GẶP GỠ NHẬN THỨC MỚI, SÂU SẮC VỀ VĂN
HÓA NGHỆ THUẬT “Tajit sinh trưởng trong một gia đình trí thức thượng lưu. Mẹ ông từng là thị
trưởng đầu tiên của Thủ đô Manila. Ông tốt nghiệp tiến sĩ kinh tế tại Mỹ, từng làm
việc cho cơ quan LHQ tại Paris ngót chục năm trời. Cho tới một ngày ông quyết
định từ bỏ tất cả danh vọng, chức quyền, tiền bạc, kinh thành hoa lệ, quay về
Philippines quê hương ông, và cặm cụi làm văn hóa - nghệ thuật. Ông từng là tác
giả một số bộ phim do chính mình biên kịch, đạo diễn. Nhân vật trong phim ông sử
dụng đều là những người bình thường mà ông bắt gặp ở ngoài đường, trong nhà
máy, trên đồng ruộng Ông không sử dụng diễn viên chuyên nghiệp.” Đó là ít
dòng lý lịch trích ngang của Tajit do Nguyên Ngọc kể lại.
“Thỉnh thoảng Tajit có sang Hà Nội, đến và đi đều rất nhẹ nhàng, thầm lặng đến
giản dị. Ông thường ăn vận quần áo dân tộc. Hai cậu con trai có mẹ là người Thụy
Điển, cũng lại thích mặc thật lạ, rất giống người Tây Nguyên ở ta, thậm chí có khi
còn đóng khố, rất đẹp. Tajit rất yêu các nền văn hóa dân tộc thiểu số quê ông. Ông
cũng không quên tặng tôi một cây sáo, thứ nhạc cụ thông thường thổi bằng mồm
nhưng lại hay được thổi bằng mũi. âm thanh của sáo nghe réo rắt rất lạ - xa xôi và
mơ hồ.” vẫn lời Nguyên Ngọc.
Thay lời kể nghe thật vui và lạ, bây giờ mời bạn đọc cùng tôi theo dõi cuộc đối
thoại trực tiếp giữa hai người - thực ra là cuộc thuyết trình của Tajit về văn hóa với
Nguyên Ngọc thì đúng hơn:
- “Anh có lái xe không? Theo anh, ở những đất nước như đất nước chúng ta bây
giờ, văn hóa cần phải làm gì, có thể làm gì, vai trò của văn hóa, nhất là trong tình
hình sôi nổi mà cũng đầy thách thức hiện nay?” Tajit hỏi Nguyên Ngọc.

Và ông cảnh báo: “Kinh tế và chính trị tất yếu lao tới, mà văn hóa cũng hăng hái,
bồng bột lao theo, thì là nguy cơ, xe sẽ đổ xuống vực, rồi tất cả có thể chỉ là vô
nghĩa, thậm chí tan nát, hoặc ít ra cũng cằn cỗi cả thôi. Vậy đó, mà tôi đã bỏ
Boston, bỏ New York, bỏ Paris trở về với quê hương mình, tôi lo cho cái nền
trong cuộc đuổi bắt thiết yếu và cuộc qua cua, cũng là thiết yếu. Cua rất ngặt, rất
hiểm của các đất nước chúng ta bây giờ. Tôi nguyện là một ánh chớp im lặng. Anh
biết đấy, dấn ga thì rú lên ồn ào, giữ ga thì âm thầm im lặng, nhưng mà không có
nó, không chắc chân chỗ này thì có thể sẽ chẳng còn gì hết, sẽ là vô nghĩa hết, sẽ là
điều chúng ta không hề mong muốn Cũng có thể nói thế này chăng: Kinh tế,
chính trị thì kêu gào, cổ vũ, động viên, kêu gọi người ta đua chen; văn hóa - nghệ
thuật thì bình tĩnh và can ngăn
Những ý tưởng lớn của những cái đầu lớn, cả hôm qua và hôm nay, thật dễ gặp
nhau trong mọi thời đại mà họ đã từng sống, từng trải nghiệm. Xin hãy nghe ít
dòng tư tưởng đồng thuận, giao hòa của một số nhà văn, nhà thơ, nhà xã hội học,
nhà giáo dục, nhà văn hóa, nghệ thuật, triết học bộc bạch:
- Hiện đại - đương đại, không thể dựa vào hoàn toàn hợp lý hóa. Ngay từ đầu nó đã
được xác định tách rời - nhưng cũng là sự bổ sung lẫn nhau - của lý trí và chủ thể,
nói đúng hơn là của sự hợp lý hóa, chủ thể hóa, thì con đường tự do sẽ mở ra
Chúng ta không còn tin vào tiến bộ nữa. Không còn tin rằng sự giàu lên, sẽ kéo
theo dân chủ hóa và hạnh phúc nữa Loài người phải chăng đang xóa bỏ sự liên
kết của nó với tự nhiên, đang trở thành dã man khi nó tưởng rằng đã được giải
phóng khỏi những bó buộc truyền thống và đã làm chủ số phận mình? (Alain
Touraine, nhà xã hội học người Pháp. Phê phán tính hiện đại - Critique de la
modernité).
- “Từ pho tượng đá ma quái trên đảo Phục Sinh tới thành phố Maya đổ nát ẩn sâu
trong rừng già, bao tàn tích bí ẩn của những thế giới đã bị hủy diệt và những nền
văn minh đã biến mất vẫn tiếp tục ám ảnh chúng ta. Tại sao các xã hội hùng mạnh
như vậy lại sụp đổ? Và liệu một ngày nào đó những tòa nhà chọc trời của chúng ta
có đứng lạc lõng bị cây rừng bao phủ như những ngôi đền cổ xưa không ?” Nếu
bỏ qua lịch sử, chắc chắn chúng ta sẽ dẫn đến sai lầm trong quá khứ (People)

những bài học thật sáng giá trong đời sống văn hóa - văn minh nhân loại. Cũng
không có lời bình nào sáng sủa, minh triết hơn bằng chính tư tưởng, nhận thúc của
họ tự phát ra cho các thế hệ.
Tôi xin mượn câu nói của nhà văn Pháp André Malreaux (1901-1976) để kết thúc
bài viết: Văn hóa, cái còn lại sau tất cả những gì đã mất cùng thời gian. Vì vậy, bổn
phận của con người là phải biết bảo vệ, giữ gìn và trân trọng những giá trị văn hóa
do chính mình tạo ra. Để đạt được mục đích ấy, nói như tiến sỹ Tajit, phải có
những cái thắng (cái phanh) tốt, giữ sao cho cỗ xe văn hóa - đời sống luôn vào cua
(khúc quanh nguy hiểm), để xe qua an toàn, không gặp nạn. Đó chính là tầm quan
trọng của văn hóa, chức năng văn hóa với cuộc sống con người, trong đó có nghệ
thuật.