Nghề in và đồ họa sách thời Nguyễn
Khi tìm hiểu về nghề in sách ở Việt Nam thời xưa không thể không nhắc đến Lương
Như Hộc và nghề làm giấy của ta.

Phổ môn xuất tướng đồ. Kinh in năm Thành Thái 8 (1896). Kinh xếp, 30cmx12cm, 112tr,
42 đồ hình theo dạng nhất thư nhất họa liên hoàn
Phần Chư Công nghệ Tổ sư sách Liệt Tiên truyện có chép, Hộc người Hồng Lục huyện
Trường Tân lộ Hải Dương, đỗ Thám hoa khoa Nhâm Tuất niên hiệu Đại Bảo thứ 3
(1442), quan đến chức Đô ngự sử, từng hai lần sang sứ Trung Quốc và học đư
ợc cách chế
bản in. Đi sứ về, Hộc dạy cho dân Hồng Lục và Liễu Tràng (Hồng Liễu), vì thế dân có
nghề này. Sau Hộc mất, dân lập đền thờ tôn làm Tổ sư, Triều đình cũng có sắc chỉ phong
cho làm Phúc thần.
Điều này không có nghĩa là trước đó tại Việt Nam không có nghề khắc in mộc bản.
Nhưng trên th
ực tế mà nói, sự hoạch định thành phường hội, làng nghề phải nói có từ sau
khi Hộc đi sứ về.
Có thuyết cho rằng suốt từ thế kỷ I đến thế kỷ III, đất Luy Lâu đã là một trung tâm Phật
giáo và đã từng cho khắc in kinh Phật. Xem Lý Hoặc luận của Mâu Bác, hay qua chùm
thư tranh luận giữa bọn Đạo Cao, Pháp Minh, Lý Miễu cũng đủ biết Phật giáo ở ta thời
Bắc thuộc như thế nào. Còn ăn cứ vào ngôn từ trong lá thư của Đàm Thiên gửi Tùy Văn
Đế nói về việc in khắc các bộ kinh ở Giao Châu cơ hồ ít chứng liệu để chúng ta có một ý
niệm tự hào về lịch sử ngành in nước nhà. Vì thế, để kết luận và khẳng định một cách
khoa học lại là điều phải dè dặt rất nhiều. Bởi Trung Quốc vào đầu thế kỷ II Sai Luân
mới cải tiến phương pháp làm giấy, mãi đến trước sau thế kỷ VIII họ mới phát minh ra
công nghệ in ván khắc. Vì thế thuyết nói trên là không thực, công nghệ khắc in sách ở ta
qua các bộ sử lớn đều có đề cập đến, nhất là vào thời Lý- Trần, khi mà Phật giáo đang
được sủng ái nơi chốn triều trung đã lợi dụng cho san khắc nhiều lần bộ Đại Tạng kinh
thỉnh từ Trung Quốc về phổ biến cho các tự viện trong nước. Nhưng tất cả những gì
chúng ta có được vào giai đoạn này đều bị Minh Thành Tổ ra sắc lệnh hủy diệt, nhất là
khi Trương Phụ sang nước ta lần hai.

