ
trương đề cao pháp luật, tính ưu thế của
pháp luật so với nhà nước: Nhà nước phụ
thuộc vào pháp luật, nhà nước hoà vào
trong pháp luật.
(6)
Theo chúng tôi, trong
tương quan giữa nhà nước và pháp luật,
không nên quan niệm nhà nước quan trọng
hơn, có ưu thế hơn pháp luật hay ngược
lại. Đây là những mối quan hệ phụ thuộc,
tác động, ảnh hưởng lẫn nhau và “bình
đẳng” với nhau như chính sự bình đẳng của
mọi cá nhân, tổ chức trước pháp luật. Nhà
nước pháp quyền là nhà nước được tổ chức
và hoạt động trên cơ sở pháp luật và tuân
thủ pháp luật. Như vậy, không cần thiết
phải cường điệu hay hạ thấp vai trò của
nhà nước hay pháp luật trong mối quan hệ
giữa chúng với nhau cũng như giữa chúng

Tạp chí luật học số 5/2004

45

chớnh quan h gia chỳng vi nhau.
S khỏc bit th hin ch, nu nh
nc l t chc c bit ca quyn lc
cụng, l phng thc - hỡnh thc tn ti
ca xó hi cú giai cp thỡ phỏp lut l h
thng cỏc quy phm c nh nc ban
hnh v m bo thc hin iu chnh
hnh vi v cỏc quan h xó hi ca con
ngi. Nh nc i din cho sc mnh,
cũn phỏp lut - i din cho ý chớ. Núi
nh nc l núi n yu t con ngi
cựng c ch b mỏy, núi phỏp lut l núi
n cỏc quy tc hnh vi Khụng cú s
ng nht hon ton gia nh nc v
phỏp lut v hỡnh thc, ni dung, c cu,
c ch vn ng.
Hỡnh thc tn ti ca nh nc khụng
ging hỡnh thc tn ti (cỏc dng tn ti)
trong thc t ca phỏp lut mc dự phỏp
lut l c s phỏp lớ xỏc nh cỏc hỡnh thc
nh nc, chớnh th hay cu trỳc cho phự
hp vi thc t khỏch quan ca cỏc quc
gia, dõn tc v xu th thi i. n c nh
hỡnh thc chớnh th nh nc, xột v bn
cht l phm trự chớnh tr - phỏp lớ rng
ln, a dng, nhiu khi thoỏt ra ngoi cỏc

s tỏc ng ca nh nc i vi phỏp lut
khụng phi l tuyt i v ngc li. ỳng
l nh nc cú vai trũ then cht trong xõy
dng phỏp lut, thc hin phỏp lut. Nhng
s can thip, s nh ot ny ca nh
nc i vi phỏp lut vn cú gii hn bi
nhng yu t khỏch quan, c bit l trong
nh nc phỏp quyn, nh nc khụng th
tu tin theo ý chớ ch quan m nh ra
phỏp lut. Thu hỳt s tham gia cú hiu qu
ca nhõn dõn vo quỏ trỡnh xõy dng v
thc thi phỏp lut, a nhng quy nh tớch
cc ca cỏc loi quy tc xó hi khỏc vo
phỏp lut l yờu cu v l nhõn t m bo
cho tớnh ỳng n, phự hp cuc sng ca
phỏp lut v cng l trỏch nhim xó hi ca nghiªn cøu - trao ®æi
46 T¹p chÝ luËt häc sè 5/2004

nhà nước.
Pháp luật có quy luật nội tại riêng trong
đời sống vô cùng sinh động đa dạng của
mình. Cùng một vấn đề, cùng một điều luật
của nhà nước khi đi vào cuộc sống lại được
hiểu, nhận thức không giống nhau và khi
vận dụng, giải thích cũng vậy kể cả do vô
tình hay cố ý. Nhà nước không phải khi
nào và ở đâu cũng có thể kiểm soát hết

