CÁC BẢN IN TRANH MINH
HỌA THỜI NHÀ MINH
Có nhiều giả định về thời gian ra đời của nghệ thuật khắc bản
in Trung Hoa, có cách nói là thời Hán, có thuyết nói thời
Đông Phổ hay Tùy Đường. Hiện nay tác phẩm in bản khắc cổ nhất được tìm thấy ở
Trung Quốc là bức vẽ ở đầu cuốn Mật kinh kim cương Ban Nhược Ba La (gọi tắt
là kinh Kim Cương), theo thời gian ghi trên cuốn kinh này thì tác phẩm có niên đại
là năm 868 sau công nguyên. Hiện nay đã phát hiện được nhiều tác phẩm in khắc
thời Đường với đề tài chính là tôn giáo.
Nghệ thuật khắc bản in được phát triển ở Trung Quốc qua các thời đại và đến hai
triều đại sau cùng là nhà Minh thì đạt đến đỉnh cao. Đặc biệt phát triển là những
bức minh họa in trong các tập kịch và tiểu thuyết.
Tranh minh họa là một công cụ phổ cập tuyệt vời, tiểu thuyết, kịch, sách tôn giáo,
Nho học, nữ công, … đều được in với các tranh minh họa. Những bức tranh minh
họa này được in bằng những bản khắc gỗ được khắc tỉ mỉ công phu, có nhiều hình
ảnh đến từ cuộc sống thật.
Những bức minh họa còn được dùng để biến những tri thức khoa học kỹ thuật
thành các hình ảnh để giới thiệu cho người xem, trở thành một loại sơ đồ có tác
dụng thuyết minh lớn. Từ đời Tống trở lại nghệ thuật khắc bản in được liên kết với
thương nhân buôn bán sách để đặt ra một tiêu chuẩn cho phù hợp với nhu cầu phát
triển của thị trường: các sách Yếu thuật tề dân (thủ công nghiệp), Nông chính toàn
thư (nông nghiệp), Quân khí đồ thuyết (quân sự), Viêm kinh, Thảo bản (y dược),
và một số tài liệu địa phương đều dùng tranh minh họa.
Các tác phẩm văn học đóng góp nhiều nhất trong việc phát triển nghệ thuật in

khấu, người đang đi trên đường và người đang ngồi đợi ở nhà có thể cùng lúc xuất
hiện trong một khuôn hình, đó là bởi vì: cảnh trong và ngoài nhà không bị chia ra;
cự ly giữa các nhân vật ngắn; những thứ này đều cho thấy dấu tích của bài trí sân
khấu. Hình nhân vật rất sinh động, được vẽ ra các loại hình nhân vật theo kịch bản,
động tác và biểu cảm đều rất rõ ràng mạnh mẽ.
ở thời Minh, huyện An Huy (thời cổ gọi là Huy Châu hoặc Tân An) đã sinh ra rất
nhiều thợ khắc bản in danh tiếng, trong đó danh tiếng nhất là hai nhà họ Hoàng và
họ Uông. Quy mô sản xuất của họ bao trùm trong và ngoài huyện An Huy, các tác
phẩm tiêu biểu có bộ Liệt nữ truyền, Lý Trác Ngũ bình Ngọc hòa ký, Tỳ bà ký.
Các tác phẩm của họ tuy không giống nhau hoàn toàn, nhưng về cơ bản có thể chia
làm hai dạng, một dạng gọi là Tân An Hoàng thị hay còn gọi là Huy phái, một
dạng là tổng hợp của những loại được hình thành cuối thời Minh ở các nơi Nam
Kinh, Tô Châu, Hàng Châu.
Tiêu chuẩn tranh in khắc của Tân An Hoàng thị là đường nét hoa văn mảnh như
tóc, uốn lượn mềm mại, hình nhân vật cao, hình các nam nữ thanh niên có mặt tròn
và nụ cười như không cười là vẻ đẹp lý tưởng của thời đại đó. Khắc cảnh trong nhà
bắt buộc phải đưa thêm cả cảnh bên ngoài, các cảnh vật đều được khắc rất tỉ mỉ,
cửa, nền nhà, hoa văn trên chiếu, v.v đều được khắc rất kỹ lưỡng gọn gàng. Kỹ
thuật điêu khắc tinh tế hơn Phúc Xuân đường, nhưng hình nhân vật chưa thể hiện
được tiến bộ.
Tác phẩm Thanh lâu vận ngữ của Hoàng Nhất Linh là tiêu biểu cho phong cách
cuối thời Minh, cũng là phong cách có độ chín nhất của nghệ thuật tranh in khắc
thời Minh. Biểu cảm và quan hệ của các nhân vật đều tự nhiên chân thực hơn
trước, các vật làm bối cảnh cũng được khắc rất tỉ mỉ phong phú. Các tác phẩm
khác cùng thời gian theo phong cách này đều tăng mật độ tranh minh họa trong các
cuốn sách, quan hệ và hoạt động của nhân vật cùng bối cảnh đều được tổ chức lại,
thể hiện chủ đề một cách thống nhất, thoát ra khỏi ảnh hưởng của phong cách Phúc
Xuân đường và Tân An Hoàng thị.
Tô Châu, Hàng Châu cuối đời Minh cũng có vài cao thủ khắc bản in, như Hạng
Nam Châu ở Hàng Châu, ông khắc bản in minh họa Tây sương ký, sinh động mà

khiến cho người đời sau rất khó thoát khỏi tầm ảnh hưởng của ông khi muốn vẽ
chân dung các anh hùng Lương Sơn Bạc. Ngoài ra Trần Hồng Thụ còn có không ít
những tác phẩm tranh minh họa tiêu biểu khác như những bộ tranh của các cuốn
Tây sương ký, Cửu ca đồ, Khuất Tử hành ngâm đồ,
Kỹ thuật in ấn thời Minh có thành tựu lớn nhất là đã phát minh ra cách in màu theo
bộ. Mỗi màu dùng một bản in, in làm nhiều lần để có được nhiều màu sắc, kỹ thuật
này gọi là “đậu phạn” (lấy từ tên một loại bánh nhỏ có năm màu). Còn tận dụng
các bản in nổi để ấn ra những hoa văn giập nổi trên mặt giấy, kỹ thuật này gọi là
“củng hoa” (nghĩa là hoa nhú lên). Hồ Chính Ngôn người An Huy đã vận dụng
những kỹ thuật này để in các bức tranh minh họa rất đẹp và tinh tế, bộ màu dùng
để in vẫn là những màu phổ biến của tranh tết, điển hình có tác phẩm Thập trúc trai
chi phổ (in năm 1627).
Trong những tác phẩm tranh minh họa in bằng bản khắc trong giai đoạn đầu thời
Thanh còn lưu được đến giờ, có tác phẩm của cao thủ thời Khang Hy là Bào Thừa
Huân là kế thừa truyền thống. Bộ minh họa Thái bình sơn thủy do danh họa Tiêu
Chỉ Mộc vẽ bản thảo làm đặc biệt nổi bật sức biến hóa khéo léo của nghệ thuật in
khắc. Nghệ thuật tranh in khắc đầu thời Thanh đã có đầy đủ điều kiện phát triển
nhờ những thành tựu từ thời nhà Minh của ngành in ấn này, để đến thời dân quốc
có thể cho ra đời những bộ truyện tranh liên hoàn đặc sắc giàu nghệ thuật Trung
Hoa.
Vũ Phương Nghi