được chia theo Tạng (Phật giáo) hoặc theo các bộ Kinh, sử, tử, tập, cử nghệ (Nho giáo)
lưu trữ trong các thư viện lớn thời Nguyễn như Thư viện Tụ Khuê (1820-1840), thư viện
Quốc Sử quán (1841), thư viện gia đình Lê Nguyên Trung (1846), thư viện Nội các, thư
viện Học viện Viễn đông Bác cổ (Ecole Francaise d’ Extrême-Orient),… chưa kể đến
những thư viện và những nơi làng bản thuộc các tổ đình lớn như chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc
Giang), Bổ Đà (Bắc Ninh), Vĩnh Khánh (Hải Dương), Bích Động (Ninh B
ình), chùa Liên
Phái, Bà Đá, Hoằng Ân (Hà Nội),…
Tóm lược lại, ta có thể phân hoạch các đầu sách được in thuộc 3 khu vực: 1. Do triều
đình phong kiến tổ chức và quản lý; 2. Do đình, chùa, quán, miếu tiến hành; 3. Do các
phường hội, tổ chức tư nhân đảm nhiệm.
Sự ưu việt về tài chính giúp cho các cơ sở do nhà nước quản lý tiến hành in các bộ sách
đồ sộ và có giá trị, điển hình như các bộ Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông
giám, cương mục, hay các bộ Đại Nam liệt truyện, Đăng khoa lục,… cùng một số sách
khác đều do Quốc Sử quán đảm nhận in khắc.
Khác với những sách do triều đình phong kiến ấn hành, kinh sách thuộc phạm vi nhà
chùa, từ, quán đảm nhận thì tính chất học thuật phần lớn liên quan tới tôn giáo, điều này
không có nghĩa là Đạo giáo và Phật giáo không khắc các đầu sách liên đới. Điển hình nh
ư
bộ Hải thượng Y tông tâm lĩnh của Lê Hữu Trác được khắc in ngay tại chùa Đồng Nhân
(Bắc Ninh), ván in phần lớn các bộ kinh lớn hiện được tàng bản ở các chùa Vĩnh Khánh,
Bổ Đà, Dư Hàng, Bà Đá, Liên Phái, Bích Động,… có nơi chỉ in một hai đầu sách nhưng
có những nơi như đền Ngọc Sơn có cả một quyển thư m
ục sách do bản đều in ra, đủ minh
chứng khối lượng sách Tôn giáo được in ra vào giai đoạn này nhiều như thế nào!

Tây Phương công cứ. Chùa Bồ Đà (Tứ Ân tự, Việt Yên, Bắc Giang) tổ chức in khắc kinh
vào cuối TK 18. Bản in lại năm 1995.
Khi nói đến phần sách thuộc khu vực tư nhân tổ chức không thể không nói đến hai
phường in Hồng- Liễu (Hải Hưng), sự kỳ cựu về tay nghề khiến họ có tên ở hầu hết các

kệ của Phật, Lão hoặc thơ văn trái với quan điểm chính thống của triều đình thì sang thời
Nguy
ễn, vào năm 1820, việc in ấn lại được tập trung ở kinh đô Huế, ai muốn gì thì phải
gửi đơn từ cùng giấy mực lên cho Sử quán xem xét. Qua đây chứng tỏ ý thức tàng bản
đồng nghĩa với việc giữ bản quyền và quản lý việc in khắc tràn lan. Hình thái này vốn dĩ
xuất hiện từ khá lâu trong các tự viện và đạo quán.
Ngư
ời xưa có câu “Khán đồ thức tự” (xem tranh biết được chữ), qua đây đủ biết công
năng giáo dục của đồ hình minh họa sách lớn như thế nào! Hay nói như cách nói của
Trịnh Chấn Đạch: “Một bức tranh đẹp, cũng giống như một áng văn trác tuyệt, khiến cho
người xem như đang đứng ở trong cảnh”. Từ mối tương thông, tương hỗ giữa tranh và
chữ, những người thợ khắc như phường Kiến An- Phúc Kiến- Trung Quốc đã đ
ộc sáng ra
cách trình bày theo lối thượng đồ hạ văn và nhất thư nhất họa có ảnh hưởng lớn đến bố
cục một tay sách ở Việt Nam sau này. Vào nửa cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII với
việc Thái tể Tuyên quận công là Trịnh Quán cho khắc (?) bộ Phật thuyết Đại báo phụ
mẫu ân trọng kinh theo lối bố cục thượng đồ hạ văn, có thể tạm coi đây là những cuốn
sách sơ khai cho lối bố cục này còn lưu giữ đến ngày nay (xem đồ hình). Năm Minh
Mệnh thứ hai (1821) Tỷ khiêu Tính Tình ở chùa Thiên Hòa (Huế) cho khắc in bộ Diệm
khẩu Du già tập yếu thí thực khoa nghi và bộ Phật thuyết cứu bạt Diệm ngạ quỷ Đà la ni
kinh, là hai trong những bộ sách Phật giáo tiêu biểu đại diện cho lối trình bày trên vào
thời Nguyễn. Cũng vào thời vua Minh Mệnh thứ 13 (1832) Sa di Phổ Hòa chùa Bảo
Quang cho khắc in bộ Ngự chế Như Lai ứng hiện đồ theo lối nhất thư nhất họa có tính
liên hoàn hoành tráng tinh xảo về cách trình bày, minh họa, kỹ thuật khắc chữ. Cùng
dạng với lối trình bày này cũng phải kể đến những bộ kinh có quy mô không kém như bộ
Quan Âm xuất tướng đồ, Phổ môn xuất tướng đồ, Đạo gia có các sách Văn đế toàn thư,
Âm chất văn chú,…
N
ếu xét về nội dung biểu đạt thì phần lớn tranh nằm trong sách Phật giáo. Việc phân loại
tranh cho thấy sự phong phú hết cỡ về thể loại, cấu đồ, phong cách. Tóm lại, ta có mấy