lí luận khoa học và thực tiễn, thậm chí với
chính các quy định pháp luật mới. Chính vì
vậy mà trong thực tiễn mới có tình trạng áp
dụng các quy định pháp luật đã hết hiệu
lực từ lâu. Trong điều kiện hiện nay, sự
tương xứng giữa vai trò và năng lực là vô
cùng quan trọng trong mọi hoạt động của
nhà nước và xã hội. Xây dựng được luật
pháp tốt rồi nhưng phải cần có năng lực,
kĩ năng và đặc biệt là đạo đức nghề
nghiệp để nhận thức và vận dụng đúng
đắn luật pháp. Do vậy, về mặt xã hội, giáo
dục pháp luật để nâng cao năng lực vận
dụng pháp luật đúng đắn, có văn hóa là
điều vô cùng quan trọng lúc này, như Bác
Hồ đã dạy: Nhà nước cần giáo dục cho
nhân dân biết sử dụng các quyền tự do
dân chủ của mình, dám nói, dám làm
trong khuôn khổ pháp luật.
(7)

Xây dựng pháp luật là công việc vô
cùng khó khăn, phức tạp nhưng xây dựng
cho được bộ máy với những con người có
đủ năng lực và phẩm chất đạo đức vận
dụng pháp luật lại càng khó hơn. Cải cách
thủ tục hành chính nói riêng là cấp bách và
bước đầu đã đạt nhiều ưu điểm song theo
người dân nhận xét, quan trọng nhất vẫn là
yếu tố con người, là cái tâm của con người

lut phỏp khụng thụi cng cha cú
mt xó hi phỏp quyn.
Khi núi n s a dng trong vi phm
phỏp lut, cú l chỳng ta nờn nhn mnh c
s a dng v vi phm phỏp lut th tc
ch khụng ch mi cỏc dng vi phm phỏp
lut v ni dung. Nhiu khi ngi ta b oan
sai l do cỏc vi phm t phớa cỏc c quan
cụng quyn, m xem ra, mt s ngi cú
thm quyn ó hnh dõn thỡ cng chớnh
l hnh v th tc, ch my ai dỏm hnh
dõn v lut ni dung õu, bi l, cỏc quy
nh v quyn, ngha v v ch ti phỏp
lut thỡ ó rừ nh ban ngy, li cú c mng
li thụng tin rng ln nh hin nay. Lut
ni dung v lut hỡnh thc cũn nhiu im
cha tng thớch, cng thờm nhiu yu t
khỏc dn n vic khú khn trong thc thi
lut ni dung. Nhng quyn, ngha v v
cỏc ch ti phỏp lut c thay nhau b sung,
sa i, xõy dng mi, tụn to, ci ni
rng ra cho kp v hp vi cuc sng xó
hi. Hot ng ny din ra tp np hn
nhiu so vi hot ng trong lnh vc phỏp
lut th tc. Lut th tc phi phự hp vi
lut ni dung thỡ mi cú th a lut ni
dung vo cuc sng, mi hn ch n mc
thp nht s ỏch tc ca cỏc quy nh phỏp
lut ni dung
Phỏp lut cú kh nng chng li s lm


