nghiên cứu - trao đổi
48 tạp chí luật học số 6
/2010

ThS. Nguyễn Hải Ninh *
heo quy nh ti iu 100 BLTTHS,
cỏc c quan cú thm quyn ch c
khi t v ỏn hỡnh s khi ó xỏc nh cú
du hiu ti phm. Cn c khi t v ỏn
hỡnh s l nhng du hiu giỳp c quan cú
thm quyn xỏc nh c vi phm phỏp
lut l vi phm hỡnh s, khụng nht thit
phi xỏc nh c ngay ai l ngi phm
ti cng nh lm rừ c cu thnh ti
phm c th ca ti phm ú. Tuy nhiờn do
tớnh cht ca v ỏn, m bo quyn li
ca ngi b hi, BLTTHS quy nh mt
s v ỏn v cỏc ti phm quy nh ti iu
105 BLTTHS ch c khi t khi cú yờu
cu ca ngi b hi hoc ngi i din
hp phỏp ca ngi b hi trong trng
hp ngi b hi l ngi cha thnh niờn
hoc cú nhc im v tõm thn, th cht.
Nhm mc ớch bo v quyn li ca
ngi b hi, BLTTHS nm 2003 ó cú
nhng quy nh tng i c th, rừ rng,

vi quy nh ti iu 51 BLTTHS quy
nh v ngi b hi, ch th cú quyn yờu
cu khi t v ỏn hỡnh s luụn l cỏ nhõn
khụng th l c quan t chc theo quy nh
ca phỏp lut.
Vi cỏc v ỏn hỡnh s v cỏc ti thuc
nhúm cỏc ti xõm phm tớnh mng, sc
T

* Ging viờn Khoa lut hỡnh s
Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 6/2010 49

khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người
quy định tại khoản 1 các điều 104, 105,
106, 108, 109, 111, 113, 121, 122 BLHS
đối tượng bị thiệt hại luôn là cá nhân và
quyền yêu cầu khởi tố là quyền đặc trưng
được pháp luật quy định cho họ.
Tuy nhiên đối với vụ án hình sự về tội
xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều
171 BLHS)
(1)
chủ thể bị thiệt hại không
phải lúc nào cũng là cá nhân. Chủ thể bị
thiệt hại bởi hành vi xâm phạm quyền sở
hữu công nghiệp cũng có thể là cá nhân

vi nguy hiểm cho xã hội trong trường hợp
này mặc nhiên không phải chịu trách nhiệm
hình sự do thiệt hại họ gây ra là cho tổ
chức, cá nhân.
Như vậy, căn cứ vào quy định tại các
điều 51, 52 và 105 BLTTHS nếu hành vi
phạm tội theo khoản 1 Điều 171 BLHS gây
thiệt hại cho cá nhân, trách nhiệm hình sự
có được xem xét hay không phụ thuộc vào ý
chí của người bị hại hoặc người đại diện
hợp pháp của người bị hại chưa thành niên
có nhược điểm về tâm thần, thể chất; nếu
thiệt hại gây ra cho tổ chức thì trách nhiệm
hình sự không thể được xem xét do các chủ
thể bị thiệt hại là nguyên đơn dân sự và họ
không có quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình
sự (trong khi yêu cầu khởi tố vụ án hình sự
là điều kiện bắt buộc để có thể khởi tố đối
với tội này). Từ đó dẫn đến tình huống thực
tế là cùng hành vi phạm tội có tính chất và
mức độ nguy hiểm ngang nhau, chủ thể bị
thiệt hại cùng có ý chí như nhau về hướng
giải quyết nhưng một trường hợp gây thiệt
hại cho cá nhân thì có thể phải chịu trách
nhiệm hình sự còn trường hợp gây thiệt hại
cho pháp nhân thì trách nhiệm hình sự
không thể được đặt ra.
Xuất phát từ quan điểm cho rằng việc
khởi tố các vụ án hình sự với các tội quy
định tại Điều 105 BLTTHS cần phải có

Nếu người bị hại là người chưa thành
niên, người có nhược điểm về tâm thần
hoặc thể chất thì người đại diện hợp pháp
của họ có quyền yêu cầu khởi tố. Quy định
này của pháp luật bảo vệ được quyền và lợi
ích hợp pháp của người bị hại vì khi có hạn
chế về khả năng nhận thức do tuổi hoặc do
nhược điểm về tâm thần, thể chất cần phải
có người thay mặt người bị hại bảo vệ
quyền lợi chính đáng của họ.
Tuy nhiên về kĩ thuật lập pháp trong rất
nhiều trường hợp tương tự lại cũng nảy sinh
nhận thức khác nhau về quyền của người
đại diện hợp pháp. Nếu người bị hại chưa
thành niên hoặc có nhược điểm về tâm thần,
thể chất thì quyền yêu cầu khởi tố thuộc về
cả người bị hại và người đại diện hợp pháp
của họ hay chỉ thuộc về một trong hai chủ
thể nói trên. Trong trường hợp này quyền
yêu cầu khởi tố phải được hiểu là quy định
cho người bị hại và đồng thời cả người đại
diện hợp pháp của người bị hại là người
chưa thành niên, người có nhược điểm về
tâm thần, thể chất. Để có cách hiểu thống
nhất như vậy cần sửa đổi quy định tại Điều
105 BLTTHS như sau: “Những vụ án về
các tội phạm được quy định tại khoản 1 các
điều 104, 105, 106, 108, 109, 111, 113, 121,
122, 171 của BLHS chỉ được khởi tố khi có
yêu cầu của người bị hại. Người đại diện

chấp nhận vì họ không phải là người yêu
cầu khởi tố.
(5)