giáo, nhưng để đưa ra định hình mảng tranh đồ họa sách của một thời đại thì cơ bản vẫn
là dòng tranh đồ họa trong sách Phật giáo.
Phần lớn các sách được in khắc ở Việt Nam khắc lại theo sách của người Trung Quốc.
Bởi lẽ sách do người Việt làm ra đại bộ phận là sách chép tay, hình vẽ tay cũng không có
nhiều sách được cho khắc ván. Cho nên khi ta xem mảng đồ họa phần lớn chịu ảnh
hưởng và rập khuôn theo hình mẫu của người Trung Quốc, đây là một điểm yếu không
khắc phục được. Đồ họa thời Nguyễn- hay nói cách khác- đồ họa của người Việt thời
Nguy
ễn chỉ cho ta ý niệm tự hào khi có sự bổ sung của các dòng tranh khắc dân gian,
dòng tranh khắc Đạo giáo miền núi, và dòng tranh Phật giáo nằm ngoài khuôn khổ của
trang sách.
Ở bài này, người viết chưa có sự đối chứng giám định nguồn tư liệu sách từ hai phía, gi
ữa
sách gốc của người Tung Quốc và sách do người Việt phục chế lại, cho nên những đánh
giá tên chỉ là giả định, người viết không dám phẩm bình về mặt nghệ thuật mảng đồ hình
minh họa trong các sách in ra ở thời Nguyễn và trước Nguyễn (ngoại trừ một số rất nhỏ
do người Việt làm ra).
Khắc ván in là một nghề khéo được gợi mở tương truyền từ ông tổ nghề Lương Nh
ữ Hộc.
Kỹ nghệ khắc ván in của các phường hội Hồng- Liễu không thua kém so với những tay
Tử nhân Trung Quốc, nhưng thực chất của vấn đề không chỉ dừng ở chữ nghĩa, ở kiến
thức học vấn mà còn ở trình độ thẩm mỹ. Đại đa phần thợ khắc ván in chỉ biết khắc ván,
ít có khả năng kiêm nhiệm các công đoạn chế bản khác như viết chữ, vẽ tranh.
Ở Việt Nam, lẩn khuất đâu đó sau lũy tre làng một vài người khéo vẽ, cho nên mức độ
chỉ là những Họa công dân gian mà thôi. Đây cũng là một điểm yếu nữa khiến đồ họa
sách Việt Nam bị áp chế, đồng hóa ngay cả trong lúc suy nghĩ, cả trên phương diện Văn
hóa, dẫn đến sự cáo chung tất yếu của nền Nho học nước nhà vào khoa thi Hội năm Kỷ
Mùi (1919), nhường chỗ cho một thời kỳ mới, thời kỳ in hoạt tự chữ Quốc ngữ dựa vào
kỹ thuật tân tiến của phương Tây.
Ngh