MỸ THUẬT ĐÔNG SƠN TRONG LĂNG MỘ NAM VIỆT VĂN ĐẾ
(2000 NĂM TRƯỚC)
Những đồ đồng Đông Sơn trong mộ Nam Việt
Trong lăng mộ Triệu Muội một số lượng đồ đồng rất lớn đã được chôn theo, ước khoảng 600 hiện
vật gồm nhiều đồ được dùng khi ông còn sống và một số đồ minh khí nhỏ. Về nhạc khí: một bộ
thanh đồng 14 thanh, một bộ nữa chung (chuông) 14 cái; một bộ câu dược 14 cái có 8 cái khắc
chữ “Văn Đế cửu niên”, đỉnh đồng 36 cái (đại bộ phận là của Mỹ thuật Đông Sơn). Có một đỉnh
kiểu dáng Việt cao 54,5cm khắc hai chữ “Thái quan” là quan chịu nhiệm vụ lo ăn uống của nhà
vua, trên miệng đỉnh cao, gồ hai quai to hình vuông không có trang trí. Một đỉnh nhỏ hơn cao
42cm dáng hơi khum trên miệng hai quai ở vai đỉnh cong lõm cao lên tạo dáng đỉnh cao và đẹp.
Ba chân nổi gồ choãi cong ra phía ngoài, phần đầu chân bám vào đỉnh đúc nổi trang trí hoa văn dấu hỏi và hình học chữ U vuông,
chân choãi vuông. Tạo dáng đỉnh rất hài hòa, khoẻ. Bình đồng có 9 cái, có một cái mạ vàng dáng tỳ bà (củ hành) có 3 vòng lõm, tạo
bố cục phần đáy, thân, miệng. ở phần thân bình đúc nổi mặt thú, hoa văn tròn xoáy ốc, riêng mũi nổi to gồ ra có 1 vòng tròn lớn đeo
vào làm hai quai xách. Một bình đồng dáng củ hành được bóp thành tứ diện, có nắp cũng tứ diện, trên mỗi mặt diện nắp đúc nổi 4
thuỷ quái (dạng macara). Thân bình có đúc nổi hai mặt thú có móc đồng ở mũi. Nói chung hình dáng của đỉnh, bình đồng phong
phú khác nhau, đặc biệt một bình đồng trang trí cao 55,5cm là sự giao thoa văn hoá Tần Hán - Đông Sơn bằng những hình học tam
giác, dấu hỏi xoáy tâm, kết hợp với trang trí hình khuất khúc với đặc điểm hoạ tiết tỉ mỉ dầy đặc. Bình có 4 quai ở trên phần vai gần
cổ bình. Một đèn đồng rất đẹp, sang trọng dùng trong cung đình gồm ba bộ phận: chân đèn một đĩa hình vành khăn có 3 chân đúc
nổi trang trí mặt linh thú. Thân đèn gồm: đĩa đựng dầu, đặt lọt trong đĩa chân đèn, hình ba con rắn, từ ba phía uốn cong ngẩng cao
đầu ngậm một vành ngọc làm bệ, bao lấy một ống ngọc hình trụ có chân sâu xuống đĩa đựng dầu. Kiểu đèn rất độc đáo, đã tìm
thấy ở Việt Nam tương tự, ở giữa là hình tượng người, hiện lưu giữ ở bảo tàng Guimet Paris. Các loại hộp hương (đốt trầm), trang
trí hình học, các loại lò nướng thịt v.v.
Một trống đồng lớn loại I tìm thấy trong mộ, trên mặt trống chạm khắc trang trí hình người nhẩy múa hóa trang, cầm khèn, đánh lục
lạc, giã gạo, kho thóc.v.v đã được minh hoạ lên bản dập phóng to trưng bày. Theo PGS TS Nguyễn Đỗ Bảo, trống đồng này hoa
văn trang trí giống trống đồng Ngọc Lũ ở Hà Nam khi ông đến nghiên cứu mộ Triệu Muội ở Quảng Châu 1998. Thạp đồng Đông
Sơn cũng rất đẹp, có nhiều kiểu dáng, chạm khắc khác nhau, dùng trong nhiều công năng. Nhiều họa tiết hình học phức hợp được
trang trí mỹ thuật ở đẳng cấp cao, phục vụ cung đình, nhà vua. Những di vật này có một giá trị lịch sử đặc biệt, đồ của vua Việt. Số
lượng thạp gồm 9 thạp hình thức mỹ thuật khác nhau. Có loại đồ đựng miệng loe không có nắp, có loại thạp miệng khum có nắp và
quai xách. Về trang trí có loại đơn giản hình kỷ hà, hình xoắn, hình chữ S. Đặc biệt trên một chiếc thạp đồng cao 40,7cm được
chạm cầu kỳ phức tạp như trống đồng và giống tương tự thạp Hợp Minh ở Yên Bái, cũng như giống thạp Barbier – Mueller ở Thuỵ
Sĩ như đã nói ở trên. Trang trí thạp như sau: Thạp có nắp đậy, gờ miệng thạp cao lõm và phía trong. Phía dưới miệng thạp một dải

biệt có một hình vẽ người mặc trang phục áo tay rộng gồm một tốp phụ nữ 6 người (3 người đứng cạnh nhau, một người phía
trước, hai người đứng sau cùng đứng xem 2 võ sĩ cầm khiên đấu kiếm). Phía đối diện lại có 3 người đứng liền nhau cũng đứng
xem, có một người búi tóc cao, còn tất cả đều chải tóc, phía dưới chân có điểm hoa văn. Nửa vòng gương phía sau còn vẽ 1 người
và một tốp 2 người cách quãng ra, tổng số là 14 người.
