Hình Tượng Con người
trong điêu khắc
Cuối thế kỷ XVII là giai đoạn phát triển đỉnh cao của nghệ
thuật điêu khắc kiến trúc đình làng Việt và nhiều ngôi đình
nổi tiếng xuất hiện trong giai đoạn này như: đình So, đình
Chu Quyến (Hà Tây), đình Kiền Bái (Hải Phòng), đình Diềm
(Bắc Ninh).

Hiện chưa có một thống kê đầy đủ về số lượng những ngôi
đình thế kỷ XVII, nhưng có thể khẳng định chúng chiếm một
tỷ lệ khá lớn trong loại hình đình làng Việt, tập trung chủ yếu
ở đồng bằng Bắc Bộ và rất nhiều trong số đó còn bảo lưu
được các giá trị về mặt kiến trúc, nghệ thuật.

Đi liền với những công trình kiến trúc công cộng làng xã là
sự phát triển đến đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc dân gian,
góp phần tạo nên giá trị độc đáo của kiến trúc đình làng thế
kỷ XVII. Trong điêu khắc trang trí trên kiến trúc đình làng
giai đoạn này, hình tượng con người nổi lên như một hình
ảnh trung tâm, một điểm nhấn độc đáo(1). Điêu khắc gỗ tại đình Hà Hiệp - Hà Tây

hoa, thôn nữ ngồi trên đầu rồng; đá cầu (đình Hạ Hiệp, đình
Hương Canh), cưỡi ngựa, cưỡi voi, quản tượng Với hàng
trăm con người đã vẽ lên bức tranh làng quê xưa: có điều
thiện và tội ác, có hạnh phúc và khổ đau, có nụ cười và nước
mắt, có khát vọng, lạc quan và bi luỵ, đau thương Tuỳ từng
đề tài mà cách diễn đạt, mô tả, nhấn mạnh từng đặc điểm
khác nhau. Đạo sĩ thường có khuôn mặt đăm chiêu (đình Hạ
Hiệp), cảnh đấu vật, đi săn thì nhấn mạnh các bắp thịt cuồn
cuộn của nhân vật chính (đình Hạ Hiệp, Đại Phùng, Hoàng
Xá), cảnh nam nữ tình tự, cảnh thiếu nữ lại chú ý diễn tả
khuôn mặt vui vẻ, viên mãn; các cô gái được diễn tả với
khuôn ngực căng tròn, đầy sức sống (đình Phù Lão); Người
nông dân thường có đặc điểm: đầu tròn, to, cạo trọc; đàn bà
thường có khuôn mặt đầy đặn, phúc hậu, để tóc dài, xoã hoặc
búi thành búi lớn trên đỉnh. Nói chung hình ảnh con người đa
phần đều mang những nét cơ bản của người bản địa, thuộc
chủng tộc Nam á, với những đặc điểm: người thấp, đậm, mặt
tròn, mũi to, sống mũi thấp, môi dày, mắt to Cũng có một
vài mảng chạm người đàn ông có vóc dáng khá cao lớn, mũi
cao, và đặc biệt dựa vào trang phục (áo dài, chân đi ủng, đầu
đội mũ phớt rộng vành ), có thể đó là những người phương
Tây đến nước ta buôn bán trong giai đoạn này; Những bức
chạm mô tả người đàn ông trong các cảnh đấu vật, đi săn,
táng mả hàm rồng thường có thân hình vạm vỡ, ngực nở,
đôi khi các cơ bắp được phóng đại lên quá mức. Nhìn chung,
hình tượng con người trong điêu khắc kiến trúc đình làng thế
kỷ XVII thường có tỷ lệ giữa đầu và thân mang tính ước lệ,
chỉ bằng 1/3.

Một đóng góp quan trọng của điêu khắc đình làng là sự phản

những tư liệu phong phú, sống động cho các ngành khoa học
như: Dân tộc học, Văn hoá dân gian, Lịch sử quân sự

Thông qua tính hiện thực của đề tài, điêu khắc trang trí đình
làng Việt thế kỷ XVII còn thể hiện tính đấu tranh sâu sắc.
Dưới chế độ phụ quyền Nho giáo, người phụ nữ bị khinh
miệt, coi rẻ “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”, “phụ nhân
nan hoá”) Vì vậy, người phụ nữ không được tới đình làng.
Vậy nhưng điêu khắc đình làng lại dày đặc hình ảnh người
phụ nữ. Họ tự do thể hiện tình yêu với chồng, với con, với
bạn bè; tự do vui đùa, ca hát Có thể nói, không ở một công
trình kiến trúc dân gian nào khát vọng yêu đương lại được
bộc lộ mạnh mẽ như ở đình làng Việt.

Điêu khắc gỗ tại đình Phù Lưu - Bắc Ninh

Bên cạnh chủ đề ca ngợi vẻ đẹp của người phụ nữ, một phần
nội dung nghệ thuật đã trở thành tiếng nói tố cáo chế độ
phong kiến đương thời. Đó là cảnh những tên quan bụng phệ
ngồi trên sập có thê thiếp hầu quạt. Cảnh phạt vạ của làng với
một cô gái đang bụng mang dạ chửa (đình Phù Lão). Đây
chính là những; lời tố cáo đanh thép.

Tóm lại, dù phản ánh hiện thực cuộc sống hay phản ánh ước
mơ, khát vọng của người nông dân đương thời thì những tác
phẩm điêu khắc trang trí đó vẫn mang đậm tính dân gian, dân
dã. Người thợ chạm khắc gỗ thế kỷ XVII đã tự vượt ra khỏi
khuôn khổ gò bó để tạo nên những tác phẩm sinh động, cởi
mở. Chỉ với vài nét đục, vài đường chạm sơ phác nhưng
những tác phẩm điêu khắc đó đã trở nên có hồn, vô cùng