chc nng ca nh nc v phỏp lut. S
tỏc ng bin chng ny c th hin
vai trũ ca phỏp lut i vi nh nc v
ngc li. S tỏc ng ca nh nc n
phỏp lut th hin trc ht l vic nh
nc ban hnh, thay i, hy b, hon
thin phỏp lut, bo v phỏp lut khi s vi
phm, bo m phỏp lut, a phỏp lut
vo i sng. Bn thõn nh nc v phỏp
lut tỏc ng ln nhau v chỳng cng chu
s tỏc ng mnh m ca cỏc yu t xó hi
khỏc, khỏch quan v ch quan. Cỏc yu t
xó hi khỏc tỏc ng n nh nc, phỏp
lut va cú nhng nột chung, va cú nhng
nột riờng, vớ nh kinh t, o c i vi
nh nc, phỏp lut. Nh nc v phỏp
lut tỏc ng qua li ln nhau, khụng th
tn ti thiu nhau. Mi quan h gia nh
nc v phỏp lut c th hin trong hot
ng xõy dng phỏp lut, ỏp dng phỏp
lut, ph bin, giỏo dc phỏp lut, ngha l
trong tt c cỏc giai on ca c ch iu
chnh phỏp lut.
Phỏp lut c m bo thc hin bng
cng ch nh nc, bờn cnh cỏc phng
thc m bo khỏc. Liu cú th tỡm thy
mt lnh vc no, yu t no ca phỏp lut
t ni dung n hỡnh thc th hin li cú
th gii thớch mt cỏch khoa hc bờn ngoi

khụng cho phộp, m bo s kim soỏt i
vi nh nc. Bng phỏp lut m quy nh
c cu t chc bờn trong v hot ng ca
nh nc, ca cỏc c quan nh nc. Nh
cú phỏp lut m nh nc thc hin c
cỏc nhim v, chc nng, cỏc chớnh sỏch
i ni v i ngoi ca mỡnh, xỏc nh
ch chớnh tr, kinh t, xó hi, quy ch
phỏp lớ i vi cỏc cỏ nhõn. Ton b hot
ng nh nc u xut phỏt t ch
phỏp lut, trong cỏc hỡnh thc phỏp lut v
cỏc trỡnh t th tc phỏp lut. C bờn trong
v bờn ngoi vi xó hi nh nc u c nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 5/2004

49

phỏp lut quy nh, cú th núi mt cỏch
hỡnh nh - nh nc l mt ch nh phỏp
lut bao quỏt nht, mt "i ch nh phỏp
lut" bi ton b nh nc u c trc
tip hay giỏn tip c quy nh trong lut
phỏp. Phỏp lut ch thc s l i lng
ca cụng bng, t do, dõn ch khi cú s
tham gia, s kim soỏt v s phỏn xột ca
xó hi trờn c s nng lc v phm hnh
o c ca cỏc nh lm lut. Phỏp lut cú

t".
(9)
Vic i mi, hon thin nh nc
v phỏp lut ch thc s cú ý ngha v hiu
qu khi c tin hnh song song, ng b
trờn c s giỏm sỏt v tham gia, ỏnh giỏ
khỏch quan ca ton xó hi. Hiu lc, hiu
qu ca nh nc v phỏp lut tỏc ng v
ph thuc ln nhau. iu quan trng nht,
suy cho cựng vn l lm sao cho vai trũ
ca nh nc, phỏp lut phi tng xng
vi nng lc thc t ca chỳng./.

(1).Xem: "Xó hi v phỏp lut", Vin nghiờn cu
nh nc v phỏp lut, Nxb. Chớnh tr quc gia, H.
1994, tr. 12.
(2).Xem: "Giỏo trỡnh Lch s cỏc hc thuyt chớnh tr",
Khoa lut i hc quc gia H Ni, H. 1995, tr. 48.
(3).Xem: Montesquieu, "Tinh thn phỏp lut", Nxb.
Giỏo dc, H. 1996, tr.100 -101.
(4).Xem: Hong Th Kim Qu, "V mi quan h
gia phỏp lut v o c trong h thng iu
chnh xó hi", Tp chớ Nh nc v phỏp lut,
s 7/1999, tr. 9-20.
(5).Xem: Cỏc. Mỏc, Ph.Angghen, ton tp, tp 18 tr.
273, ting Nga.
(6).Berddiep,I. A, "Quyn lc v phỏp lut, t lch
s phỏp lut Nga", Lờningrat, 1989, tr. 289 - 290
(ting Nga).
(7). H Chớ Minh, ton tp, tp 10, Nxb. S tht, H.