Hình nét người được khắc rất nét và lõm xuống. Hình trang trí trang phục phụ nữ quý tộc trên gương là rất hiếm thấy, xiêm dài quét
đất. Điều này cung cấp thông tin quý giá về trang phục các phu nhân quý tộc nước ta trước đây hơn hai ngàn năm. ở nước ta cũng
phát hiện nhiều gương đồng trang trí tương tự.
Theo Nguyễn Việt, khảo cổ học Việt Nam đã khai quật được những gương đồng ghi rõ minh văn “Triệu thị tác kính”, “Lý thị tác
kính”. Họ Triệu là một dòng họ quý tộc ở nước ta đã từng nhiều lần chống Hán: Triệu Đà, thời Bắc thuộc Triệu quốc Đạt và Triệu Thị
Trinh (Triệu ẩu) vào thế kỷ II và Triệu Quang Phục thế kỷ VI. Kính được chế tạo ở Việt Nam.
Các loại nhạc khí chuông đồng, thanh đồng
Trong mộ Văn đế Triệu Muội có một quả chuông nhỏ rất đặc biệt hình già nửa bán cầu, cấu tạo hình khía múi khế (có thể là chuông
tụng riêng của phu nhân). Ngoài ra còn bốn loại chuông cổ đại khác nhau.
- Bộ Dũng chung 5 cái, cái cao nhất 49cm cái thấp nhất 38cm có trang trí ba dải băng chữ nhật trong có 3 chấm tròn nổi. Ba dải
băng chiếm già nửa thân chuông, miệng dưới khoét lõm nhiều hình ô van. Cán chuông đặc phía trên hình con tiện ba khấc, mặt
chuông có tượng hổ (phong cách Hán).
- Bộ Nữu chung 14 cái trang trí tương tự dũng chung nhưng mặt trước không có tượng hổ, quai chuông đúc hình chữ U úp ngược
nên có rãnh ở giữa để treo chuông. Nữu chung là sản phẩm Nam Việt, cái cao nhất 24,2cm, cái nhỏ nhất cao 11,4cm.
- Bộ thanh đồng 14 cái là những thanh dẹt hình chữ V có lỗ treo.
- Một câu điêu dáng cao có chữ I nổi cao khoảng gần 90cm thân hẹp trang trí vẩy cá, miệng lõm sâu, cán chuông đặc chia hai khấc,
đoạn ngắn ghép chuông chạm vẩy cá, có con lươn nổi gồ bao quanh. Đoạn trên dài nhỏ dần vuốt cạnh bát giác, đỉnh cán chuông
có hình tròn vành khăn tạo lỗ thủng để treo, cán này dài khoảng 35cm. Dàn chuông nhạc khí cung đình này biểu hiện cho chúng ta
thấy triều đình Nam Việt đã sử dụng nghi lễ rất cao và phức tạp. Thời Lý ở nước ta khi vua ra triều hoặc bãi triều cũng sử dụng hai
loại chuông đánh 108 tiếng tương tự Nam Việt.
- Một bộ câu dược 8 cái có khắc “Văn đế Cửu niên” là đồ đúc khi vua trị vì năm thứ 9. Bộ câu dược có phong cách Nam Việt. Cái
cao nhất 24cm, nhỏ nhất 11cm (ký hiệu B96). Ngoài ra còn nhiều loại như chân đèn cao, đồ minh khí Trong mộ Triệu Muội có rất
nhiều đồ ngọc, nhưng có 130 món đồ ngọc là hàng thượng phẩm trang sức quý giá như: Ngọc giác bôi là một khối ngọc được mài
rũa hình sừng tê, khắc nét chau chuột dùng để uống rượu. Một khối ngọc tạc rỗng, một nghiêng, một trực diện mầu bích ngọc nhạt
điểm ánh vàng trong là một tuyệt phẩm dài 18,9cm cao 6,2cm, dầy 2,5cm. Ngọc giác bôi được tìm thấy trong địa cung nơi đặt quan
tài Văn đế dài 18,4cm, đường kính nhỏ nhất 6,7cm. Chiếc ly ngọc này tạo dáng hình tù và này được chế tác rất công phu, ý tưởng

bày ở miền Nam, hiện nay để ở Bảo tàng Lịch sử. Ngoài ra còn nhiều đồ dùng bằng ngà, số lượng ngọc trai tổng cộng nặng
4117grams, đường kính từ 0,4cm đến 1,1cm. Đặc biệt người ta còn tìm thấy ấn đồng, một to, một nhỏ dùng để in hoa lên vải lụa
làm mẫu thêu. Thợ thêu dùng mẫu in lên để hoa văn khớp đúng vị trí và bằng nhau được in đánh dấu trước. Hai mẫu này người ta
đã phát hiện ở Trường Sa trong ngôi mộ ở Mã Vương đôi nổi tiếng. Trong một hộp bạc hình trụ cao 12cm để trong quan tài nặng
572,6gr, chứa 10 hộp con đựng các viên thuốc có nguồn gốc từ nước Ba Tư cổ đại từ 550 TCN đến 330 TCN đây là các loại thuốc
được coi là linh đan do người ả Rập bào chế. Ngoài ra còn một số đồ bạc, chạm khắc có phong cách Tây á chứng tỏ Nam Việt có
giao thương buôn bán với nhiều vương quốc vùng Ba Tư. Người ta đã không quên chôn theo cả hộp đựng mực nho để khi vua về
bên kia thế giới ghi chép.