BLTTHS quy định một số vụ án hình sự
về các tội phạm cần có thêm điều kiện là
yêu cầu khởi tố của người bị hại nhằm mục
đích để họ lựa chọn, cân nhắc xem giải
quyết vụ việc đó thông qua quan hệ pháp
luật tố tụng hình sự có bảo đảm được quyền
lợi về mặt tinh thần cho mình hay không.
Chính vì vậy khi người bị hại đã thành niên
hoặc đã có đầy đủ năng lực hành vi dân sự,
quyền quyết định có giải quyết tiếp vụ việc
vi phạm pháp luật bằng một vụ án hình sự
hay dân sự phải do chính họ quyết định. Vì
vậy BLTTHS cần quy định theo hướng khi
người bị hại đã thành niên hoặc năng lực
hành vi đã được khôi phục thì việc có rút
yêu cầu khởi tố vụ án hình sự hay không
phải do họ quyết định.
Vì vậy, khoản 2 Điều 105 BLTTHS cần
bổ sung quy định như sau: “Trong trường
hợp người bị hại đã thành niên hoặc có
năng lực hành vi dân sự đầy đủ, việc có rút
yêu cầu khởi tố của người đại diện hợp
pháp do người bị hại quyết định”.
3. Trường hợp người bị hại chết sau khi
vụ án đã được khởi tố theo yêu cầu của họ,
việc giải quyết vụ án được tiến hành thế nào

có nhược điểm về tâm thần, thể chất đã có
uỷ nhiệm bằng văn bản để người đại diện
hợp pháp thực hiện các quyền tố tụng của
mình theo luật định thì người đại diện hợp
pháp có yêu cầu khởi tố vụ án hình sự, vụ
án được giải quyết theo trình tự, thủ tục luật
định. Trường hợp người bị hại là người đã
thành niên, không có nhược điểm về tâm nghiên cứu - trao đổi
52 tạp chí luật học số 6
/2010
thn, th cht trc khi cht cha lm giy
u nhim cho ai ngi l i din hp phỏp
thỡ vn gii quyt v ỏn hỡnh s s khụng
c t ra vỡ quyn ny l quyn nhõn thõn
ca riờng ngi b hi m lut quy nh.
Tuy nhiờn nu vi phm phỏp lut cú hu
qu cn phi bi thng thit hi thỡ s gii
quyt bng vic khi kin theo th tc t
tng dõn s.
Trng hp ngi b hi trong cỏc v
ỏn hỡnh s v ti xõm phm quyn s hu
cụng nghip cht trc khi cú yờu cu khi
t i vi hnh vi xõm phm quyn s hu
cụng nghip thỡ ngi tha k hp phỏp ca
h s tr thnh ngi b hi v h cú quyn
yờu cu khi t v ỏn hỡnh s. Nu ngi b
hi trong v ỏn v cỏc ti ny cht sau khi

hnh vi xõm phm quyn s hu cụng nghip i vi
nhón hiu v ch dn a lớ. Vỡ vy, trong phm vi
bi vit s khụng cp hnh vi xõm phm quyn tỏc
gi quy nh ti iu 131 BLHS (mc dự ti iu 105
BLTTHS vn quy nh yờu cu khi t v ỏn hỡnh s
v ti quy nh ti iu 131 BLHS).
(2). T ngy 1/1/2010 hnh vi xõm phm quyn s
hu cụng nghip i vi nhón hiu hng hoỏ, ch dn
a lớ mi b coi l ti phm. Trng hp xõm phm
quyn s hu cụng nghip i vi cỏc i tng khỏc
khụng b coi l ti phm.
(3).Xem: Trn Quang Tip, Mt s vn lớ lun v
khi t v ỏn hỡnh s theo yờu cu ca ngi b hi,
Tp chớ kim sỏt, s 1 nm 2006.
(4). Tuy nhiờn cn lu ý l i din theo quy nh ca
BLDS thc hin cỏc giao dch dõn s trong phm
vi i din. Cũn trong v ỏn hỡnh s, ngoi vn bi
thng thit hi l vn dõn s thỡ yờu cu ca
ngi i din hp phỏp cũn l iu kin khi t
v ỏn hỡnh s v vn dõn s trong v ỏn hỡnh s s
c gii quyt chung theo nguyờn tc quy nh ti
iu 28 BLTTHS.
(5).Xem: Khon 2 iu 105 BLTTHS quy nh:
Trong trng hp ngi ó yờu cu khi t rỳt yờu
cu trc ngy m phiờn to s thm thỡ v ỏn phi
c ỡnh ch.
(6). Trn Quang Tip, Mt s vn v ngi b hi,
nguyờn n dõn s trong BLTTHS 2003, Tp chớ
kim sỏt, s 4 nm 2006.