Một vài suy nghĩ ở lăng mộ Văn đế.
Lăng mộ Triệu Muội ngẫu nhiên phát hiện là vua Nam Việt thứ hai, sau hơn hai ngàn năm, là một dấu mốc lịch sử vô cùng quan
trọng. Nhiều sự việc còn mơ hồ, được cho là truyền thuyết đã bị hoá giải. Những sự kiện lịch sử, nền văn minh kỹ thuật, nghệ thuật
như đồ sắt thép, áo giáp, chiến xa, tượng ngọc, kiến trúc v.v đã không còn nổi một chữ nào ghi chép còn lại. Tất cả lịch sử nước
Việt chỉ còn lại truyền ngôn. Đến thế kỷ IV thời Bắc Nguỵ, còn gọi là hậu Nguỵ, lịch đạo nguyên mới viết được vài dòng ít ỏi về An
Dương Vương và Triệu Vũ Đế, chuyện Mỵ Châu với thái tử Trọng Thuỷ trong tác phẩm Thuỷ kinh chú sớ. Sự việc được viết lại sớm
nhất lại sau 7 thế kỷ. Nước ta sau 10 thế kỷ bị đô hộ tới thế kỷ XIII nhà sử học Lê Văn Hưu mới viết lại những thời kỳ lịch sử này
(1272). Sách cũng không còn, bị nhà Minh thu đốt, huỷ hoại hết. Ngày nay phát hiện những di vật trong mộ Triệu Văn Đế là những
bằng chứng văn hoá lịch sử vật thể, của một vương triều Nam Việt cổ đại.
Những di vật khảo cổ phản ánh rõ nét trình độ văn minh từ sinh hoạt đến nghi chế, âm nhạc, trang phục, khi nhà vua còn sống với
các hoàng hậu cung phi và những người hầu. Ngôi mộ đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về một thời phát triển mọi mặt, giao lưu
với ả Rập xa xôi, quan hệ văn hoá, ngoại giao độc lập với nhà Hán. Trải qua 5 đời từ Triệu Vũ Đế, Văn Đế, Minh Vương, ái Vương,
Thuật Dương Vương. Từ năm 207 đến 112 trước công nguyên, phát triển kéo dài 95 năm, cho đến khi bị nhà Hán tiêu diệt, xoá
sạch mọi dấu tích. Sau hơn hai ngàn năm do sự ngẫu nhiên thành phố Quảng Châu muốn xây một khách sạn 6 tầng nên bạt ngọn
núi Tương Cương mới phát hiện ra. Những di vật trong mộ Nam Việt còn có một số lượng nhỏ đồ Hán, đồ Ba Tư, cho chúng ta
thấy có sự giao thoa mỹ thuật Việt Hán, trang sức đồ ngọc và đồ gốm. Một số hoa văn, chất liệu gốm do khảo cổ tìm được ở nước
ta được cho là Hán, từ ngôi mộ Văn Đế đã cho thấy đây chính là gốm Việt ở vùng Lĩnh Nam và Thanh Hoá. Những bộ áo giáp sắt
vẩy cá có trang trí nửa phía dưới bụng hình quả trám, cổ vuông rộng, bao vòng thân phù hợp với khí hậu người Việt nóng ẩm.
Cách trang trí tấm bình phong có tượng linh thú, tượng lực sĩ, tượng chim trĩ cắm lông công, lông chim trĩ toả dài, trang phục các
tượng vũ nữ có một phong cách riêng của người Việt. Lăng mộ Nam Việt Văn đế cho chúng ta một nhận thức mới, có cơ sở để
khảo cứu. Ta có cơ sở so sánh sự khác biệt trong nghệ thuật đồ đồng, vũ khí, gốm sứ, tương đương về thời gian mà trước đấy chỉ
suy đoán hoặc nhận định sai, tất cả đều quy là Hán. Trung Quốc phát hiện năm 1996 chiếc ấn của vua Điền Việt (Vân Nam) có